فصلی از کتاب:

در حسرت فهم درست
روایت 42 سال پژوهش ارتباطی در ایران

 

 

آغاز

 

پاییز‭ ‬1357‭ ‬وقتی‭ ‬دانشکده‭ ‬علوم‭ ‬ارتباطات‭ ‬اجتماعی‭ ‬نیز‭ ‬اعتصاب‭ ‬را‭ ‬آغاز‭ ‬کرد،‭ ‬درس‭ ‬روش‌های‭ ‬تحقیق‭ ‬در‭ ‬علوم‭ ‬ارتباطات‭ ‬من‭ ‬نیز‭ ‬تعطیل‭ ‬شد. ‬در‭ ‬میانه‭ ‬اعتصاب،‭ ‬یک‭ ‬روز‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬دانشجویان‭ ‬زنگ‭ ‬زد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬معلم‭ ‬جوانش‭ ‬احوال‌پرسی‭ ‬کرد. ‬گفت‌وگوی‭ ‬ما‭ ‬به‭ ‬آنجا‭ ‬رسید‭ ‬که‭ ‬اگر‭ ‬بتوان‭ ‬دیوارنوشته‌های‭ ‬خیابان‌ها‭ ‬را‭ ‬ثبت‭ ‬و‭ ‬اندازه‌گیری‭ ‬کرد،‭ ‬یک‭ ‬پدیده‭ ‬تاریخی‭ ‬در‭ ‬ارتباطات‭ ‬ایران‭ ‬ثبت‭ ‬خواهد‭ ‬شد. ‬این‌گونه‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬تلفن‭ ‬او‭ ‬به‭ ‬همکلاسی‌ها‭ ‬و‭ ‬رساندن‭ ‬پیغام‭ ‬من‭ ‬به‭ ‬آنان،‭ ‬یک‭ ‬گروه‭ ‬شش‌نفره‭ ‬تشکیل‭ ‬و‭ ‬روزهای‭ ‬اول‭ ‬همراه‭ ‬با‭ ‬من،‭ ‬کار‭ ‬یادداشت‌برداری‭ ‬و‭ ‬اندازه‌گیری‭ ‬دیوارنوشته‌ها‭ ‬آغاز‭ ‬شد. ‬آن‭ ‬موقع‭ ‬هیچ‌کدام‭ ‬از‭ ‬ما‭ ‬نمی‌توانستیم‭ ‬حدس‭ ‬بزنیم‭ ‬که‭ ‬کار‭ ‬به‭ ‬کجا‭ ‬خواهد‭ ‬رسید. ‬آیا‭ ‬کودتا‌یی‭ ‬مشابه‭ ‬28‭ ‬مرداد‭ ‬1332 ‭‬به‭ ‬سرکوب‭ ‬و‭ ‬سرانجام‭ ‬پاکسازی‭ ‬دیوارنوشته‌ها‭ ‬منتهی‭ ‬خواهد‭ ‬شد‭ ‬یا‭ ‬دیوار‌نوشته‌ها‭ ‬باقی‭ ‬خواهند‭ ‬ماند‭ ‬و‭ ‬شاهد‭ ‬پیروزی‭ ‬نویسندگان‭ ‬آن‭ ‬خواهند‭ ‬بود. ‬انقلاب‭ ‬که‭ ‬پیروز‭ ‬شد،‭ ‬تمام‭ ‬آن‭ ‬یادداشت‌برداری‌ها‭ ‬که‭ ‬حاصل‭ ‬کار‭ ‬کورش‭ ‬میرفخرایی،‭ ‬رضا‭ ‬شهاب،‭ ‬مهرداد‭ ‬آگاه،‭ ‬مهراندخت‭ ‬محمد‌پور،‭ ‬ملیحه‭ ‬معنوی‌اصفهانی‭ ‬و‭ ‬کاظم‭ ‬بیارجمندی‭ ‬بود،‭ ‬به‭ ‬مرکز‭ ‬تحقیقات‭ ‬دانشکده‭ ‬منتقل‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬کمک‭ ‬همکاران‭ ‬من‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬مرکز،‭ ‬آقای‭ ‬هوشنگ‭ ‬عباس‌زاده‭ ‬و‭ ‬خانم‌ها‭ ‬میترا‭ ‬فلک‌یاور‭ ‬و‭ ‬ژیلا‭ ‬کشاورز‭ ‬‌رهبر،‭ ‬تبدیل‭ ‬به‭ ‬نوارهای‭ ‬اطلاعاتی‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬ظرف‭ ‬چند‭ ‬هفته‭ ‬استخراج‭ ‬دستی‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬پایان‭ ‬رسید‭.‬

آن‭ ‬دانشجویان‭ ‬عزیزی‭ ‬که‭ ‬بدون‭ ‬هیچ‭ ‬چشمداشتی‭ ‬با‭ ‬علاقه‭ ‬دعوت‭ ‬معلم‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬اجابت‭ ‬کردند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬روزها‭ ‬آن‭ ‬کار‭ ‬طاقت‌فرسا‭ ‬را‭ ‬انجام‭ ‬دادند،‭ ‬اکنون‭ ‬هر‭ ‬کدام‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬60‭ ‬سال‭ ‬دارند. ‬امیدوارم‭ ‬یک‭ ‬روز‭ ‬این‭ ‬کتاب‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آنان‭ ‬برسد‭ ‬و‭ ‬من‭ ‬را‭ ‬بیابند‭ ‬و‭ ‬ساعاتی‭ ‬با‭ ‬هم‭ ‬باشیم. ‬بخش‌هایی‭ ‬از‭ ‬گزارش‭ ‬این‭ ‬تحقیق‭ ‬در‭ ‬چند‭ ‬نشریه،‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬مجله‭ ‬رسانه‭ ‬چاپ‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬اما‭ ‬نسخه‭ ‬حاضر‭ ‬کامل‌ترین‭ ‬آنهاست‭.‬

مقدمه
از‭ ‬تابستان‭ ‬سال‭ ‬1357‭ ‬دیوارهای‭ ‬شهرها‭ ‬و‭ ‬حتی‭ ‬روستا‌های‭ ‬ایران،‭ ‬نقش‭ ‬وسایل‭ ‬ارتباط‭ ‬جمعی‭ ‬سنتی‭ ‬را‭ ‬ایفا‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬هزاران‭ ‬شعار‭ ‬با‭ ‬قلم‌مو،‭ ‬رنگ،‭ ‬اسپری،‭ ‬ماژیک،‭ ‬گچ،‭ ‬زغال،‭ ‬مداد‭ ‬و‭ ‬خودکار‭ ‬و‭ ‬حتی‭ ‬خون‭ ‬بر‭ ‬دیوارها‭ ‬نقش‭ ‬بست،‭ ‬چرا‭ ‬که‭ ‬مردم‭ ‬وسایل‭ ‬ارتباط‌جمعی‭ ‬مدرن‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬قصد‭ ‬و‭ ‬نیت‭ ‬خود‭ ‬در‭ ‬دسترس‭ ‬نداشتند‭.‬

شاید‭ ‬بتوان‭ ‬با‭ ‬اطمینان‭ ‬گفت‭ ‬در‭ ‬تمام‭ ‬طول‭ ‬تاریخ‭ ‬این‭ ‬کشور،‭ ‬هرگز‭ ‬دیوارها‭ ‬در‭ ‬چنین‭ ‬سطح‭ ‬وسیعی‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬چنین‭ ‬حجمی،‭ ‬جایی‭ ‬برای‭ ‬پیام‭ ‬دادن‭ ‬به‭ ‬مردم‭ ‬نشده‭ ‬بود. ‬در‭ ‬آن‭ ‬سال‭ ‬دیوارهای‭ ‬ساختمان‌ها،‭ ‬کیوسک‌های‭ ‬تلفن،‭ ‬در‭ ‬و‭ ‬تابلوی‭ ‬مغازه‌ها‭ ‬و‭ ‬حتی‭ ‬تابلوهای‭ ‬راهنمایی‭ ‬و‭ ‬رانندگی،‭ ‬مکان‌های‭ ‬ثابتی‭ ‬بودند‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬وسیله‭ ‬مردم‭ ‬روی‭ ‬آنها‭ ‬پیام‭ ‬نوشته‭ ‬می‌شد. ‬گاهی‭ ‬هم‭ ‬شعار‌ها‭ ‬روی‭ ‬وسایل‭ ‬نقلیه‭ ‬و‭ ‬حتی‭ ‬آمبولانس‌ها‭ ‬نقش‭ ‬می‌بست‭.‬

استفاده‭ ‬از‭ ‬دیوارها‭ ‬برای‭ ‬پیام‌دهی‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬‮«‬پرده‌داری‮»‬‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬ریشه‌ای‭ ‬کهن‭ ‬دارد‭. ‬در‭ ‬تا‌ریخ‭ ‬معاصر‭ ‬نیز‭ ‬نگارش‭ ‬شعار‭ ‬بر‭ ‬دیوارها‭ -‬نه‭ ‬شعارها‭ ‬و‭ ‬جمله‌های‭ ‬تبلیغاتی‭ ‬برای‭ ‬فروش‭ ‬کالا- ‬در‭ ‬سال‌هایی‭ ‬چون‭ ‬1332‭ ‬و‭ ‬1342‭ ‬عملی‭ ‬شد‭ ‬ولی‭ ‬همان‌طور‭ ‬که‭ ‬گفته‭ ‬شد،‭ ‬هیچ‌وقت‭ ‬چون‭ ‬سال‭ ‬1357‭ ‬دیوارها‭ ‬این‌چنین‭ ‬انبوه‭ ‬از‭ ‬نوشته‭ ‬نبود. ‬علت‭ ‬این‭ ‬امر‭ ‬را‭ ‬می‌توان‭ ‬بالا‭ ‬بودن‭ ‬نسبت‭ ‬باسوادان‭ ‬به‌ویژه‭ ‬در‭ ‬شهرها،‭ ‬افزایش‭ ‬جمعیت‭ ‬و‭ ‬مهم‌تر‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬مشارکت‭ ‬همه‭ ‬مردم‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬امر‭ ‬دانست. ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬عوامل‭ ‬اصلی،‭ ‬عوامل‭ ‬فرعی‭ ‬دیگری‭ ‬مانند‭ ‬وجود‭ ‬رنگ‌های‭ ‬اسپری‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬سرعت،‭ ‬با‭ ‬کمترین‭ ‬ابزار‭ ‬و‭ ‬آثار‭ ‬بعدی‭ ‬روی‭ ‬دست‌ها،‭ ‬قابل‭ ‬استفاده‭ ‬بود‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬امر‭ ‬می‌توانست‭ ‬تأثیر‭ ‬داشته‭ ‬باشد. ‬میزان‭ ‬توجه‭ ‬مردم‭ ‬به‭ ‬دیوارنوشته‌ها‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬1357‭ ‬بسیار‭ ‬بود. ‬حتی‭ ‬دیده‭ ‬می‌شد‭ ‬که‭ ‬مردم‭ ‬آنچه‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬روی‭ ‬دیوارها‭ ‬خوانده‭ ‬بودند،‭ ‬برای‭ ‬یکدیگر‭ ‬نقل‭ ‬می‌کردند‭.‬

در‭ ‬کنار‭ ‬این‭ ‬نوشته‌ها،‭ ‬عکس‌های‭ ‬زیادی‭ ‬نیز‭ ‬به‭ ‬چشم‭ ‬می‌خورد‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬کمک‭ ‬رنگ‭ ‬اسپری‭ ‬و‭ ‬شابلون‌های‭ ‬آهنی،‭ ‬تخته‌ای‭ ‬و‭ ‬مقوایی‭ ‬روی‭ ‬دیوارها‭ ‬ترسیم‭ ‬می‌شد. ‬هر‭ ‬چه‭ ‬طول‭ ‬شعارها‭ ‬بیشتر‭ ‬بود،‭ ‬افراد‭ ‬از‭ ‬فاصله‭ ‬بیشتری‭ ‬می‌توانستند‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬بخوانند؛‭ ‬شعارهایی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬قلم‌مو‭ ‬نوشته‭ ‬می‌شد،‭ ‬پررنگ‌تر‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نتیجه‭ ‬خوانا‌تر‭ ‬از‭ ‬شعارهای‭ ‬نوشته‌شده‭ ‬با‭ ‬اسپری‭ ‬بود‭. ‬برخی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬شعارها‭ ‬به‌وسیله‭ ‬سازمان‌ها‭ ‬نوشته‭ ‬می‌شد‭ ‬و‭ ‬تعدادی‭ ‬نیز‭ ‬به‌وسیله‭ ‬توده‭ ‬مردم‭ ‬بر‭ ‬دیوارها‭ ‬نقش‭ ‬می‌بست؛‭ ‬آنچنان‭ ‬که‭ ‬حتی‭ ‬غلط‌های‭ ‬املایی‭ ‬و‭ ‬انشایی‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬آنها‭ ‬دیده‭ ‬می‌شد‭.‬

اگرچه‭ ‬عنوان‭ ‬وسیله‭ ‬ارتباط‌جمعی‭ ‬سنتی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬دیوارنوشته‌ها‭ ‬دادیم‭ ‬ولی‭ ‬این‭ ‬مجموعه‭ ‬چه‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬تعداد‭ ‬گیرندگان‭ ‬پیام‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬محتوا‭ ‬چندان‭ ‬تفاوتی‭ ‬نیز‭ ‬با‭ ‬وسایل‭ ‬ارتباط‭ ‬جمعی‭ ‬مدرن‭ ‬مانند‭ ‬مجله‭ ‬یا‭ ‬روزنامه‭ ‬نداشت. ‬در‭ ‬این‭ ‬مجموعه‭ ‬نوشته‌ها،‭ ‬خبر،‭ ‬اطلاعیه،‭ ‬تفسیر،‭ ‬نوشته‌های‭ ‬ادبی،‭ ‬شعر،‭ ‬طنز،‭ ‬کاریکاتور‭ ‬و‭ ‬عکس‭ ‬نیز‭ ‬دیده‭ ‬می‌شد. ‬سانسور‭ ‬نیز‭ ‬گهگاه‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬مأموران‭ ‬حکومت‭ ‬نظامی‭ ‬روی‭ ‬آن‭ ‬اعمالل‭ ‬می‌شد‭ ‬و‭ ‬دیوارنوشته‌ها‭ ‬با‭ ‬رنگ‭ ‬پاک‭ ‬می‌شد. ‬اعتراض‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬سانسور‭ ‬نیز‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬نوشتن‭ ‬شعارهای‭ ‬‮«‬ننگ‭ ‬با‭ ‬رنگ‭ ‬پاک‭ ‬نمی‌شود‮»‬‭ ‬درر‭ ‬همان‭ ‬محل‌ها‭ ‬به‭ ‬وسیله‭ ‬مردم‭ ‬عنوان‭ ‬می‌شد. ‬این‭ ‬دیوارنوشته‌ها‭ ‬مجموعه‌ای‭ ‬از‭ ‬خبر،‭ ‬اطلاعیه،‭ ‬تفسیر‭ ‬و‭… ‬بود. ‬نگاهی‭ ‬به‭ ‬نمونه‌های‭ ‬زیر‭ ‬تأ‌یید‌کننده‭ ‬این‭ ‬مطلب‭ ‬است‭.‬

خبر

  • ‭ ‬به‭ ‬گفته‌ (رادیو) ‬بی‌بی‌سی،‭ ‬نخست‌وزیر‭ ‬استعفا‭ ‬داد
  • ‭ ‬پادگان‭ ‬عشرت‌آباد‭ ‬خلع‭ ‬سلاح‭ ‬شد
  • ‭ ‬میدان‭ ‬25‭ ‬شهریور،‭ ‬30‭ ‬نفر‭ ‬کشته‭ ‬و‭ ‬هزار‭ ‬نفر‭ ‬زخمی (‬داشت)‬
  • ‭ ‬تعداد‭ ‬کشته‌شدگان‭ ‬در‭ ‬تاریخ‭ ‬6‭/‬10‭/‬57،‭ ‬89‭ ‬نفر‭ ‬زخمی‭ ‬و‭ ‬30‭ ‬کشته (‬بود)‬
  • ‭ ‬ساعت‭ ‬9‭ ‬دیشب‭ ‬37‭ ‬نفر‭ ‬از‭ ‬کارگران‭ ‬راه‌آهن‭ ‬را‭ ‬گرفتند
  • ‭ ‬160‭ ‬همافر‭ ‬تیرباران‭ ‬شدند
  • ‭ ‬کلانتری‌ها‭ ‬توسط‭ ‬نیروهای‭ ‬هوایی‭ ‬و‭ ‬پیروان‭ ‬امام‭ ‬خمینی‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬یاری‭ ‬سازمان‭ ‬مجاهدین‭ ‬خلق‭ ‬ایران‭ ‬فتح‭ ‬شد
  • ‭ ‬تظاهرات‭ ‬در‭ ‬روز‭ ‬اربعین‭ ‬5‭/‬4‭ ‬میلیون‭ ‬نفر (‬بود)‬
  • ‭ ‬ازهاری‭ ‬مرد

اطلاعیه

  • ‭ ‬رفتن‭ ‬شاه‭ ‬یک‭ ‬توطئه‭ ‬سیاسی‭ ‬است. ‬منتظر‭ ‬دستور‭ ‬رهبر‭ ‬خود‭ ‬باشید‭ ‬تا‭ ‬حادثه‭ ‬28‭ ‬مرداد‭ ‬تکرار‭ ‬نشود‭.‬
  • ‭ ‬منزل‭ ‬ساواکی‭: ‬کوچه‭ ‬ارانی‌ها،‭ ‬پلاک‭،‬10 ‬چنگیز‭ ‬غفاری
  • ‭ ‬اجتماعات‭ ‬پراکنده‭ ‬تشکیل‭ ‬دهید‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬جمع‭ ‬شدن‭ ‬در‭ ‬یک‭ ‬محل‭ ‬خودداری‭ ‬فرمایید
  • ‭ ‬1/10/57‭ ‬دانشگاه‭ ‬صنعتی،‭ ‬اجتماع‭ ‬کارگران‭ ‬اخراجی

تفسیر

  • ‭ ‬آمریکا‭ ‬از‭ ‬ویتنام‭ ‬که‭ ‬منابعی‭ ‬نداشت‭ ‬دست‭ ‬برنداشت‭ ‬چه‭ ‬رسد‭ ‬به‭ ‬ایران‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬همه‭ ‬منابع،‭ ‬پس‭ ‬راهی‭ ‬به‭ ‬جز‭ ‬اسلحه‭ ‬نیست
  • ‭ ‬این‭ ‬مبارزات،‭ ‬پشتوانه‌اش‭ ‬نه‭ ‬کمونیست‭ ‬است،‭ ‬نه‭ ‬امپریالیسم‭ ‬بلکه‭ ‬خون‭ ‬شهیدان‭ ‬است
  • ‭ ‬تفرقه‭ ‬تنها‭ ‬سلاحی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬برای‭ ‬امپریالیسم‭ ‬مانده،‭ ‬وحدت‭ ‬و‭ ‬پیکار‭ ‬ما‭ ‬ضامن‭ ‬پیروزی‭ ‬است
  • ‭ ‬مبارزه‭ ‬مسلحانه‭ ‬به‭ ‬علاوه‭ ‬مبارزه‭ ‬سیاسی‭ ‬مساوی‭ ‬است‭ ‬با‭ ‬پیروزی
  • ‭ ‬رادیو،‭ ‬تلویزیون‭ ‬و‭ ‬مطبوعات‭ ‬باید‭ ‬تریبون‭ ‬آزاد‭ ‬برای‭ ‬همه‭ ‬گروه‌ها،‭ ‬دسته‌ها،‭ ‬احزاب‭ ‬و‭ ‬سازمان‌ها‭ ‬باشد،‭ ‬نه‭ ‬در‭ ‬انحصار‭ ‬جامعه‌ای‭ ‬به‌خصوص

نوشته‌های‭ ‬ادبی

  • ‭ ‬از‭ ‬دریای‭ ‬خون‭ ‬خواهیم‭ ‬گذشت‭ ‬تا‭ ‬به‭ ‬آزادی‭ ‬برسیم
  • ‭ ‬قانون‭ ‬اراده‭ ‬توده‌هاست
  • ‭ ‬اعتصاب،‭ ‬مدرسه‭ ‬انقلاب
  • ‭ ‬پرواز‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬خاطر‭ ‬بسپار،‭ ‬پرنده‭ ‬مردنی‭ ‬است

شعر

  • یا‭ ‬ما‭ ‬سر‭ ‬خصم‭ ‬کوبیم‭ ‬به‭ ‬سنگ یا‭ ‬او‭ ‬سر‭ ‬ما‭ ‬به‭ ‬دار‭ ‬سازد‭ ‬آونگ
  • القصه‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬زمانه‭ ‬پرنیرنگ یک‭ ‬کشته‭ ‬به‭ ‬که‭ ‬صد‭ ‬زنده‭ ‬به‭ ‬ننگ‭  ‬
  • ‭ ‬شاه‭ ‬و‭ ‬بختیار‭ ‬بدبخت مرگ‭ ‬بر‭ ‬مزدوران‭ ‬سرسخت
  • ‭ ‬وای‭ ‬به‭ ‬حال‭ ‬بختیار اگر‭ ‬خمینی‭ ‬دیر‭ ‬بیاد
  • ‭ ‬نه‭ ‬شاه‭ ‬می‌خوام‭ ‬نه‭ ‬شاپور مرگ‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬دو‭ ‬مزدور
  • ‭ ‬ارتش‭ ‬تو‭ ‬مال‭ ‬مایی‭‬ نه‭ ‬مال‭ ‬آمریکایی
  • ‭ ‬ترس،‭ ‬نفاق،‭ ‬اختلاف آفت‭ ‬هر‭ ‬انقلاب
  • ‭ ‬وای‭ ‬اگر‭ ‬خمینی‭ ‬حکم‭ ‬جهادم‭ ‬دهد توپ‭ ‬و‭ ‬مسلسل‭ ‬نتواند‭ ‬که‭ ‬جوابم‭ ‬دهد
  • ‭ ‬تا‭ ‬آخرین‭ ‬نفر،‭ ‬تا‭ ‬آخرین‭ ‬نفس بشکنیم‭ ‬دیوار‭ ‬این‭ ‬قفس
  • ‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬شعار‭ ‬دولت دزدی،‭ ‬غارت،‭ ‬جنایت

طنز

  • ‭ ‬قولو‭ ‬مرگ‭ ‬بر‭ ‬شاه‭ ‬تفلحو
  • ‭ ‬مرگ‭ ‬موهبتی‭ ‬است‭ ‬الهی‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬طرف‭ ‬مردم‭ ‬به‭ ‬شاه‭ ‬تفویض‭ ‬می‌شود
  • ‭ ‬شاه‭ ‬در‭ ‬کیش‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬زودی‭ ‬مات‭ ‬می‌شود
  • ‭ ‬کوروش‭ ‬بیدار‭ ‬شو‭ ‬که‭ ‬شاه‭….‬
  • ‭ ‬تخلیه‭ ‬چاه‭ ‬با‭ ‬دست‭ ‬شاه

شعر‭ ‬طنزگونه

  • ‭ ‬اسم‭ ‬سگ‭ ‬و‭ ‬شاه‭ ‬را‭ ‬همنام‭ ‬کردند بیچاره‭ ‬سگ،‭ ‬اسمش‭ ‬را‭ ‬بدنام‭ ‬کردند
  • ‭ ‬پسر‭ ‬رضا‭ ‬کچل بدجوری‭ ‬افتا‌د‭ ‬تو‭ ‬هچل
  • ‭ ‬کار‭ ‬شاه‭ ‬تمام‭ ‬شده کیسه‌کش‭ ‬حمام‭ ‬شده
  • ‭ ‬قانون‭ ‬اساسی خر‭ ‬تو‭ ‬خر‭ ‬سیاسی
  • ‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬شعار‭ ‬ملت اسهال‭ ‬گرفته‭ ‬دولت

شعارهای‭ ‬دیواری‭ ‬سال‭ ‬1357‭ ‬را‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬سال‭ ‬دیگر‭ ‬نمی‌توان‭ ‬در‭ ‬خیابان‌های‭ ‬بزرگ‭ ‬شهر‭ ‬دید. ‬تعداد‭ ‬زیادی‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬روز‭ ‬25‭ ‬اسفند‭ ‬1357‭ ‬ به‭ ‬دنبال‭ ‬درخواست‭ ‬مسؤولان‭ ‬دولتی‭ ‬در‭ ‬پاکسازی‭ ‬دیوارهای‭ ‬شهر،‭ ‬به‌وسیله‭ ‬عموم‭ ‬مردم‭ ‬پاک‭ ‬شد. ‬بعد‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬هنگام‭ ‬برگزاری‭ ‬انتخابات‭ ‬مجلس‭ ‬خبرگان،‭ ‬مجلس‭ ‬شورا‭ ‬و‭ ‬انتخابات‭ ‬ریاست‌جمهوری،‭ ‬روی‭ ‬مانده‌های‭ ‬این‭ ‬شعارها‭ ‬نیز‭ ‬شعارهای‭ ‬جدیدی‭ ‬نقش‭ ‬بست. ‬ظرف‭ ‬دو‭ ‬سال‭ ‬بعد‭ ‬گروه‌های‭ ‬سیاسی،‭ ‬اختلافات‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬شدت‭ ‬روی‭ ‬دیوارها‭ ‬کشاندند‭ ‬آنچنان‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬اغلب‭ ‬موارد،‭ ‬هر‭ ‬گروه‭ ‬شعار‭ ‬گروه‭ ‬قبلی‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬رنگ‭ ‬پاک‭ ‬می‌کرد‭ ‬و‭ ‬شعار‭ ‬جدیدی‭ ‬روی‭ ‬آن‭ ‬می‌نوشت. ‬از‭ ‬اوایل‭ ‬سال‭ ‬1359‭ ‬نیز‭ ‬پدیده‭ ‬جدیدی‭ ‬روی‭ ‬دیوارها‭ ‬شکل‭ ‬گرفت؛‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬ترتیب‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬نقاط‭ ‬شهر،‭ ‬دیوارهای‭ ‬مملو‭ ‬از‭ ‬شعارهای‭ ‬کهنه‭ ‬کاملاً‭ ‬رنگ‌آمیزی‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬پس‌زمینه‭ ‬تمیز‭ ‬و‭ ‬یکدستی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬می‌آمد،‭ ‬شعارهایی‭ ‬با‭ ‬خط‭ ‬خوش‭ ‬و‭ ‬گاهی‭ ‬با‭ ‬تصویر‭ ‬چند‌‭ ‬رنگ‭ ‬ترسیم‭ ‬می‌شد‭.‬

روش‭ ‬تحقیق

اوایل‭ ‬آذر‭ ‬1357‭ ‬در‭ ‬شرایطی‭ ‬که‭ ‬کار‭ ‬آموزشی‭ ‬در‭ ‬دانشکده‭ ‬علوم‭ ‬ارتباطات‭ ‬اجتماعی‭ ‬کاملاً‭ ‬متوقف‭ ‬و‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬به‭ ‬شدت‭ ‬آغاز‭ ‬شده‭ ‬بود،‭ ‬نگارنده‭ ‬با‭ ‬کمک‭ ‬بی‌دریغ‭ ‬چند‭ ‬تن‭ ‬از‭ ‬دانشجویان‭ ‬خود،‭ ‬تصمیم‭ ‬گرفت‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬اینکه‭ ‬دیوارنوشته‌ها‭ ‬نقش‭ ‬وسایل‭ ‬ارتباط‭ ‬جمعی‭ ‬را‭ ‬بر‭ ‬عهده‭ ‬گرفته‭ ‬بودند،‭ ‬در‭ ‬ضبط‭ ‬و‭ ‬نمونه‌برداری‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬اقدام‭ ‬کند‭ ‬تا‭ ‬بتوان‭ ‬در‭ ‬فرصت‭ ‬مناسب‭ ‬به‭ ‬تحلیل‭ ‬محتوای‭ ‬آنها‭ ‬پرداخت‭.‬

برای‭ ‬انجام‭ ‬این‭ ‬نمونه‌گیری‭ ‬‬خیابان‌های‭ ‬تهران‌نو،‭ ‬شاهرضا،‭ ‬پهلوی (‬از‭ ‬راه‌آهن‭ ‬تا‭ ‬تجریش)‭ ‬‬عباس‌آباد،‭ ‬آریامهر،‭ ‬45‭ ‬متری‭ ‬سیدخندان،‭ ‬بلوار‭ ‬الیزابت،‭ ‬خیابان‭ ‬تاج،‭ ‬مجیدیه،‭ ‬خیابان‭ ‬شوش،‭ ‬خیابان‭ ‬شهناز‭ ‬و‭ ‬جاده‭ ‬آرامگاه‭ ‬تا‭ ‬شهرری‭ ‬تعیین‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬دانشجویان‭ ‬نامبرده‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬تیمی‭ ‬یا‭ ‬انفرادی‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬شرایط‭ ‬بحرانی‭ ‬کار‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬آغاز‭ ‬کردند. ‬نحوه‭ ‬نمونه‌گیری‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬ترتیب‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬تمام‭ ‬شعارها‭ ‬و‭ ‬دیوارنوشته‌های‭ ‬بخش‌هایی‭ ‬از‭ ‬هر‭ ‬خیابان‭ ‬با‭ ‬ذکر‭ ‬نوع‭ ‬نگارش‭-‬قلم‌مو،‭ ‬اسپری،‭ ‬ماژیک،‭ ‬شابلون،‭ ‬گچ،‭ ‬زغال-‭ ‬و‭ ‬رنگ‭ ‬آن (قرمز،‭ ‬آبی‭ ‬و غیره) و‭ ‬نام‭ ‬خیابان‭ ‬محل‭ ‬نمونه‌برداری‭ ‬و‭ ‬اندازه‭ ‬شعار‭ ‬به‭ ‬متر‭ ‬روی‭ ‬جداولی‭ ‬منعکس‭ ‬می‌شد. ‬کار‭ ‬نمونه‌برداری‭ ‬از‭ ‬اوایل‭ ‬آذر‭ ‬آغاز‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬تا‭ ‬اواسط‭ ‬بهمن‭ ‬ادامه‭ ‬داشت‭.‬

در‭ ‬مجموع‭ ‬طی‭ ‬70‭ ‬روز،‭ ‬گروه‭ ‬توانست‭ ‬نزدیک‭ ‬به‭ ‬40‭ ‬کیلومتر‭ ‬از‭ ‬خیابان‌های‭ ‬اصلی‭ ‬تهران‭ ‬را‭ ‬طی‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬شعارها‭ ‬نمونه‌برداری‭ ‬کند‭. ‬این‭ ‬مقدار‭ ‬تقریباً‭ ‬20‭ ‬درصد‭ ‬طول‭ ‬مجموع‭ ‬خیابان‌های‭ ‬اصلی‭ ‬تهران‭ ‬بود‭.‬

نتیجه‭ ‬این‭ ‬عملیات،‭ ‬ثبت‭ ‬مشخصات‭ ‬کامل‭ ‬1077‭ ‬دیوارنوشته‭ ‬در‭ ‬طول‭ ‬مسیر‭ ‬مورد‭ ‬بررسی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬مشخصات‭ ‬هر‭ ‬یک‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬یک‭ ‬کادر‭ ‬از‭ ‬برگ‌های‭ ‬استخراج‭ ‬را‭ ‬پر‭ ‬می‌کرد‭.‬

پس‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬نیمه‭ ‬دوم‭ ‬سال‭ ‬1358‭ ‬دو‭ ‬تن‭ ‬از‭ ‬دانشجویان‭ ‬درس‭ ‬‮«‬روش‭ ‬تحقیق‮»‬‭ ‬در‭ ‬ارتباطات‭ ‬اجتماعی‭ -‬خانم‌ها‭ ‬میترا‭ ‬فلک‌یاور‭ ‬و‭ ‬ژیلا‭ ‬کشاورز‌‭ ‬رهبر‭- ‬ ادامه‭ ‬این‭ ‬بررسی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬کار‭ ‬عملی‭ ‬درس‭ ‬خود‭ ‬انتخاب‭ ‬کردند. ‬آنها‭ ‬برای‭ ‬ادامه‭ ‬کار‭ ‬ابتدا‭ ‬1077‭ ‬کادر‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬برگه‌های‭ ‬استخراج‭ ‬بریده‭ ‬و‭ ‬شعارهای‭ ‬با‭ ‬مضمون‭ ‬یکسان‭ ‬را‭ ‬روی‭ ‬هم‭ ‬سنجاق‭ ‬کردند‭ ‬و‭ ‬بعد‭ ‬شماره‌های‭ ‬مضمون‭ ‬یکسان‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬بسته‌های‭ ‬کلی‌تر‭ ‬قرار‭ ‬داده‭ ‬و‭ ‬محاسبات‭ ‬اولیه‭ ‬را‭ ‬انجام‭ ‬دادند‭.‬

به‭ ‬دنبال‭ ‬آن،‭ ‬در‭ ‬نیمه‭ ‬اول‭ ‬سال‭ ‬1359‭ ‬کارکنان‭ ‬مرکز‭ ‬تحقیقات‭ ‬دانشکده‭ ‬آقای‭ ‬عباس‌زاده،‭ ‬خانم‭ ‬شهلا‭ ‬اردلان‌،‭ ‬شهلا‭ ‬خردمند‭ ‬و‭ ‬نابغه‭ ‬واعظ‌پور‭ ‬کار‭ ‬فیش‌برداری‭ ‬از‭ ‬کارت‌های‭ ‬دسته‌بندی‭ ‬شده‭ ‬را‭ ‬آغاز‭ ‬کردند. ‬به‭ ‬این‭ ‬ترتیب‭ ‬اطلاعات‭ ‬خام‭ ‬اولیه‭ ‬طی‭ ‬دو‭ ‬ماه‭ ‬کار‭ ‬اعضای‭ ‬مرکز‭ ‬تحقیقات‭ ‬برای‭ ‬آغاز‭ ‬تحلیل‭ ‬نهایی‭ ‬آماده‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬بخش‭ ‬نیز‭ ‬نزدیک‭ ‬به‭ ‬چهار‭ ‬ماه‭ ‬از‭ ‬نیمه‭ ‬دوم‭ ‬سال‭ ‬59‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬خود‭ ‬اختصاص‭ ‬داد‭.‬

نگارنده‭ ‬وظیفه‭ ‬خود‭ ‬می‌داند‭ ‬یک‭ ‬بار‭ ‬دیگر‭ ‬از‭ ‬کلیه‭ ‬دانشجویانی‭ ‬که‭ ‬صرفاً‭ ‬به‭ ‬خاطر‭ ‬عشق‭ ‬به‭ ‬تحقیق‭ ‬بر‭ ‬اینجانب‭ ‬منت‭ ‬گذاشته‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬1357‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬شرایط‭ ‬ویژه‭ ‬به‭ ‬نمونه‌برداری‭ ‬پرداختند‭ ‬و‭ ‬همچنین‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬دانشجوی‭ ‬درس‭ ‬روش‭ ‬تحقیق‭ ‬و‭ ‬کارکنان‭ ‬مرکز‭ ‬تحقیقات‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬بردباری‭ ‬به‭ ‬اینجانب‭ ‬این‭ ‬فرصت‭ ‬را‭ ‬دادند‭ ‬تا‭ ‬کاری‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬باید‭ ‬به‭ ‬وسیله‭ ‬کامپیوتر‭ ‬انجام‭ ‬شود‭ ‬با‭ ‬دست‭ ‬به‭ ‬پایان‭ ‬رسانیم،‭ ‬سپاسگزاری‭ ‬کند‭.‬

نتایج‭ ‬اصلی‭ ‬بررسی

الف‭-‬‭ ‬دیوارنوشته‌ها،‭ ‬تقریباً‭ ‬حالتی‭ ‬کلی‭ ‬از‭ ‬ارائه‭ ‬خوب‭ ‬و‭ ‬بد‭ ‬یا‭ ‬همان‭ ‬داستان‭ ‬قدیمی‭ ‬فرشته‭ ‬و‭ ‬شیطان‭ ‬یا‭ ‬اهورامزدا‭ ‬و‭ ‬اهریمن‭ ‬و‭… ‬را‭ ‬داشت. ‬اگر‭ ‬شاه‭ ‬بد‭ ‬بود،‭ ‬امام‭ ‬خوب،‭ ‬اگر‭ ‬بختیار‭ ‬بد،‭ ‬بازرگان‭ ‬خوب،‭ ‬اگر‭ ‬آمریکا‭ ‬و‭ ‬شوروی‭ ‬بد‭ ‬بودند،‭ ‬فلسطین‭ ‬و‭ ‬اریتره‭ ‬خوب‌،‭ ‬اگر‭ ‬ساواک‭ ‬بد‭ ‬بود،‭ ‬شهید‭ ‬خوب،‭ ‬اگر‭ ‬چماقداران‭ ‬و‭ ‬طرفدار‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬بد‭ ‬بودند،‭ ‬چریک‌های‭ ‬فدایی‭ ‬و‭ ‬مجاهدین‭ ‬خلق‭ ‬و‭ ‬حزب‭ ‬توده‭ ‬خوب،‭ ‬اگر‭ ‬ارتشی‌ها (‬نیروی‭ ‬زمینی) ‬بد‭ ‬بودند،‭ ‬نیروی‭ ‬هوایی‌ها‭ ‬خوب. ‬به‭ ‬این‭ ‬ترتیب‭ ‬83درصد‭ ‬دیوارنوشته‌های‭ ‬تهران‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬شعارهای‭ ‬خوب‭ ‬و‭ ‬بد‭ ‬و‭ ‬له‭ ‬و‭ ‬علیه‭ ‬اختصاص‭ ‬داشت 16درصد‭ ‬بقیه‭ ‬شعارها‭ ‬را‭ ‬دیوارنوشته‌های‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬اتحاد‭ ‬و‭ ‬تفرقه،‭ ‬آزادی‭ ‬و‭ ‬پیروزی‭ ‬و‭ ‬غیره‭ ‬تشکیل‭ ‬می‌داد‭ ‬و‭ ‬اگرچه‭ ‬این‭ ‬گروه‭ ‬از‭ ‬شعارها‭ ‬نیز‭ ‬کم‭ ‬و‭ ‬بیش‭ ‬دارای‭ ‬برخی‭ ‬جهت‌گیری‌های‭ ‬له‭ ‬و‭ ‬علیه‭ ‬بود‭ ‬اما‭ ‬چون‭ ‬این‭ ‬جهت‌گیری‌ها‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬کاملاً‭ ‬مستقیم‭ ‬مشخص‭ ‬نبود،‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬دسته‌بندی‭ ‬مجزا‭ ‬شناخته‭ ‬شد‭.‬

تعداد‭ ‬شعارهای‭ ‬له‭ ‬479‭ ‬و‭ ‬شعارهای‭ ‬علیه‭ ‬421‭ ‬بود. با‭ ‬اطمینان‭ ‬می‌توان‭ ‬گفت‭ ‬نسبت‭ ‬شعارها‭ ‬علیه‭ ‬شاه‭ ‬بیشتر‭ ‬از‭ ‬نسبت‭ ‬شعارهای‭ ‬له‭ ‬امام‭ ‬بوده‭ ‬است‭.‬

ب- ‬‭ ‬23درصد‭ ‬دیوارنوشته‌های‭ ‬تهران‭ ‬درباره‭ ‬شاه‭ ‬و‭ ‬خانواده‭ ‬پهلوی‭ ‬و‭ ‬رژیم‭ ‬شاهنشاهی، ‭ ‬‬13درصد‭ ‬درباره‭ ‬امام، ‭ ‬9درصد‭ ‬درباره‭ ‬بختیار‭ ‬و‭ ‬بازرگان‭ ‬و‭ ‬دیگران،‭ ‬‬11درصد‭ ‬علیه‭ ‬ساواک،‭ ‬چماقداران،‭ ‬قانون‭ ‬اساسی،‭ ‬ارتش‭ ‬و‭ ‬کشورها‭ ‬و‭ ‬رژیم‌های‭ ‬دیگر،‭ ‬25درصد‭ ‬له‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬تأیید‭ ‬اسلام،‭ ‬حکومت‭ ‬اسلامی،‭ ‬شهدا،‭ ‬چریک‌های‭ ‬فدایی‭ ‬خلق،‭ ‬مجاهدین‭ ‬خلق،‭ ‬حزب‭ ‬توده،‭ ‬سایر‭ ‬احزاب،‭ ‬ارتش‭ ‬و‭ ‬سایر‭ ‬کشورها‭ ‬و‭ ‬رژیم‌های‭ ‬دیگر،‭ ‬10درصد‭ ‬خطاب‭ ‬به‭ ‬مردم‭ ‬درباره‭ ‬تفرقه‭ ‬و‭ ‬اتحاد،‭ ‬مسلح‭ ‬شدن،‭ ‬کودتا،‭ ‬کارگران‭ ‬و‭ ‬اعتصاب،‭ ‬آزادی‭ ‬و‭ ‬پیروزی‭ ‬و‭ ‬بانوان‭ ‬بوده‭ ‬و ‭ ‬5درصد‭ ‬بقیه‭ ‬به‭ ‬سایر‭ ‬مضامین‭ ‬اختصاص‭ ‬داشته‭ ‬است.

ج‭-‬‭ ‬طول‭ ‬شعار‌ها‭ ‬از‭ ‬20‭ ‬سانتیمتر‭ ‬شروع‭ ‬و‭ ‬تا‭ ‬30‭ ‬متر‭ ‬ختم‭ ‬می‌شد. از‭ ‬نظر‭ ‬میانگین‭ ‬طول‭ ‬شعارها،‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬شعارهای‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬اسلام‭ ‬و‭ ‬حکومت‭ ‬اسلامی،‭ ‬شعارهای‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬مسلح‭ ‬شدن‭ ‬مردم‭  ‬‬و‭ ‬کارگران‭ ‬و‭ ‬اعتصاب قرار داشت.

د. ‭‬ 48درصد‭ ‬از‭ ‬دیوارنوشته‌ها‭ ‬با‭ ‬اسپری، ‭ ‬‬20درصد‭ ‬با‭ ‬قلم‌مو، ‭ ‬12درصد‭ ‬با‭ ‬ماژیک، ‭ ‬‬10درصد‭ ‬با‭ ‬زغال‭ ‬و‭ ‬گچ،‭ ‬4‭ ‬درصد‭ ‬با‭ ‬شابلون‭ ‬و 4‭ ‬درصد‭ ‬با‭ ‬سایر‭ ‬وسایل – مثل ‬خودکار،‭ ‬مداد و جز آنها نوشته شده‭ ‬بود‭.‬

این‭ ‬نسبت‌ها‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬نظر‭ ‬اهمیت‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬وسیله‭ ‬نگارش‭ ‬شعارها‭ ‬تا‭ ‬حدودی‭ ‬می‌توانسته‭ ‬تابع‭ ‬محتوای‭ ‬شعارها‭ ‬باشد. ‬علت‭ ‬اینکه‭ ‬نیمی‭ ‬از‭ ‬دیوارنوشته‌ها‭ ‬با‭ ‬رنگ‭ ‬اسپری‭ ‬بوده،‭ ‬می‌تواند‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬مشخصات‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬وسیله‭ ‬باشد. ‬رنگ‭ ‬اسپری‭ ‬رنگی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬قوطی‌هایی‭ ‬با‭ ‬فشار‭ ‬هوا‭ ‬محبوس‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬فشار‭ ‬یک‭ ‬تکمه‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬پودر‭ ‬روی‭ ‬شیئی‭ ‬پاشیده‭ ‬می‌شود‭.‬

مهم‌ترین‭ ‬ویژگی‭ ‬رنگ‭ ‬اسپری‭ ‬سرعت‭ ‬عمل‭ ‬در‭ ‬نگارش‭ ‬شعار‭ ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬شعارهای‭ ‬طولانی‭ ‬و‭ ‬بلند‭ ‬است. ‬حمل‭ ‬و‭ ‬نقل‭ ‬آن‭ ‬بسیار‭ ‬ساده‌تر‭ ‬از‭ ‬قوطی‭ ‬رنگ‭ ‬و‭ ‬قلم‌مو‭ ‬و‭ ‬شابلون‭ ‬است. ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬خیلی‭ ‬کمتر‭ ‬از‭ ‬قلم‌مو‭ ‬می‌تواند‭ ‬آثاری‭ ‬روی‭ ‬دست‭ ‬یا‭ ‬لباس‭ ‬بگذارد. ‬پنهان‭ ‬کردن‭ ‬آن‭ ‬بسیار‭ ‬ساده‌تر‭ ‬از‭ ‬قوطی‭ ‬رنگ‭ ‬و‭ ‬قلم‌مو‭ ‬است. ‬روی‭ ‬هر‭ ‬سطح‭ ‬حتی‭ ‬سطوح‭ ‬صیقل‭ ‬نشده (‬مانند‭ ‬آجرهای‭ ‬بندکشی‌شده) ‬قابل‭ ‬استفاده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬مقایسه‭ ‬با‭ ‬زغال‭ ‬وگچ‭ ‬و‭ ‬مداد‭ ‬و‭ ‬خودکار‭ ‬آثار‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬روی‭ ‬دیوار‭ ‬نمی‌توان‭ ‬پاک‭ ‬کرد. ‬شاید‭ ‬تنها‭ ‬مشخصه‭ ‬منفی‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬نگارش‭ ‬چنین‭ ‬دیوارنوشته‌هایی،‭ ‬احتمالاً‭ ‬صدای‭ ‬ضعیفی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬هنگام‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬ایجاد‭ ‬می‌شود‭.‬

‬علیه‭ ‬شاه،‭ ‬خاندان‭ ‬پهلوی‭ ‬و‭ ‬رژیم‭ ‬شاهنشاهی

در‭ ‬خیابان‭ ‬سی‌متری‭ ‬شعاری‭ ‬به‭ ‬طول‭ ‬5‭/‬12‭ ‬متر‭ ‬به‭ ‬رنگ‭ ‬سیاه‭ ‬با‭ ‬نوشته‌ای‭ ‬به‭ ‬وسیله‭ ‬اسپری،‭ ‬بلندترین‭ ‬شعاری‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬علیه‭ ‬شاه‭ ‬در‭ ‬نمونه‭ ‬ثبت‭ ‬شد‭:‬ ‮«‬ما‭ ‬به‭ ‬وسیله‭ ‬راهپیمایی‭ ‬و‭ ‬تظاهرات‭ ‬خود‭ ‬خر‭ ‬37‭ ‬ساله‭ ‬ایران‭ ‬را‭ ‬بیرون‭ ‬می‌کنیم‮»‬

بعد‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬سه‭ ‬شعار‭ ‬10‭ ‬متری‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬دو‭ ‬تای‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬جاده‭ ‬آرامگاه -یادآوران- ‬و‭ ‬یکی‭ ‬در‭ ‬خیابان‭ ‬شوش‭ ‬ثبت‭ ‬شد‭.‬ شعار‭ ‬خیابان‭ ‬شوش‭ ‬به‭ ‬رنگ‭ ‬سفید‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬قلم‌مو‭ ‬نوشته‭ ‬شده‭ ‬بود: ‬‮«‬تخلیه‭ ‬شاه‭ ‬با‭ ‬دست‭ ‬شاه‮»‬‭ ‬و‭ ‬شعارهای‭ ‬خیابان‭ ‬آرامگاه‭ ‬یکی‭ ‬به‭ ‬رنگ‭ ‬قرمز‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬اسپری: ‬«به‭ ‬هوش‭ ‬باشید‭ ‬شاه‭ ‬می‌خواهد‭ ‬با‭ ‬جلوگیری‭ ‬از‭ ‬نفت‭ ‬داخلی‭ ‬مردم‭ ‬را‭ ‬ساکت‭ ‬کند»‭ ‬و‭ ‬دیگری‭ ‬نیز‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬اسپری‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬رنگ‭ ‬سیاه‭ ‬بود: ‬‮«‬این‭ ‬شاه‭ ‬بدبخت،‭ ‬بیرون‭ ‬باید‭ ‬گردد،‭ ‬حکومت‭ ‬اسلامی‭ ‬ایجاد‭ ‬باید‭ ‬گردد‮»‬‭.‬

152‭ ‬شعار‭ ‬از‭ ‬180‭ ‬شعاری‭ ‬که‭ ‬علیه‭ ‬شاه‭ ‬ثبت‭ ‬شده‭ ‬دارای‭ ‬محتوای‭ ‬آرزوی‭ ‬مرگ‭ ‬شاه‭ ‬بود. ‬در‭ ‬86‭ ‬شعار‭ ‬یا‭ ‬48درصد‭ ‬شعارهای‭ ‬فوق‭ ‬جمله‭ ‬مرگ‭ ‬بر‭ ‬شاه‭ ‬وجود‭ ‬داشت.

در‭ ‬71‭ ‬شعار‭ ‬انواع‭ ‬صفت‌ها‭ ‬برای‭ ‬شاه‭ ‬ذکر‭ ‬شده‭ ‬بود. ‬کلمه‭ ‬‮«‬خائن‮»‬‭ ‬بیشترین‭ ‬صفتی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬شکل‌های‭ ‬مختلف‭ ‬در‭ ‬21‭ ‬شعار‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬رفته‭ ‬بود. ‬سایر‭ ‬صفت‌ها‭ ‬عبارت‭ ‬بودند‭ ‬از:‭ ‬جنایتکار،‭ ‬خونخوار،‭ ‬جلاد،‭ ‬جانی،‭ ‬آدمکش،‭ ‬قانون‌شکن،‭ ‬وطن‌فروش،‭ ‬دیو،‭ ‬مزدور،‭ ‬آمریکایی،‭ ‬نوکر‭ ‬آمریکا،‭ ‬سگ‭ ‬زنجیری‭ ‬آمریکا،‭ ‬ننگ‭ ‬شاهان،‭ ‬ممد‭ ‬دماغ،‭ ‬ننگ‭ ‬ملت‭ ‬ایران،‭ ‬شاه‭ ‬سابق،‭ ‬پسر‭ ‬رضا‌‭ ‬کچل،‭ ‬پسر‭ ‬رضا‭ ‬گری،‭ ‬کثیف،‭ ‬احمق،‭ ‬بی‌شعور،‭ ‬نفت‌دزد،‭ ‬دزد،‭ ‬نامرد،‭ ‬خر،‭ ‬شاف،‭ ‬ولدالزنا،‭ ‬جاکش،‭ ‬مادر‭ ‬به‭ ‬خطا،‭ ‬الاغ‭ ‬گاری،‭ ‬بدبخت‭ ‬و‭ ‬آواره‭. ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬در‭ ‬سایر‭ ‬شعارها‭ ‬نیز‭ ‬که‭ ‬مستقیماً‭ ‬درباره‭ ‬شاه‭ ‬نبود،‭ ‬صفت‌های‭ ‬دیگری‭ ‬به‭ ‬شاه‭ ‬داده‭ ‬شده‭ ‬بودند‭. ‬این‭ ‬صفت‌ها‭ ‬عبارت‭ ‬بود‭ ‬از‭: ‬روح‭ ‬شیطان‭ ‬و‭ ‬دیو‭.‬

در‭ ‬20‭ ‬شعاری‭ ‬که‭ ‬علیه‭ ‬خاندان‭ ‬پهلوی‭ ‬و‭ ‬رژیم‭ ‬شاهنشاهی‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آمده،‭ ‬شعارها‭ ‬حاوی‭ ‬این‭ ‬صفات‭ ‬بود‭: ‬کثیف،‭ ‬جنایتکار،‭ ‬خائن،‭ ‬ضدخلق‭ ‬و‭ ‬سرچشمه‭ ‬فساد‭.‬

————–

لندن: اچ اند اس مدیا، 1395/ 2016

*آنچه خواندید چکیده بخش اول از این فصل بود. برای جدولها و آمار دقیق – که در اینجا ساده و گرد شده- به خود کتاب مراجعه کنید. متن شعارهای گردآوری شده در روزهای بعد در این هفته منتشر خواهد شد. – راهک

Print Friendly

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)