peyvandi_saeedسربازی اجباری، دیگر در شکل دادن بلوغ اجتماعی جوانان کارایی ندارد
تقاطع-عبدالرضا احمدی: کمپین نه به سربازی اجباری، از روز چهارشنبه (۱۳ شهریور-۴ سپتامبر)، با هم‌کاری مشترک “گروه دانشجویان و دانش‌آموختگان لیبرال ایران” و “مرکز ایرانی مطالعات لیبرالیسم” راه‌اندازی شده و در کمتر از دو هفته‌ی گذشته بیش از ۴۶۰۰ نفر از کاربران ایرانی فیسبوک را با خود همراه کرده است. سعید پیوندی، جامعه‌شناس در گفتگویی با این کمپین، به بررسی مفهوم و کارکرد سربازی وظیفه در دهه اخیر پرداخته است. وی معتقد است که «کارایی جامعه‌پذیری جوانان در دوران جدید از طریق سربازی اجباری از میان رفته است».

فلسفه سربازی از نظر جامعه‌شناسی

سعید پیوندی در خصوص مفهوم سربازی و چرایی پدید آمدن آن در جوامع مختلف می‌گوید: «یکی از دلایل سربازی وظیفه در همه کشورهای دنیا آن بود که فرد با گذراندن یک دوره آموزش نظامی قادر باشد تا در زمانی که کشور مورد تهدید نظامی قرار گرفت، به ارتش بپیوند اما در حال حاضر این دوران پشت سر ماست؛ در ارتش امروز تعداد نیروی انسانی دیگر ملاک اصلی برای قدرتمند بودن محسوب نمی‌شود و از طرف دیگر به علت رشد فناوری جنگاوری، دیگر سرباز بودن، یادگیری به کارگیری یک تفنگ نیست، بلکه باید یک سرباز از دانش فنی و تخصصی برخوردار گردد؛ از همین رو در تمام دنیا در سی ساله اخیر شاهدیم که کشورهای مختلف دنیا سربازی اجباری به شکل سنتی را‌‌ رها کرده‌اند و به اشکال دیگر خدمت سربازی که بیشتر یک فعالیت مدنی است و نه یک فعالیت نظامی روی آورده‌اند و یا به طور کل آن را کنار گذاشته‌اند. امروز می‌توانیم بگوییم که از نظر تاریخی عمل‌کرد سربازی اجباری از بُعد جامعه‌شناسانه و سیاسی در عمل معنایش را از دست داده و ما باید به اشکال دیگر آن مثل فعالیت‌های مدنی برای جوانان روی آوریم و یا به طور کل آن را فراموش کنیم.»

آسیب‌شناسی سربازی اجباری

او آسیب‌های ناشی از دوران خدمت وظیفه را نیز چنین برمی‌شمرد: «در دو قرن گذشته تلاش بر این بوده که سربازی را یک عمل مثبت در فرآیند جامعه‌پذیری جوانان بدانند و فکر کنند جوان بعد از دوره تحصیلات در دبیرستان و یا دانشگاه برای آنکه یاد بگیرد وارد جامعه شود، به گذراندن دوران خدمت نیاز دارد. اما هم‌زمان با تغییراتی که در زمینه عمل‌کرد ارتش به وجود آمده می‌توان گفت در عمل ادامه چنین نوع سربازی به نوعی باعث هدر دادن عمر جوانان است. برای اینکه موقعی این کار می‌توانست مفید باشد که اولا خدمت وظیفه نتیجه مثبتی برای جامعه داشت و از طرفی خود جوانان هم این احساس را داشتند که از طریق رفتن به سربازی به کشورشان خدمت می‌کنند وقتی این موارد نیست و این دوره به عنوان دوره اجباری و از روی اکراه توسط جوانان پذیرفته شده است در عمل هیچ دستاوردی را به همراه نخواهد داشت. هم‌چنین تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد زندگی در سربازخانه و محیط نظامی برای جوانان گاهی با سرکوب جوان و با تولید خشونت و سرکوفت‌ها در عمل می‌تواند تبدیل به تجربه‌ای منفی برای او باشد.»

بلوغ اجتماعی و جامعه پذیر بودن در دوران خدمت

سعید پیوندی، تاثیر حضور جوانان در یک محیط بسته نظامی به بهانه جامعه‌پذیر بودن آنان را نیز دارای «تاثیرات منفی» می‌داند که به ویژه وقتی توسط خود جوانان و جامعه یک عمل مثبت تلقی نشود در عمل باعث «فشار روحی» خواهد شد.

او هم‌چنین این تفکر را که یادگیری نظامی برای فرآیند بلوغ اجتماعی مهم است، در روند‌های جامعه‌پذیری شهروندان یک جامعه نکته منفی ارزیابی می‌کند.

این جامعه‌شناس درباره‌ی مردانه بودن سربازی اجباری نیز می‌افزاید: «در سربازی اجباری در کشورهایی که سربازی فقط عملی مردانه است یک گرایش جنسیتی وجود دارد. زیرا این برداشت دراین کشور‌ها وجود دارد که زنان از آنجا که در این فرآیند بلوغ شرکت ندارند پس به نوعی «شهروند ثانی» هستند.»

فرآیند بلوغ اجتماعی در کشورهای توسعه یافته

وی در خصوص نحوه شکل‌گیری بلوغ اجتماعی شهروندان در کشورهای توسعه یافته و کشورهایی که سربازی اجباری را کنار گذاشته‌اند می‌گوید: «در حقیقت خدمت سربازی تنها تجربه کشورهای محدودی نیست، بلکه از دوران یونان باستان ما به اشکال مختلف شاهد این سربازی بودیم. در واقع سربازی شکلی از تعهد فرد به جامعه‌اش بوده است، بنابراین پذیرفتن این تعهد از طرف افراد به نوعی ورود به دنیای بزرگسالان به شمار می‌آمده است. به طوری‌که بعد از پذیرفتن این تعهد جامعه فرد را به عنوان یک بزرگسال به حساب می‌آورد. بنابراین این کار کرد به طور واقعی در کنار موارد منفی سربازی وجود داشته است. کشورهایی که سربازی اجباری را کنار گذاشته‌اند و هم‌چنین نگران این کارکرد بودند و می‌خواستند برای شهروندان‌شان جایگزینی مناسب پیدا کنند این حالت را با فعالیت‌های عمرانی و فعالیت‌های داوطلبانه و اجتماعی و جمعی جایگزین کردند. مثل دوره‌های کمک‌های اولیه و یا عمرانی که افراد در یک شبکه اجتماعی از شهروندان، آن را یاد می‌گیرند. بنابراین فرایند جامعه‌پذیری شهروندان از طریق یک عمل اجتماعی جمعی در یک دوره زمانی به مراتب کوتاه‌تر به وجود می‌آید. همچنین باید این را هم در نظر گرفت که این عمل، هم بُعد انسانی‌تر دارد و هم آن مشکلات و موارد منفی سربازی را ندارد. نباید فراموش کنیم که چنین روشی ۱۵ سال قبل از انقلاب ایران، تحت نام “سپاه دانش و ترویج آبادانی” برای تبدیل سربازی اجباری به یک فعالیت جمعی مدنی شروع شده بود که متاسفانه بعد از انقلاب دیگر هیچ‌گاه پیگیری نشد.»

نقش خانواده و سیستم آموزش پرورش در بلوغ اجتماعی

سعید پیوندی در پایان به نقش خانواده و سیستم آموزش و پرورش در شکل‌گیری بلوغ اجتماعی افراد می‌پردازد و معتقد است که جوامعی مثل ایران که «در یک دوره انتقالی از دوران سنتی به دوران جدید است»، در خصوص این نقش «به اندازه کافی» بحث صورت نگرفته است: «متاسفانه امروز امر بالغ شدن در کنار خانواده و سیستم آموزشی برای جوانان امری پرتنش به حساب می‌آید. بالغ شدن مسأله رابطه بین نسل‌ها را پیش می‌کشد. وقتی نسلی می‌خواهد از دوران کودکی و نوجوانی وارد دوران بزرگسالی شود همیشه رابطه‌اش با نسل‌های دیگر رابطه حساسی می‌شود؛ به طور مثال، تنش و بحران‌های فردی و جمعی مثل شورش‌هایی را که جوانان در کشور‌ها به وجود می‌آورند و مشکلاتی که فردا در حوزه فردی برای ورود به دنیای بزرگسالی دارند، از این دست مشکلات هستند که باید مورد توجه ویژه خانواده و سیستم آموزش پرورش قرار گیرد که متاسفانه همان‌طور که گفتم در ایران نه خانواده و نه سیستم آموزشی به این مهم اهمیت نمی‌دهند و به جای آنکه خانواده محیط آرام برای گذار جوان به بزرگسالی گردد، به مرکز تلاقی نسل و محیطی بحرانی بدل شده است به‌طوری‌که این تنش‌ها باعث گردیده تا به فرد دوران بلوغ خود را در خانواده با تنش‌های بسیار سپری کند. جامعه ما امروز نیاز به کاری آسیب‌شناسانه در زمینه “چگونه بزرگسال شدن” و “چگونگی گذار از دوران نوجوانی به دوران بزرگسالی” دارد و در کنار آن باید وظایف هر کدام از نهادهای متولی جامعه‌پذیر بودن کودکان مثل خانواده، سیستم آموزشی، رسانه‌ها و تشکل‌های جوان‌ها و انجمن‌ها تعیین شود.»

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)