(تبارشناسی اخلاق کوردانه)

شاهو حسینی

در مناسبات سیاسی، لحظه‌ای تعیین‌کننده وجود دارد: لحظه‌ای که دیگری با ما مخالفت می‌کند و اما همچنان باید صاحب حق بماند. تا پیش از این لحظه، سخن‌گفتن از آزادی و عدالت دشواری چندانی ندارد؛ دشواری از آنجا آغاز می‌شود که آزادی دیگری، امکان پیروزی، هژمونی و حضور مطلق ما را محدود کند. در این نقطه روشن می‌شود که آیا حق را مستقل از اراده و منفعت خویش به رسمیت می‌شناسیم، یا اعتبار آن را به همراهی با خود مشروط کرده‌ایم. بنیاد اخلاقی سیاست در همین نسبت آشکار می‌شود: در حقی که ما برای مخالف قائلیم، هنگامی که مخالفت او برای ما هزینه دارد. پرسش از اخلاق سیاسی در کوردستان، از دل همین دشواری برمی‌خیزد. چگونه مبارزه علیه انکار می‌تواند در مناسبات درونی خود، امکان انکار دیگری را بازتولید کند؟ چرا تجربه محرومیت از حق، لزوما به تعهدی پایدار در برابر حق مخالف نمی‌انجامد؟ میان رنج‌بردن از سلطه و اندیشیدن به شرایط پرهیز از سلطه، فاصله‌ای وجود دارد که هیچ تجربه ستمی به‌خودی‌خود آن را پر نمی‌کند. عبور از این فاصله نیازمند تأملی است که مبارزه را نیز موضوع داوری قرار دهد و بپرسد: اراده رهایی، حدود مشروع عمل خویش را از کجا می‌شناسد؟

در این نوشته، “کوردانه” نام خاستگاه تاریخی چنین اندیشیدنی است. این واژه به جایگاهی اشاره دارد که پرسش از آن برمی‌خیزد: تجربه زیسته، زبان، حافظه، مناسبات اجتماعی و کشاکش‌های تاریخیی که کوردها در آن‌ها با پروبلم حق، قدرت، تعلق و آزادی روبه‌رو شده‌اند. کوردانه‌بودن اندیشه، به معنای نسبت‌دادن سرشتی اخلاقی و ثابت به کوردها، کشف خویشتنی ناب در گذشته، یا تأسیس معیارهایی اختصاصی برای داوری درباره آنان نیست. موضوع، پذیرفتن مسئولیت اندیشیدن در موقعیتی تاریخی است؛ موقعیتی که پرسش‌های معینی را پیش می‌کشد، بی‌آنکه پاسخ آن‌ها را از پیش تعیین کند. البتە کە باید میان خاستگاه پرسش و اعتبار پاسخ تمایز گذاشت. پرسش می‌تواند از تجربه تاریخی کوردبودن برخیزد، اما پاسخ اخلاقی هنگامی اعتبار می‌یابد که بتوان آن را در برابر دیگران توجیه کرد و درباره خود ما نیز به کار بست. اگر انکار حق را محکوم می‌کنیم، این محکومیت باید رفتار نیروهای سیاسی خودمان را نیز دربرگیرد. اندیشه کوردانه از خاص‌بودگی تجربه آغاز می‌کند و به سوی تعهداتی پیش می‌رود که اعتبارشان به هویت صاحب حق وابسته نباشد. تجربه تاریخی، سرچشمه پرسش و امکان شناخت است؛ مصونیت از نقد ایجاد نمی‌کند. با این تعریف، بنیاد ناپرسیده اخلاق سیاسی، به معنای فقدان ارزش‌ها و تجربه‌های اخلاقی در جامعه کوردستان نیست. مسئله این است که این منابع چگونه فهمیده شده‌اند، چه صورت‌های سیاسی‌ای یافته‌اند و تا چه اندازه توانسته‌اند معیاری مستقل برای محدودکردن قدرت فراهم کنند. آیا وفاداری، عدالت، کرامت و مسئولیت، قدرت حزب را نیز مقید می‌کنند؟ یا معنای آن‌ها تابع ضرورتی می‌شود که حزب تشخیص می‌دهد؟ هرجا سازمان بتواند هم مصلحت عمل خویش را تعیین کند و هم مرجع نهایی داوری درباره درستی آن باشد، استقلال داوری اخلاقی به مسئله تبدیل می‌شود. تبارشناسی هم در اینجا باید چگونگی شکل‌گیری و دگرگونی معیارهای داوری را بررسی کند؛ اینکه یک رفتار چگونه فضیلت شمرده می‌شود، چه کسی اختیار نام‌گذاری خیانت را به دست می‌آورد و کدام روابط قدرت، مرز میان وفاداری و اطاعت را جابه‌جا می‌کنند. موضوع، یافتن منشأ یگانه اخلاق یا روایت سقوط جامعه از پاکی به تباهی نیست. باید مسیرهایی را شناخت که در آن‌ها ارزش‌های اخلاقی به زبان مشروعیت‌بخشی سیاسی راه یافته‌اند.

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)