1360558168دوست دارم داستان ” به غارت رفتن خانۀ سالور قازان ” را از درختی که بر پشت ” قاراجیق چوبان ” است شروع کنم. قازان از ترس طعنۀ بزرگان اوغوز، چوپان را به درخت می بندد.
” قازان به فكر فرو رفت و با خود گفت: اگر بخواهم اكنون با چوپان به جنگ بروم، بزرگان اوغوز به من طعنه زده و خواهند گفت كه اگر چوپان همراه قازان نبود، قازان نمي‌توانست پيروز شود. قازان به غيرت آمده چوپان را محکم به درختي بست. سپس بر اسب سوار شده به راه افتاد. چوپان گفت: اي سرورم قازان، چرا با من اين طور رفتار مي‌كني؟ قازان گفت: اكنون مي‌روم كه خانه‌ام را نجات دهم، بعد مي‌آيم و ترا آزاد مي‌كنم… قاراجیق چوْبان زور زده درخت را از ريشه كند و در حاليكه درخت به پشتش بسته بود به دنبال قازان براه افتاد. قازان برگشت و ديد كه چوْپان در حالي كه درخت در پشت اوست بدنبال وي مي‌آيد. قازان پرسيد اين درخت چيست؟ …”
یاد فیلم ” ارباب حلقه ها ” می افتم که جنگل و درختهایش به حرکت در می آیند، به مبارزه می روند و پا به پای انسان از هویت و حیات خود دفاع می کنند.
درخت نماد خیلی چیزها می تواند باشد. درخت زندگی، درخت معرفت، درخت دانش، درخت دوستی و … اما بیشتر از همه درخت اصل و نسب است. شجره نامه ( سوی آغاجی ) تثبیت کنندۀ ریشۀ انسان و هویت اوست. و هم از این رو در این داستان از اسامی و اصل و نسب پهلوان هایی که به یاری قازان می شتابند به تفصیل نام برده می شود.
در بسیاری از تمدن ها ، مردم به درخت اعتقاد مذهبی دارند و آن را عبادت می كنند. در نظر یونانیان هر درخت را فرشته ای به نام ” هامادرایا ” که در درون آن درخت پنهان است نگهبانی می کند. جان او به جان درخت وابسته است. در اوپانیشادها سخن از درختی می رود که ریشه اش در آسمان و برگ و شاخه اش در زمین فرو رفته است. ناظم حکمت شعری دارد به این مضمون:
” یاشاماق بیر آغاج کیمی تک و حر
و بیر اورمان کیمی قارداشجاسینا
بو حسرت بیزیم…”
– آزاد و مستقل زیستن همچون درخت
و برادرانه و متحد زیستن همچون جنگل
این است حسرت ما… –
گاهی وقت ها نماد آزادگی و استقلال و رهایی است درخت.
درخت، مادر زمین و خاک و قاراجیق چوبان می باشد. نماد خرد و خودآگاهی قاراجیق چوبان است بر خلاف قازان که با آب حرف می زند و البته آب نماد ناخودآگاه آدمی است.
به یاد بیاورید درخت دانش و سیب و آدم و حوا را. به یاد بیاورید بودا را که در زیر درخت انجیر مقدس به نیروانا و آگاهی رسید. به یاد بیاورید گفتگوی ” اوروز خان ” را با چوبۀ دار – درخت اعدام – در همین داستان.

قازان ابتدا قاراجیق چوبان را بر درخت می بندد، یعنی او را به خاک و فرهنگ و هویت و زندگی پیوند می زند. او را شبیه درخت می کند. سپس این چوپان است که درخت هویت و زندگی و وفاداری را مثل باری گرانقدر بر دوش گرفته و به راه می افتد.
قازان به شکار می رود. در غیابش دشمن بر خانه و سرایش حمله کرده و زن و فرزند و خدمتکاران و اموالش را به غنیمت می گیرد. بعدش قازان با کمک پهلوانان به دشمن حمله برده و همه چیز را بر می گرداند. این اما ظاهر قضیه است. پس گفتگوی قازان با کهن الگوها چه می شود؟
اسطوره و آرکی تایپ و ناخودآگاه و قازان. خاک و آب و درخت و گرگ و…
قازان ابتدا سراغ ایل و طایفه اش را از خاک و وطنش می گیرد:

قوْم، قوْما، قابلاريم يۇردوم ،
قۇلان ايله سێغين، گئيييه قوْنشو يۇردوم،
سني ياغي نره ده ن داريميش، گؤزه ل يۇردوم؟!
آغ بان ائويمين ديکيله نده يۇردو قالميش،
قاريجيق آنامين اوْلوراندا يئري قالميش،
اوْغلوم اۇروزون اوْخ آتاندا پۇتا قالميش،
اوْغوز به يله رينين آت چاپاندا مئيدان قالميش،
قارا مۇطباخين ديکيله نده اوْجاق قالميش

قازان با مادر زمین – آنا وطن -، با عامل پیدایش عالم و آدم، با صورت مثالی آفرینش و زایش حرف می زند و سراغ خانواده و عزیزانش را از آنها می گیرد. برای همین قازان به هنگام مواجهه با دشمن طی گفتگویی به آنها می گوید:
” اي شوك لو ملك قصر بزرگ زرينم را كه پايه‌ي آن طلايي بود، بردي، سايباني برايت باشد، خزانه سنگينم و سكه‌هاي فراوانم را بردي، خرجي برايت باشد. چهل كنيزك كمر باريك را با بورلاخاتون بردي، برايت همسر باشد، پسرم اوروز را با چهل جنگاورش بردي، برده‌ات باشد، اسبان فريبنده‌ي شهبازم را بردي، مركب برايت باشد، گله‌هاي شترانم را بردي باركش برايت باشد. مادر پيرم را بردي، مادر سالخورده‌ام را كه موهايش تاب خورده و من از او شير خورده‌ام، به من بده تا از جنگ و جدال دست كشيده برگردم.” – ترجمه از من نیست –
مادر با آنا وطن یکی است. قازان به هنگام حرف زدن با خاک وطن انگار که با مادرش حرف می زند و منظورش از باز پس گرفتن مادر از دشمن همان باز پس گرفتن آب و خاک است. برای همین او اول از همه سراغ گمشدگانش را از خاک می گیرد، اما خاک از کجا بداند؟ پس به آب می رسد و از آب سراغ آنها را می گیرد و می گوید که اگر جوابم را ندهی قهر می کنم. کشمکش بین ناخودآگاهی و خودآگاهی از همین جا آغاز می شود و قازان همراه آب به سمت آگاهی و بینش جاری می شود. آب راز رستگاری و تطهیر و جاری شدن به سوی بیکرانگی است. رود حرکت به سوی جاودانگی و دریا خود جاودانگی می باشد. آب حق و حقیقت است. آب حقیقت را دیده و دریافته است. این را قازان می داند و با خود می گوید:
“سۇ حاق ديداريني گؤرموشدور، من بۇ سۇ ايله خبه رله شه ييم”
اما آب از کجا بداند؟ و قازان به گرگ می رسد.
“قۇردون اۆزو مۇباره کدير، قۇرد ايله ن بير خبه رله شه ييم”
” سیمای گرگ مبارک و خوش یمن است، بگذار سراغ عزیزان را از او بگیرم”
و آن سیمای متبرک و روشن، آن سمبل آزادگی و استقلال و رهایی، آن توتم استثنایی، همان که به گفتۀ قازان آوازش در میان سگان غوغا به پا می کند، آن خاکستری دم بریدۀ دوست داشتنی بعد از آب سر راه قازان قرار می گیرد. گرگ انگار که طرح ایجاد جهان دیگری را دارد. انگار که می خواهد جهان درون قازان را در هم بریزد و از نو بیافریند. درستش این است که بگوییم قازان چنین خواسته ای دارد. افسانۀ آن گرگ سرخپوستان را به یاد می آورید که جهان را باز آفرید؟ سیمای گرگ سیمای خلقت است برای ما. صدای صورت اسطوره ای ماست. هر ملتی توتم و سمبل و نماد خاص خودش را دارد. صدای فرهنگها با هم فرق می کند. اگر گرگ در بین فارسها دله دزد و هرزه گرد و درنده است این دلیل نمی شود که برای ما نیز چنین باشد. متاسفانه بعضی از نویسندگان ما تحت تاثیر تلقین های ادبی و اسطوره ای فارس ها و به دلیل دوری از متون و زبان خویش از گرگ نمادی وارونه در شعر و داستان می سازند. به فارس های عزیز نمی توان این را ایراد گرفت چون ادبیات و زمینۀ ذهنی نویسندگانش با شنگول و منگول و حبۀ انگول و گرگ دله دزد، درنده و…آغاز می شود اما رجعت نویسندگان آزربایجانی به متون قدیمی و اساطیر ترکی، آنها را در بازخوانی و تصیح این نوع از اشتباهات متاثر از فرهنگ مجاور یاری خواهد رساند. در اینجا فقط به نمونه هایی از دیالوگ های عادی و روزمره خودمان بسنده می کنم و یادآوری می کنم که در این خصوص بیشتر نوشته ام و نمی خواهم تکرار مکررات کنم.
” اونون قورد اوره یی وار”، ” قورد اوره یی یئییب”، ” قوردون بالاسی قورد اولار”، ” ایت اوزو وار”، ” ایت اوغلو ایت”، ” ایت کیمی سؤمسونور”، ” ایت هؤره ر کروان کئچر”…
” قوردون اوزو موبارک دیر” کلیدی است که دری به سمت اساطیر و گذشته و حال و فردایمان می گشاید.
” گئدن تورپاقلاری قايتارماق اوچون
ساواشا بيلمه‌ديک ، صولحه اؤيندوک
بـابـاميز قورد ايدی آنجاق بيز بوگون
اللـردن اوت يين قـوزويـا دؤندوک”
بختیار وهابزاده در شعر فوق به زیبایی تمام با استفاده از توتم خویش آزادی و آزادگی را به تصویر می کشد.
” به خاطر سرزمین های اشغال شده مان نتوانستیم بجنگیم و به صلح اعتماد کردیم. پدرمان گرگ بود اما ما امروز تبدیل به بره ای شده ایم که از دست این و آن علوفه می خورد.”
گرگ در این داستان به دروازه ای می ماند که قازان را به جانب آزادی و پیروزی و رهایی فرا می خواند. در حقیقت به نوعی دیدار روی مبارک گرگ در ابتدای داستان، آخر داستان را افشا می کند. دیدار روی مبارک گرگ این را به خواننده بشارت می دهد که قازان اسیران را آزاد و سرزمینش را آباد خواهد کرد.
دورتر از سیمای مبارک گرگ در اردوی دشمن، دراردوی رادیکالیسم، در اردوی توحش و نفرت برای رام کردن ” بورلا خاتون ” می خواهند پسرش ” اوروز ” را شقه – شقه کرده و بپزند. می خواهند گوشتش را به خورد چهل کنیز و همۀ اسرای زن بدهند تا از این طریق بورلا خاتون را شناسایی کنند. اوروز در حقیقت اقتدار و عظمت و توانایی قازان می باشد. می خواهند اقتدار و هویت و چیستی قازان را تکه – تکه کنند. می خواهند بورلا خاتون بلند بالا و کمر باریک را که نشان غرور و کرامت قازان است همزمان با نابودی اقتدارش با خاک یکسان کنند. اما کسانی از اعماق هویت و افسانه و جاودانگی در راهند. کسانی در راهند که با آمدنشان حقیقت و هستی، جانی دوباره خواهند یافت. قارا گونه خداوندگار قارا دره، قارا بوداق، دلی دوندار، شیر شمس الدین، آلپ ارن همان که دختر “آق ملک چشمه” را به نکاح خود در آورد و سایر پهلوانان… و سایر اسامی…
اسم ها دارند می آیند. اسم ها لشگری از معانی و قدرت و اعتبار و جاودانگی تشکیل می دهند و به سمت تباهی و غارتگری می تازند. و چقدر دوست دارم تلفظ مکرر ” آق ملک چشمه” را. تو گویی همۀ زیبایی های جهان را در همین یک نام پنهان ساخته اند. سپیدی و ملک و نور و آب و روشنی را. اسامی دارند با ما حرف می زنند. اسم ها همچون سیمای مبارک گرگ سر راه قازان و ما، نور و رهایی و جاودانگی می پاشند. و در آخر آن اسم آخرین فرا می رسد. ده ده قورقود با ساز و آواز و دعا و اندرز، افسانه را عطرآگین می کند. پس آنگاه همۀ اسامی سرزمین هویت و حقیقت و آزادی در سایه سار ساز ده ده قورقود آرام می گیرند و به نرمی رودخانه ای پهن و آرام به سوی ابدیتی سرشار از عشق و سرمستی و سرزندگی جاری می شوند.

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)