پس از واژگونی اتوبوس سرویس کارکنان پتروپالایش دهلران در ۲۳ آبان و جان‌باختن ۱۳ نفر از کارگران و مصدومیت ۱۷ نفر دیگر، و سپس تعطیلی بازار و مغازه‌های آبدانان در اعتراض به این حادثه، بار دیگر موجی از اعتراضات مردمی در این شهر آغاز شد؛ شهری که در جریان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ نیز یکی از کانونهای مهم اعتراض بود.

این اعتراضات که در درجه نخست بازتاب خشم فروخورده مردم از فساد، ناکارآمدی، گرانی و دهه‌ها حاکمیت استبدادی جمهوری اسلامی بود، به‌ تدریج به شعارهای سیاسی، از جمله «مرگ بر دیکتاتور»، نیز کشیده شد. همزمان، این اعتراضات بازتاب گسترده‌ ای در رسانه‌ها و شبکه‌ های اجتماعی پیدا کرد و گروه‌ های سیاسی مخالف جمهوری اسلامی نیز به تحلیل، موضعگیری و روایت‌ سازی درباره آن پرداختند.

اما آنچه بیش از هر چیز توجه مرا جلب کرد، آغاز دور دیگری از رقابت میان جریانهای سیاسی بر سر روایت و بازنمایی این اعتراضات بود. به‌طور مشخص، بخشی از جریان پادشاهی‌ خواه و رسانه‌ های نزدیک به رضا پهلوی، بخش مهمی از بازتاب رسانه‌ ای خود را به برجسته کردن شعارهایی اختصاص دادند که به نفع او سر داده شده بود. همزمان، ویدیوهایی نیز در شبکه‌های اجتماعی منتشر شدند که درباره اصالت صدای برخی از آنها و احتمال صداگذاری روی تصاویرشان تردیدهایی مطرح شد.

این وضعیت، یعنی تلاش برای روایت‌ سازی و مصادره اعتراضات، حتی از طریق انتشار گزینشی تصاویر و شعارها و در مواردی تولید محتوای جعلی، از منظر سیاست در ایران نشان‌ دهنده یک چرخه تکرار شونده است. حاکمیت دهه‌ هاست که در چرخه ناکارآمدی، بحران و سرکوب گرفتار است. در سوی دیگر، بخشی از مدعیان اپوزیسیون، آلترناتیو و رهبری جنبشهای اعتراضی نیز در چرخه‌ای مشابه گرفتارند: انتظار برای جرقه‌های اعتراضی، گسترش اعتراضات، ورود نیروهای سیاسی، رقابت بر سر تصاحب هژمونی، فروکش کردن اعتراضات در اثر سرکوب و سرانجام انتظار برای جرقه و موج اعتراضی بعدی.

حال اگر این وضعیت را با تحولات جامعه ایران مقایسه کنیم، با یک پارادوکس روبه‌رو می‌شویم. به باور من، جامعه ایران از موجی به موج دیگر تغییر می‌کند و چیزهایی می‌آموزد؛ کافی است جنبش سبز، اعتراضات دی ۱۳۹۶ و آبان ۱۳۹۸، جنبش زن، زندگی، آزادی و حتی اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ را با یکدیگر مقایسه کنیم. البته این تغییرات لزوماً به معنای پیشرفت خطی و پیوسته نیستند و حتی می‌توانند با تناقض‌ها و عقب‌گردهایی همراه باشند، اما در عین حال به نظر می رسد که بر خلاف سیاست در ایران، جامعه جنبشی و اعتراضی ایران مراحلی از رشد و تکامل به شکل مارپیچیِ رو به بالا را طی کرده است. 

برای مشخص شدن این پارادوکس بهتر است مجددا به چرخه تکرار شونده در سطح سیاسی نگاهی بیندازیم. این چرخه به نظر من الگویی آشنا دارد. حادثه‌ای رخ می‌دهد، مردم بدون فراخوان قبلی به خیابان می‌آیند، اعتراض گسترش پیدا می‌کند، نیروهای سیاسی وارد میدان رسانه‌ای می‌شوند و بر سر روایت و رهبری آن رقابت می‌کنند. اعتراض سرکوب می‌شود یا بدون آنکه به سازمان و ظرفیت سیاسی پایداری تبدیل شود، فروکش می‌کند و بار دیگر همه منتظر حادثه بعدی می‌مانند. در دوره بعد، از نظر سیاسی تقریباً همان بازی دور قبل تکرار می‌شود.

اما در سطح اجتماعی، تصویر متفاوتی دیده می‌شود. جامعه ایران، با وجود سرکوب و شکستهای مکرر، مسیری کاملاً مشابه با چرخه سیاست را طی نکرده است. هر موج اعتراضی، دست‌کم در سطحی از نگرشها، ارزشها و انتظارات اجتماعی، آثاری از خود بر جای می‌گذارد. تجربه همکاری های جمعی، تغییر نگاه به حکومت، فروریختن اعتماد به راه‌حل‌های پیشین و شکل‌گیری مطالبات تازه، از جمله این آثار هستند. مردمی که در یک موج با امید به اصلاحات به میدان آمده بودند، در موجهای بعدی همان انتظارات و مطالبات را نداشتند و حتی بخشی از کلیت نظام جمهوری اسلامی عبور کردند.

در واقع، پارادوکس اصلی در همین‌ جاست: جامعه می‌کوشد از چرخه‌ های گذشته عبور کند، اما بخش مهمی از سیاست همچنان در آنها گرفتار است. یکی از دلایل این وضعیت، فرد محور بودن سیاست در ایران و فقدان نهادهای واسط مستقل است. احزاب، اتحادیه‌ ها، تشکلهای مدنی و رسانه‌ های آزاد یا سرکوب شده‌اند یا فرصت کافی برای تبدیل شدن به ساختارهایی پایدار و فراگیر نیافته‌اند.

این چرخه تکرار شونده را در مواضع و راهبردهای بخشی از اپوزیسیون، به‌ویژه جریان پیرامون رضا پهلوی، نیز می‌توان مشاهده کرد. در دی‌ماه ۱۴۰۴، همزمان با اوجگیری اعتراضات و سرکوب گسترده آنها، رضا پهلوی خواهان حمایت آمریکا و اسرائیل شد. با آغاز حملات نظامی، او از این اقدامات با تعابیری در چارچوب حمایت از مردم ایران یاد کرد. اما پس از آنکه حکومت، با وجود حملات نظامی سهمگین و حذف رهبر و شماری از فرماندهان ارشد، همچنان پابرجا ماند، تردیدهای جدی درباره اهداف و پیامدهای جنگ، حتی در دولت ترامپ، مطرح شد. در همین دوره، مواضع رضا پهلوی درباره جنگ و ضرورت ادامه آن نیز دستخوش تغییراتی شد. او در یکی از نشست‌های اخیر خود در فرانکفورت از مخالفت با جنگ سخن گفت، اما در نشست مجازی ۲۶ آبان با حضور رئیس‌ جمهور اسرائیل، بار دیگر از کشورهای جهان خواست کار جمهوری اسلامی را تمام کنند و آتش‌ بس‌ های موقت را ناکافی دانست.

مسئله در اینجا صرفاً تغییر مواضع یک چهره سیاسی نیست. پرسش مهم‌تر این است که چرا بخشی از اپوزیسیون همچنان تغییر سیاسی را به وقوع یک حادثه تعیین‌کننده، یک موج اعتراضی گسترده یا مداخله و فشار خارجی وابسته می‌داند؟ چرا به‌جای سرمایه‌گذاری مستمر بر سازمانیابی، ایجاد نهادهای مستقل و تقویت ظرفیت سیاسی جامعه مدنی ایران، بخش مهمی از فعالیت سیاسی به انتظار برای فرصت بعدی و رقابت بر سر تصاحب آن محدود می‌شود؟

به نظر می‌رسد حکومت برای حفظ قدرت موجود به سرکوب و کنترل بحران متکی است و بخشی از اپوزیسیون برای دستیابی به قدرت، به انتظار وقوع بحرانی تعیین‌ کننده. در هر دو حالت، مسئله تولید و توزیع قدرت مستقل و پایدار در جامعه به حاشیه می‌رود.

بنابراین، مسئله اصلی ایران نه فقدان نیرو و اراده برای اعتراض و مقاومت در برابر حکومت است و نه فقدان آگاهی و تحول اجتماعی. جامعه، به‌ ویژه نسل جوان، حتی زیر سایه سنگین جنگ، گرانی و سرکوب، همچنان در حال تغییر الگوهای زندگی، پوشش، روابط اجتماعی و انتظارات سیاسی خود است.

گره اصلی در فاصله میان تحول جامعه و ظرفیت سیاست برای همراه شدن با آن قرار دارد. جامعه ایران در برخی زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی حتی از ساختار سیاسی حاکم و بخش‌هایی از اپوزیسیون خود جلوتر رفته است. اما اپوزیسیون سنتی و مدعی آلترناتیو و رهبری، همچنان در چرخه انتظار برای موج جدید اعتراضات، رقابت بر سر مصادره آن، اتکا به سیاست‌های قدرتهای جهانی و سپس انتظار برای موج بعدی گرفتار مانده است.

شاید مهم‌ترین مسئله سیاست در ایران همین باشد: جامعه در حال تغییر است، اما سیاست هنوز نتوانسته است خود را با این تغییرات همگام کند. خروج از این وضعیت مستلزم عبور از سیاست انتظار و حرکت به سوی تولید قدرت اجتماعی، سازمان‌یابی مستقل و ایجاد نهادهایی است که بتوانند تجربه و آگاهی جامعه را به ظرفیت سیاسی پایدار تبدیل کنند.

https://t.me/politicalphilosphy/937

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)