برگردان به فارسی: شهرام کیانی
کتاب «آینده سوسیالیسم» نوشته آنتونی کراسلند، سیاستمدار حزب کارگر بریتانیا، زمانی به عنوان کتاب مقدس سوسیال دموکراسی تجدیدنظرطلب شناخته می‌شد. نگاه به این اثر در روزگار ما نشان می‌دهد که هرچند فاصله‌ای جدی با پیش‌گویی و آینده‌نگری دقیق دارد، اما به شکلی شگفت‌آور، متقاعدکننده و جذاب است.
(هوپ / میرورپیکس / گتی ایمیجز)
در مرکز بندر صنعتی گریمزبی در انگلستان، کتابخانه عمومی بسیار غنی و ارزشمندی قرار دارد. از دور، این ساختمان همچون یک جعبه بتنی ساده به نظر می‌رسد، اما وقتی نزدیک‌تر شوید، پنج پیکره انسانی تراشیده‌شده بر نمای آن را می‌بینید که نشان‌دهنده «نگهبانان دانش» هستند. در گوشه بنا، برجسته‌کاری مدرنیستی و انتزاعی به چشم می‌خورد که تمام ارتفاع ساختمان را پوشانده است. موزاییک رنگارنگی از نشان تاریخی شهر نیز در ورودی نصب شده است. در داخل، پنجره‌های بزرگ و سرتاسری، نور را به سالن‌های مطالعه و قفسه‌ها هدایت می‌کنند و لوسترهای ظریف مدرن اواسط قرن، بر تاپستری‌های انتزاعی آویخته از دیوارها نظاره می‌کنند. این بنا بدون آنکه تجملی یا مبتذل باشد، هم یک ساختمان عمومی و هم فضایی اصیل و لذت‌بخش است؛ نمونه‌ای درخشان از خدمات سوسیالیستی مدرن. کتیبه‌ای چوبی در ساختمان، یادبود افتتاح آن در سال ۱۹۶۸ توسط آنتونی کراسلند، نماینده حزب کارگر در پارلمان است.
کراسلند زمانی چهره شاخص جناح راستِ تجدیدنظرطلب حزب کارگر و نزدیک‌ترین فرد به یک متفکر در میان آنان بود. کتاب «آینده سوسیالیسم» که این پژوهشگرِ سیاستمدارشده یک سال پس از از دست دادن نخستین کرسی پارلمانی‌اش در انتخابات عمومی ۱۹۵۵ منتشر کرد، به یک اثر پرفروش تبدیل شد. این کتاب بر کسانی تأثیر گذاشت که می‌خواستند تعهد حزب به ملی‌سازی صنایع — مندرج در بند چهارم قانون اساسی حزب کارگر — را کنار بگذارند. رویای این تجدیدنظرطلبان تنها چهل سال بعد توسط «حزب کارگر نو» به رهبری تونی بلر محقق شد.
ساده‌ترین سخن درباره این کتاب زمانی‌مشهور این است که بگوئیم تحلیل‌های آن اشتباه بود. جنگ طبقاتی به پایان نرسیده بود؛ توافقات پس از جنگ مبنی بر اشتغال کامل، مالیات‌های سنگین و دولت‌های رفاهی مقتدر، دائمی نبودند؛ و سرمایه‌داری نیز اصلاح نشده بود تا از بین برود. اما سوسیالیست‌ها باید حذر کنند از اینکه تاریخ را با عینک پس‌نگری قضاوت کنند — چرا که پیش‌بینی‌های چه تعداد از مارکسیست‌های همان دوره، در برابر بررسی‌های دقیق امروزی تاب می‌آورند؟ خواندن کراسلند در روزگار ما شاید درباره سرمایه‌داری پس از جنگ نکات زیادی به ما نگوید، اما درس‌های شگفت‌انگیزی درباره خود سوسیالیسم دارد.
آنچه کراسلند را به متفکری جذاب تبدیل می‌کند، همان چیزی است که او را در برابر سنتهای جناح چپ و راست حزب کارگر قرار می‌دهد. برای کراسلند، اهمیت جامعه‌ای که در سال ۱۹۵۶ در برابر خود می‌دید این بود که برای نخستین بار، اکثریت مردم از زمان، فراغت و پول کافی برای لذت بردن واقعی از زندگی برخوردار شده بودند؛ و او این لذت‌جویی را برای هر ایده‌ای از آنچه سوسیالیسم هست یا می‌تواند باشد، بنیادی می‌دانست. اهداف انتقادی او، بدون شک، عمدتاً در جناح چپ حزب کارگر قرار داشتند. نشریه تریبون به مقاله کراسلند با نقدی پاسخ داد که تیتر آن با حروف بزرگ چاپ شده بود: «چگونه جرأت می‌کنید این را سوسیالیسم بنامید؟». اما کراسلند سخنان به همان اندازه تندی برای راستِ تاریخی حزب کارگر داشت. او کینه‌ای عمیق نسبت به «جمعیت فابین» بر دل داشت؛ سنت سوسیالیست‌های تدریجی‌گرایی که چهره‌های شاخص‌شان یعنی سیدنی و بیاتریس وب (رادیکال‌های طبقه متوسط بالا)، در آرزوی گذار به سوسیالیسم به رهبری کارشناسان خیرخواه بودند. کراسلند سوسیالیسم آنان را مستبدانه، کهنه، ارباب‌منشانه و از همه بدتر، تهی از شادی و نشاط می‌دانست.
نزدیک به هفتاد سال پس از انتشار «آینده سوسیالیسم»، کتابخانه گریمزبی که نام کراسلند بر آن حک شده، همچون بنایی یادبود برای آن دیدگاه جایگزین برجای مانده است. این بنا نماینده سوسیالیسمی از مدرنیته بی‌پرواست که صریح، مطمئن و متعهد به ایجاد جامعه‌ای سرشار از فراوانی و رفاه خواهد بود. فضاهایی مانند کتابخانه مرکزی گریمزبی بخشی از این چشم‌انداز جاه‌طلبانه‌تر سوسیالیسم بودند که کراسلند هم در برابر چپ و هم در برابر فابین‌ها از آن دفاع می‌کرد:
«ما نه تنها به صادرات بیشتر و حقوق بازنشستگی سالمندان نیاز داریم، بلکه به کافه‌های رو باز بیشتر، خیابان‌های روشن‌تر و شاداب‌تر در شب، ساعات کار طولانی‌تر برای میخانه‌ها، تئاترهای محلی بیشتر، هتل‌داران و رستوران‌داران مهمان‌نوازتر، غذاخوری‌های تمیزتر و روشن‌تر، کافه‌های کنار رودخانه، باغ‌های تفریحی بیشتر… نقاشی‌های دیواری و تصاویر بیشتر در فضاهای عمومی، طراحی‌های بهتر برای مبل، سفال و لباس زنان، مجسمه‌ها در مرکز شهرک‌های مسکونی جدید، و چراغ‌های برق و دکه‌های تلفن خوش‌طرح‌تر در خیابان‌ها نیاز داریم.»
شاید این نوع ادبیات در میان جناح چپ مورد تمسخر قرار می‌گرفت — که قهرمانیِ نبرد طبقاتی را با تیرهای برقِ بهتر معاوضه کرده است — اما این مسئله در هسته مرکزی ایده کراسلند از سوسیالیسم جای داشت. یک جامعه غیرسرمایه‌داری مستلزم گسترش امکانات انسانی و ارتقای کیفیت زندگی بود، که آرمان‌شهری پروتستانی مبتنی بر تکلیف، خدمت و نیکوکاری را رد می‌کرد.
کراسلند با وجود تمام ناکامی‌هایش در تحلیل، به دلیل همین چشم‌انداز است که امروزه به چهره‌ای خواندنی تبدیل شده است. سوسیالیست‌ها، به دلایل قابل فهم، گاه ممکن است به سوی آخرالزمان‌باوری، ریاضت‌کشی، اخلاق‌گرایی و تفتیش عقاید گرایش پیدا کنند. هر کسی که حتی چند دقیقه را در شبکه‌های اجتماعی چپ گذرانده باشد، این را می‌داند. کراسلند استدلال می‌کرد که با وجود دولت رفاه، افراد بیشتری از طبقه کارگر صرفاً مشغول لذت بردن از زندگی بودند. این بدان معنا بود که آن‌ها زمان بیشتری را در میخانه‌ها، سینماها و سواحل می‌گذراندند. آن‌ها همچنین از کتابخانه‌های عمومی استفاده می‌کردند، به کنسرت می‌رفتند و بناهای تاریخی را ارج می‌نهادند. کراسلند این فعالیت‌ها را به عنوان پیامدهای درهم‌تنیده رفاه مادی و خدمات رفاهی دولتی می‌دید.
چپ، به زعم او، به جایگزینی برای «نقد بی‌رحمانه هر آنچه وجود دارد» بر مبنای تفکر مارکسیستی نیاز داشت. چنین رویکردی، که همان‌قدر که بر صنعت فرهنگ تمرکز داشت بر استثمار در محیط کار تمرکز می‌کرد، می‌توانست به راحتی به چیزی بیش از یک بدبینی فرقه‌ای تبدیل شود.
تا جایی که او تصور می‌کرد سرمایه‌داری در اواخر دهه ۱۹۵۰ آن‌چنان اصلاح شده که سوسیالیست‌ها باید پیروزی خود را بر نظام قدیمی بنگاه‌های خصوصی بپذیرند و بگذرد، تحلیل کراسلند ساده‌لوحانه بود. او ملی‌سازی را اساساً بی‌ارتباط می‌دید. او خاطرنشان کرد که سوئد در ساختن یک دولت سوسیال دموکراتیک تحول‌آفرین فراتر از بریتانیا رفته است، حتی با وجود اینکه سیاستمدارانش صنایع کلیدی را در دست بخش خصوصی باقی گذاشتند. کراسلند فکر می‌کرد نمایندگی قدرتمند سندیکایی، بازتوزیع ثروت از طریق مالیات، یک جنبش تعاونی گسترده و حمایت از «قهرمانان ملی» در صنایع صادرات‌محور برای رام کردن دائمی سرمایه‌داری کافی است.
او استدلال می‌کرد که مدافعان ملی‌سازی «وسیله را با هدف اشتباه می‌گیرند». از نظر آنان، کنترل دولتی خود یک ارزش ذاتی بود، نه چیزی با خطرات خاص خود؛ تمرکزگرایی، مدیریت از بالا به پایین و مقیاس‌های بی‌رویه، همگی چاه‌هایی بودند که علاقه‌مندانِ متعصبِ ملی‌سازی ندیده می‌گرفتند.
کراسلند استدلال می‌کرد که روابط کارگاهیِ گاه متشنجِ سال‌های پس از جنگ، نتیجه نابرابری اجتماعی باقی‌مانده بود، که به باور او می‌توانست با صمیمیت بیشتر از سوی کارفرمایان و چانه‌زنی جمعی بیشتر از سوی کارگران برطرف شود — یعنی او رابطه بین کارفرما و کارمند را لزوماً و ذاتاً متخاصم نمی‌دانست. این طرز فکر، پیش‌زمینه‌ای برای ایده بلریستی بود که می‌گفت همسان شدن لهجه‌ها و شباهت فزاینده رفتارها به این معناست که «اکنون همه ما طبقه متوسط هستیم»، بدون توجه به اینکه نابرابری‌های واقعی درآمد تا چه حد در حال افزایش بود.
نه تنها مسائلی که کراسلند مطرح می‌کرد قدیمی شده‌اند، بلکه پاسخ‌های او نیز منقضی شده‌اند. با این حال، با بررسی دقیق‌تر، «آینده سوسیالیسم» هنوز حرف‌های زیادی برای گفتن دارد. در نبرد میان اینکه آیا درآمد پایه همگانی فکری بهتر است یا خدمات پایه همگانی، کراسلند قاطعانه طرف دوم را می‌گرفت. کراسلند به دولت رفاه نه به عنوان پرداخت‌کننده پول نقد — که به قول او هرگز آن‌قدر سخاوتمندانه نبود که به طور جدی بازتوزیعی باشد — بلکه به عنوان ارائه‌دهنده کالاهای عمومی علاقه داشت. این کالاها، اگر کیفیت به اندازه کافی بالایی داشتند، با تضمین اینکه والدین طبقه متوسط و کارگر از یک حمل‌ونقل عمومی استفاده کنند، در مسکن‌های با کیفیت مشابه زندگی کنند، در همان بیمارستان‌ها درمان شوند و فرزندانشان را به همان مدارس بفرستند، دستاوردها را به معنای واقعی برابر می‌کردند.
یک دهه بعد، زمانی که او به عنوان وزیر آموزش در دولت هارولد ویلسون خدمت می‌کرد، در برابر مدارس گرامر دولتی ایستاد؛ مدارسی که نابرابری را تقویت می‌کردند و با ممانعت از ورود کودکانی که در سن ۱۱ سالگی موفق به قبولی در آزمون نمیشدند، موجب سرخوردگی آنان می‌شدند. او متعهد شد: «اگر این آخرین کاری باشد که انجام می‌دهم، تک تک مدارس گرامر لعنتی در انگلستان را نابود خواهم کرد.» او کاری برای مقابله با مدارس خصوصی انجام نداد، در حالی که آن‌ها نقش تعیین‌کننده‌تری در ایجاد نابرابری‌های اجتماعی و آموزشی داشتند. با این وجود، در دولت ویلسون، این کراسلندی‌ها — چهره‌های راست‌گرا در سیاست خارجی و اقتصاد، مانند روی جنکینز وزیر کشور دهه ۱۹۶۰ — بودند که موج بزرگی از اصلاحات اجتماعی در زمینه طلاق، سقط جنین، و لغو سانسور رسمی تئاتری و ادبی را به راه انداختند. این اقدامات به سمت ایده کراسلند از یک سوسیال دموکراسی ضد فابین حرکت کرد که بر پرشورتر و پرنشاط‌تر کردن زندگی مردم تمرکز داشت.
کراسلند متوجه نشد که دولت رفاه تنها تا زمانی دوام می‌آورد که سرمایه‌داران احساس کنند مجبور به تحمل آن هستند. از نیل کیناک به بعد، وارثان کراسلند در جناح راست حزب کارگر عقب‌نشینی از بسیاری از بزرگ‌ترین دستاوردهای حزب خود را رهبری کردند. در کی‌یر استارمر — مردی که تصورش غیرممکن است از چیزی لذت ببرد — سازش با ایده‌های اقتصادی راست همراه با برنامه‌ای اجرا می‌شود که تمام بی‌روح بودن و دلگیری فابینیسم را در خود دارد. امروز به کتابخانه مرکزی گریمزبی بروید و می‌توانید نتایج این تغییرات را در اطراف خود ببینید: خیابان اصلی که نیمی از آن متروکه شده و نیم دیگرش شامل فروشگاه‌های زنجیره‌ای متعلق به شرکت‌های سرمایه‌گذاری خصوصی بین‌المللی است، فضاهای عمومی بسته، دوربین‌های مداربسته، ساختمان‌های جدید بی‌کیفیت، و فرسودگی و زوال فراگیر. این همان آینده واقعی است که وقتی تصمیم گرفتیم هیچ آینده‌ای برای سوسیالیسم وجود ندارد، نصیب ما شد.
درباره نویسنده: اوون هترلی ویراستار فرهنگی ژاکوبن و نویسنده‌ی چندین کتاب از جمله «کلان‌شهر سرخ: سوسیالیسم و دولت لندن» است.
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.