مقدمه
آیا سیاست مکان‌ها و چهره‌های خود را تغییر می‌دهد؟
دربرداشت‌های کلاسیک از زندگی سیاسی، مشارکت شهروندان در چارچوب‌هایی نسبتاً مشخص و قابل‌شناسایی شکل می‌گیرد. فعالیت سیاسی به معنای عضویت در یک حزب، شرکت در یک سازمان سندیکایی (اتحادیه کارگری)، فعالیت در یک انجمن، حضور در یک تظاهرات یا مشارکت در یک کارزار انتخاباتی است. این اشکال گوناگون مشارکت، برای مدت طولانی مهم‌ترین ابزارهای حضور افراد در زندگی جمعی به شمار می‌رفتند. آن‌ها نقشی اساسی بر عهده داشتند: تبدیل دغدغه‌های فردی به مطالبات جمعی، ایجاد همبستگی میان افراد و تداوم بخشیدن به کنش‌های اجتماعی.
با این حال، به نظر می‌رسد که امروزه این شیوه‌های سنتی با تحولات مهمی روبه‌رو شده‌اند. مشارکت سیاسی لزوماً از بین نرفته است، بلکه مسیرهای متفاوتی را در پیش گرفته است. شبکه‌های اجتماعی، ا دیجیتال، هنرمندان جوان پاپ و اینفلوئنسرها اکنون نقش روزافزون و مهمی در انتشار دیدگاه‌ها، شکل‌گیری افکار عمومی و سازمان‌دهی جنبش‌های اعتراضی ایفا می‌کنند.
یادداشت میشل گرَن[۱] در تاریخ ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ در روزنامه لوموند به ظهور نوعی ” ضد فرهنگ جدید” در میان جوانان می‌پردازد، نقطه شروع جالبی برای بررسی این تحول به شمار می‌رود. این یادداشت توجه ما را به نقش رپرها و اینفلوئنسرها در بیان اعتراضات جوانان جلب می‌کند. شخصیت‌هایی که از دل فرهنگ عامه برخاسته‌اند، به واسطه‌هایی برای دیده‌شدن و انتشار مطالبات اجتماعی تبدیل شده‌اند؛ مطالباتی که لزوماً از مسیر سازمان‌های سیاسی سنتی عبور نمی‌کنند.
این پدیده یک پرسش مهم جامعه‌شناختی مطرح می‌کند: آیا با شیوه‌ای جدید از انجام فعالیت سیاسی روبه‌رو هستیم یا شاهد تحولی عمیق‌تر در شرایط و زمینه‌های کنش جمعی هستیم؟
این پرسش را باید در چارچوبی تاریخی و نظری مورد بررسی قرار داد. در سال ۱۸۴۸، مارکس و انگلس کتاب مانیفست حزب کمونیست را منتشر کردند. اندیشه آن‌ها، از جمله، بر ضرورت آن تأکید داشت که یک طبقه اجتماعی از پراکندگی و چنددستگی خود فراتر برود و به نیرویی سیاسی و سازمان‌یافته تبدیل شود.
در آغاز قرن بیستم، ماکس وبر شرایط فعالیت سیاسی، حرفه‌ای‌شدن آن و انگیزه‌های افرادی را که تصمیم می‌گیرند زندگی خود را وقف سیاست کنند، مورد بررسی قرار داد.
در دوره معاصر، ژاک ایون [۲] تحولات فعالیت‌های کنشگرانه و مبارزاتی را تحلیل می‌کند. او به گذار از شکل‌هایی از مشارکت که به‌شدت تحت تأثیر تعلق سازمانی و عضویت در نهادها قرار داشتند، به سوی اشکالی مستقل‌تر، آزادانه‌تر و با فاصله بیشتر از سازمان‌های سنتی می‌پردازد.
این رویکردهای نظری به ما امکان می‌دهند فرضیه‌ای را مطرح کنیم: ما لزوماً شاهد سیاسی‌زدایی جامعه نیستیم، بلکه با بازسازی و دگرگونی شکل‌های مشارکت سیاسی، نمایندگی مطالبات و ایجاد هویت جمعی روبه‌رو هستیم. بنابراین، مسئله دیگر فقط این نیست که آیا جوانان هنوز در فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی مشارکت می‌کنند یا خیر؛ بلکه باید درک کنیم که آن‌ها چگونه موضع‌گیری می‌کنند، از چه آرمان‌ها و مطالباتی دفاع می‌کنند، در کنار چه بازیگرانی قرار می‌گیرند و در چه فضاهایی تصمیم می‌گیرند مشارکت و فعالیت داشته باشند.
میان کناره‌گیری، اعتراض و وفاداری؛ واکنش‌های متفاوت جوانان به شرایط دشوار زندگی
برای تحلیل اشکال مختلف موضع‌گیری جوانان در برابر وخامت شرایط زندگی و احساس نااطمینانی اجتماعی، چارچوب نظری ارائه‌شده توسط آلبرت او. هیرشمن [۳] در سال ۱۹۷۰، در کتاب خروج، اعتراض و وفاداری ابزار تحلیلی بسیار روشنگری در اختیار ما قرار می‌دهد.
هیرشمن در مواجهه با وضعیتی که از نظر افراد نامطلوب و رضایت‌بخش نیست، سه نوع واکنش را از یکدیگر متمایز می‌کند:
خروج یا کناره‌گیری : به معنای فاصله گرفتن، ترک کردن یا کناره‌گیری از یک نهاد یا وضعیت موجود است.
اعتراض یا ابراز مخالفت: به معنای بیان نارضایتی، اعتراض کردن و مطرح ساختن مطالبات است. وفاداری: به معنای حفظ وفاداری و تداوم ارتباط با نهاد یا ساختار موجود، با وجود نارضایتی‌ها و مشکلات است.
به‌کارگیری این رویکرد در تحلیل جنبش جوانان به ما کمک می‌کند تا درک کنیم که تجربه مشترک مشکلات اجتماعی، لزوماً به شکل‌های یکسانی از بسیج و مشارکت اجتماعی منجر نمی‌شود. به نظر می‌رسد بخشی از جوانان نوعی کناره‌گیری را انتخاب می‌کنند. این رویکرد با فاصله گرفتن از نهادها، عدم مشارکت در فضاهای سنتی فعالیت سیاسی و حتی کنار گذاشتن این باور همراه است که می‌توان از طریق کنش جمعی شرایط موجود را تغییر داد.
در مقابل، گروه دیگری از جوانان مسیر اعتراض را انتخاب می‌کنند و نارضایتی خود را به ابزاری برای بیان مواضع سیاسی تبدیل می‌سازند. آن‌ها از طریق حضور در خیابان‌ها، شرکت در بسیج‌های جمعی و مشارکت در فضاهای مطالبه‌گری، اعتراض خود را نشان می‌دهند.
در میان این دو رویکرد، می‌توان موضع سومی را نیز مشاهده کرد: جوانانی که با وجود نارضایتی از شرایط موجود، همچنان ارتباط خود را با نهادها و شکل‌های کنونی مشارکت حفظ می‌کنند و امیدوارند که وضعیت زندگی‌شان بهبود یابد.
اهمیت این چارچوب تحلیلی در آن است که نشان می‌دهد کناره‌گیری و اعتراض لزوماً بیانگر درجات متفاوتی از نارضایتی نیستند؛ بلکه ممکن است دو واکنش کاملاً متفاوت به تجربه‌ای مشترک از بی‌ثباتی، سرخوردگی یا احساس ناتوانی باشند. از این رو، مشارکت اندک بخشی از جوانان را نمی‌توان به‌طور خودکار نشانه بی‌تفاوتی سیاسی آن‌ها دانست. این مسئله ممکن است در واقع بیانگر بی‌اعتمادی عمیق، از دست دادن اعتماد به کارآمدی شکل‌های متعارف مشارکت سیاسی یا ناتوانی در ترسیم چشم‌اندازی روشن از آینده باشد. برعکس، اعتراض را می‌توان تلاشی برای بازپس‌گیری حق ابراز نظر، شنیده شدن و بازیابی توانایی اثرگذاری بر شرایط موجود تلقی کرد.
بنابراین، از بعد جامعه شناختی جنبش جوانان بیش از آنکه نشان‌دهنده وجود نسلی یکپارچه و کاملاً بسیج‌شده باشد، بیانگر تنوع و تعدد شیوه‌هایی است که جوانان از طریق آن‌ها با شرایط دشوار زندگی و چشم‌انداز اجتماعی نامطمئن مواجه می‌شوند.
از مارکس تا مسئله سازمان‌دهی؛ چگونه می‌توان افراد را به یک نیروی جمعی تبدیل کرد؟
شکل‌گیری یک سوژه سیاسی جمعی
اندیشه مارکس نقطه شروعی اساسی و اجتناب‌ناپذیر برای درک رابطه میان سازمان‌دهی اجتماعی و کنش سیاسی به شمار می‌رود. در کتاب مانیفست حزب کمونیست که در فوریه سال ۱۸۴۸ در موج جمهوری خواهی اروپا با همکاری فریدریش انگلس منتشر شد، جامعه سرمایه‌داری بر اساس روابط طبقاتی و تضادها و منازعات موجود میان طبقات اجتماعی مورد تحلیل قرار می‌گیرد. پرولتاریا (طبقه کارگر) دارای شرایط اقتصادی و اجتماعی مشترکی است که ویژگی اصلی آن فروش نیروی کار در ازای دریافت دستمزد است. با این حال، برخورداری از شرایط مشترک به‌تنهایی برای تبدیل شدن به یک نیروی سیاسی کافی نیست.
در واقع، تفاوت اساسی میان شکل‌گیری یک مقوله اجتماعی و تبدیل شدن آن به یک کنشگر جمعیِ قادر به مداخله در روند تاریخ وجود دارد. کارگران ممکن است شرایط زندگی و کاری مشابهی داشته باشند، اما این مسئله لزوماً به معنای برخورداری فوری از آگاهی مشترک نسبت به منافع و مصالح خود نیست. پراکندگی جغرافیایی، رقابت میان کارگران، تفاوت در سطح مهارت و تخصص و همچنین تفاوت در موقعیت‌های فردی می‌توانند مانع شکل‌گیری اراده‌ای جمعی شوند.
در چنین شرایطی، مسئله سازمان‌دهی به موضوعی محوری و اساسی تبدیل می‌شود. از نظر مارکس و انگلس، تبدیل پرولتاریا به یک نیروی سیاسی مستلزم آگاهی یافتن از منافع مشترک، برخورداری از توانایی سازمان‌دهی و مشارکت فعال در روابط قدرت است. از این منظر، حزب کمونیست به‌عنوان یکی از بازیگران جنبش سیاسی پرولتاریا مطرح می‌شود؛ نه صرفاً یک ساختار اداری یا مجموعه‌ای از افراد که دیدگاه‌ها و عقاید مشترکی دارند. اهمیت این مسئله بسیار زیاد است: جمع یا نیروی جمعی لزوماً پیش از کنش و اقدام وجود ندارد، بلکه خودِ آن نیز در جریان کنش و از طریق کنش شکل می‌گیرد و ساخته می‌شود.
این دیدگاه همچنان برای درک جنبش‌ها و بسیج‌های اجتماعی معاصر از اهمیت زیادی برخوردار است.
انبوهی از افراد ممکن است به‌طور هم‌زمان نارضایتی خود را ابراز کنند، اما این امر لزوماً به معنای شکل‌گیری یک نیروی جمعیِ سازمان‌یافته نیست. همچنین، داشتن یک احساس مشترک، خشم و نارضایتی مشابه یا برخورداری از یک مرجع فرهنگی مشترک، به‌طور خودکار به ایجاد توانایی برای کنش جمعیِ پایدار و مستمر منجر نمی‌شود.
حزب؛ ابزار میانجی‌گری میان منافع اجتماعی و قدرت سیاسی
اندیشه مارکس ما را به طرح پرسش دومی هدایت می‌کند: منافع اجتماعی چگونه به مطالبات سیاسی تبدیل می‌شوند؟
حزب در طول تاریخ نقش میانجی‌گری مهمی ایفا کرده است. حزب این امکان را فراهم می‌کند تا از کنار هم قرار گرفتن صرفِ موقعیت‌های فردی فراتر برویم، یک گفتمان مشترک شکل دهیم، برنامه‌ای مشخص تدوین کنیم و راهبردی برای مداخله در عرصه سیاسی سازمان‌دهی کنیم. این نقش میانجی‌گرانه از اهمیت اساسی برخوردار است؛ زیرا به ما امکان می‌دهد تجربه‌های اجتماعی پراکنده و جدا از یکدیگر را به مطالباتی تبدیل کنیم که قابلیت طرح و پیگیری در عرصه سیاسی را دارند. نقشی مشابه، هرچند با تفاوت‌هایی، در سازمان‌های سندیکایی (اتحادیه‌های کارگری) و انجمن‌ها نیز مشاهده می‌شود. سندیکاها همبستگی‌های حرفه‌ای و صنفی ایجاد می‌کنند و انجمن‌ها نیز با گرد هم آوردن افراد حول منافع و دغدغه‌های مشترک، زمینه سازمان‌دهی مطالبات و بسیج اجتماعی را فراهم می‌سازند. بنابراین، این سازمان‌ها صرفاً وظیفه انتقال مطالباتی را که از قبل شکل گرفته‌اند بر عهده ندارند؛ بلکه در شکل‌گیری و تدوین این مطالبات، اولویت‌بندی آن‌ها و همچنین افزایش دیده‌شدن و بازتاب جمعی آن‌ها نیز نقش دارند.
در اینجا، یک پرسش معاصر و بسیار جالب مطرح می‌شود: وقتی این نهادها بخشی از توانایی خود را برای سازمان‌دهی و نمایندگی افراد از دست می‌دهند، چه اتفاقی رخ می‌دهد؟ شبکه‌های اجتماعی می‌توانند نارضایتی‌های اجتماعی را آشکار کنند، انتشار آن‌ها را تسهیل سازند و روند بسیج و مشارکت جمعی را سرعت ببخشند. اما آیا این شبکه‌ها می‌توانند همان کارکردهای سازمان‌های سنتی را بر عهده بگیرند؟
آیا آن‌ها قادرند مطالبات مشترک تدوین کنند، راهبردهای مشخصی شکل دهند، با نهادهای رسمی مذاکره کنند و کنش‌های جمعی را در طول زمان تداوم ببخشند؟ در اینجا باید میان توانایی بسیج افراد[۴] و توانایی سازمان‌دهی[۵]تمایز قائل شویم.
بسیج کردن افراد لزوماً به معنای ایجاد یک نیروی جمعیِ سیاسی و سازمان‌یافته نیست.این مسئله یکی از نخستین تنش‌ها و چالش‌هایی است که شکل‌های جدید مشارکت سیاسی و اجتماعی با آن مواجه هستند.
ماکس وبر؛ فعالیت سیاسی میان رسالت، قدرت و حرفه
ماکس وبر در سخنرانی سال ۱۹۱۹ خود با عنوان ” رسالت و حرفه سیاستمدار” و در کتاب “دانشمند و سیاستمدار”[۶] به چاپ رسید، تمایزی مشهور میان دو شیوه فعالیت سیاسی مطرح می‌کند:
زندگی کردن برای یک آرمان سیاسی[۷]
زندگی کردن از طریق سیاست برای امرار معاش[۸]
این تمایز به معنای آن نیست که این دو نگرش در تمام موارد با یکدیگر ناسازگار و غیرقابل جمع هستند. یک مسئول سیاسی می‌تواند کاملاً برای سیاست زندگی کند و در عین حال، سیاست را به‌عنوان حرفه و شغل خود انتخاب کرده باشد. در واقع، وبر تلاش می‌کند دو بُعد فعالیت سیاسی را از یکدیگر متمایز کند: بُعد رسالت و اعتقاد شخصی به عنوان یک آرمان سیاسی عدالت خواهانه و بُعد شرایط مادی، معیشتی و اقتصادی انجام فعالیت سیاسی.
در مورد جنبش اخیر جوانان که در بستر ساختاری دموکراتیک شکل گرفته است، این نگاه وبر احتیاج به تعدیل دارد.
آیا جوانان بیشتر در چارچوب منطق “زندگی کردن برای سیاست” وارد خیابان می شوند؟
به‌طور کلی، جوانانی که به یک جنبش سیاسی در این کشور ها می‌پیوندند، اغلب به این دلیل چنین تصمیمی می‌گیرند که می‌خواهند از آرمان یا مطالبه‌ای دفاع کنند که برایشان اهمیت زیادی دارد؛ از جمله: مبارزه با بی‌عدالتی‌های اجتماعی؛ دفاع از حقوق بشر؛مبارزه با نابرابری‌ها؛ مطالبه دموکراسی بیشتر؛ مشارکت در تحول جامعه خود؛ رساندن صدای نسل خود به گوش دیگران.
از این منظر، مشارکت سیاسی آن‌ها بیشتر در چارچوب مفهوم زندگی کردن برای سیاست قرار می‌گیرد؛ زیرا آن‌ها بر اساس باورها، آرمان‌ها و تمایل به ایجاد تغییر وارد فعالیت سیاسی می‌شوند، بدون آنکه لزوماً به دنبال دریافت دستمزد یا دستیابی به یک موقعیت و حرفه سیاسی باشند.
در این صورت آیا “زندگی کردن از طریق سیاست” لزوماً پدیده‌ای است؟
مشکل است که به این پرسش پاسخ یک دست داد. به نظر می رسد از آنجایی که سیاست به معنای یک شغل اکثرا با فساد ، امرارمعاش و ادامه قدرت به هر شکل عجین شده است که به استثنای مواردی نادر عموما با معیشت و مثل یک کارمند اداری عجین شده است. و نیزباید ازاین برداشت اجتناب کرد که زندگی کردن از طریق سیاست الزاماً به معنای منفعت‌طلبی یا فرصت‌طلبی است. نمونه های گاندی، ماندلا، مارتین لوتر، مبارزان انقلابی، مصدق، عرفات، …ضمن اینکه در دسته نخست قرار دارند ولی شغل و حرفه آنان نیز بوده است. سیاست خود نوعی حرفه و شغل محسوب می‌شود که به مهارت، زمان، حضور و مسئولیت‌پذیری نیاز دارد.
جدا از موارد فوق، یک نماینده منتخب، نماینده مجلس یا مسئول سیاسی می‌تواند در ازای انجام وظایف خود حقوق دریافت کند و در عین حال، عمیقاً به باورهای سیاسی و منافع عمومی پایبند باقی بماند. بنابراین، نکته اساسی این است که دریافت دستمزد در ازای فعالیت سیاسی را نباید با جست‌وجوی انحصاری منافع شخصی و منفعت‌طلبی یکی دانست. اما این نوع فعالیت حرفه ای کلاسیک از سیاست ما را در معرض پرسش زیر قرارمی دهد :
امروزه چه کسانی توانایی به گوش رساندن یک صدای سیاسی را در اختیار دارند؟
اندیشه ماکس وبر ما را به بررسی تحول بازیگرانی هدایت می‌کند که در عرصه عمومی حضور و مداخله دارند. در گذشته، احزاب سیاسی و سندیکاها (اتحادیه‌های کارگری) از امکانات و ابزارهای مشخصی برای سازمان‌دهی صدای جمعی، تدوین مطالبات و تضمین نمایندگی آن‌ها برخوردار بودند. اما امروزه بازیگران دیگری نیز منابع و امکانات قابل‌توجهی در اختیار دارند؛ از جمله شهرت، تعداد مخاطبان، تسلط بر قواعد و سازوکارهای فضای دیجیتال و توانایی انتشار سریع پیام‌ها.
یک هنرمند محبوب و مردمی مانند داریوش اقبالی و شروین حاجی پورمی‌تواند در عرض چند ساعت به مخاطبانی دسترسی پیدا کند که برخی سازمان‌ها برای گردآوری و جذب آن‌ها به چندین سال زمان نیاز دارند. با این حال، نباید توانایی انتشار و گسترش پیام را با توانایی نمایندگی سیاسی یکسان دانست.
محبوبیت لزوماً به معنای برخورداری از مشروعیت سیاسی نیست. داشتن مخاطبان گسترده در فضای دیجیتال نیز الزاماً به معنای شکل‌گیری یک اجتماع سازمان‌یافته نیست. همچنین، دیده‌شدن و مطرح‌شدن یک مطالبه، تضمینی برای تبدیل آن به تصمیمات و سیاست‌های عمومی محسوب نمی‌شود.
بنابراین، اندیشه وبر به ما کمک می‌کند تا سه کارکردی را از یکدیگر متمایز کنیم که در بحث‌های سیاسی معاصر گاهی با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند:
نخست، بیان یک دیدگاه: مطرح کردن نظر و موضع سیاسی در عرصه عمومی.
دوم، بسیج افکار عمومی: گردآوردن و ترغیب گروهی از افراد برای حمایت از یک مطالبه یا مشارکت در یک اقدام جمعی.
سوم، اعمال قدرت سیاسی: برخورداری از توانایی تأثیرگذاری بر تصمیمات سیاسی و اعمال قدرت در عرصه سیاسی.
این تمایز برای ادامه استدلال و تحلیل ما از اهمیت اساسی برخوردار است.
ژاک ایون؛ از مشارکت مبتنی بر تعلق سازمانی تا مشارکت مستقل و فاصله‌مند
با اندیشه‌های جامعه شناس ژاک ایون[۹]است که بحث ما مستقیماً به تحولات معاصر فعالیت‌های کنشگرانه و مبارزاتی[۱۰] می‌رسد. او در کتاب “پایان فعالان سیاسی؟” [۱۱]، در سال ۱۹۹۷، تلاش نمی‌کند ثابت کند که افراد دیگر از مشارکت و فعالیت اجتماعی دست کشیده‌اند. بلکه او به بررسی دگرگونی شیوه‌های مشارکت و تحول روابط میان افراد و سازمان‌های جمعی می‌پردازد. تحلیل او به ما کمک می‌کند تا از تفسیر شتاب‌زده کاهش عضویت در احزاب، سندیکاها و انجمن‌ها فراتر برویم. کاهش برخی شکل‌های تعلق و عضویت سازمانی لزوماً به معنای از بین رفتن مشارکت در زندگی عمومی و اجتماعی نیست.
نخست، کنشگری مبتنی بر عضویت سازمانی[۱۲] : سازمان به‌عنوان چارچوب زندگی
در الگوی سنتی، فعالیت کنشگرانه و مبارزاتی معمولاً نقش مهمی در شکل‌گیری هویت فرد ایفا می‌کند.
فرد فعال به سازمانی تعلق دارد که عناصر زیر را در اختیار او قرار می‌دهد: یک هویت جمعی؛ نظامی از ارزش‌ها و چارچوب‌های فکری و مرجع؛ اهداف مشترک؛ روابط و تعاملات اجتماعی؛ سازمان‌دهی فعالیت‌ها و اقدامات جمعی؛ سازوکارهایی برای نمایندگی و بیان مطالبات.
بنابراین، تعلق سازمانی صرفاً به معنای عضویت اداری و ثبت‌نام در یک سازمان نیست، بلکه بخش مهمی از زندگی اجتماعی فرد را درگیر می‌کند.
حزب، سندیکا یا انجمن، فضاهایی برای جامعه‌پذیری اجتماعی[۱۳] محسوب می‌شوند. افراد در این فضاها یاد می‌گیرند چگونه بحث و گفت‌وگو کنند، استدلال بیاورند، مطالبات جمعی را تدوین کنند و در اقدامات مشترک مشارکت داشته باشند. به این ترتیب، سازمان همان‌قدر که از طریق فعالیت اعضای خود به حیاتش ادامه می‌دهد، در شکل‌گیری هویت و شخصیت کنشگر نیز نقش دارد.
دوم، کنشگری فاصله‌مند و مستقل: فرد کنترل بیشتری بر مشارکت خود به دست می‌آورد
ژاک ایون ظهور و گسترش نوع دیگری از رابطه با فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی را برجسته می‌کند.
در این شکل جدید از مشارکت، فرد تمایل بیشتری دارد که استقلال و آزادی عمل خود را حفظ کند. فرد می‌تواند در یک بسیج یا حرکت اجتماعی شرکت کند، بدون آنکه لزوماً بپذیرد این مشارکت به‌طور پایدار هویت او را تعریف کند یا تمام ابعاد زندگی‌اش را تحت تأثیر قرار دهد. فرد آزادانه‌تر انتخاب می‌کند که از کدام آرمان‌ها و مطالبات حمایت کند و به چه شیوه‌ای در آن‌ها مشارکت داشته باشد.
در نتیجه، مشارکت اجتماعی و سیاسی می‌تواند ویژگی‌های زیر را پیدا کند:
– مقطعی‌تر و کوتاه‌مدت‌تر باشد: فرد ممکن است فقط در یک مقطع زمانی مشخص در یک حرکت اجتماعی شرکت کند.
– حول یک مطالبه مشخص متمرکز شود: مشارکت به‌جای وابستگی به یک سازمان جامع، بر یک موضوع یا آرمان خاص متمرکز می‌شود.
– مستقل‌تر باشد: فرد آزادی بیشتری در انتخاب نوع فعالیت خود دارد.
– قابل بازگشت‌تر باشد: فرد هر زمان که بخواهد می‌تواند از فعالیت موردنظر فاصله بگیرد یا آن را متوقف کند.
– وابستگی کمتری به عضویت کامل در نهادها داشته باشد: مشارکت دیگر مستلزم تعلق دائمی به یک سازمان نیست.
استعاره “برچسب برای یادداشت‌گذاری”[۱۴] در مقابل “تمبر عضویت”[۱۵] به‌خوبی این تحول را قابل‌درک می‌کند: فرد می‌تواند به یک آرمان بپیوندد، در یک اقدام جمعی شرکت کند و در عین حال، این امکان را برای خود حفظ کند که هر زمان خواست از آن فاصله بگیرد. بنابراین، از بعد جامعه شناختی لایه های شرکت کننده در جنبش، آنچه تغییر کرده لزوماً میل و تمایل افراد به مشارکت و اقدام نیست، بلکه رابطه میان فرد و گروه یا نیروی جمعی دستخوش تحول شده است. ژاک ایون همچنین بر اهمیت شبکه‌های ارتباطی و روابط اجتماعی و نیز مهارت‌ها و توانایی‌های فردی در شکل‌های جدید مشارکت تأکید می‌کند. در این الگوی جدید، فرد می‌تواند به حلقه اتصال میان چندین فضای مختلف بسیج و فعالیت اجتماعی تبدیل شود، بدون آنکه هویت او به‌طور کامل با یک سازمان یا نهاد خاص گره خورده باشد.
تحول جامعه شناختی نوع شرکت جدید به معنای ناپدید شدن سازمان‌ها نیست
بااین‌حال، بسیار اغرارآمیز خواهد بود اگر تصور کنیم که کنشگری فاصله‌مند، کنشگری سنتی را به‌طور کامل جایگزین می‌کند. این دو الگو می‌توانند در کنار یکدیگر وجود داشته باشند. سازمان‌ها همچنان در بسیاری از جنبش‌های اجتماعی نقشی اساسی ایفا می‌کنند. آن‌ها از منابع، مهارت‌ها، حافظه جمعی و ظرفیت‌های مذاکره‌ای برخوردارند که بسیج‌های مقطعی همیشه در اختیار ندارند.
مسئله در واقع، توانایی آن‌ها برای سازگار شدن با افرادی است که دیگر به‌آسانی محدودیت‌های ناشی از تعلقی پایدار و بلندمدت را نمی‌پذیرند. در همین‌جاست که اندیشه ژاک ایون به‌ویژه ثمربخش می‌شود: مشارکت و تعهد اجتماعی معاصر را دیگر نمی‌توان صرفاً بر پایه وفاداری سازمانی درک کرد.
باید تعهدات و مشارکت‌های چندگانه، بسیج‌های مقطعی، شبکه‌های روابط اجتماعی و شکل‌های مشارکتی را نیز در نظر گرفت که از چارچوب‌های نهادی کلاسیک خارج می‌شوند. فعال سیاسی لزوماً ناپدید نمی‌شود؛ بلکه الگوی تعلق و وابستگی تشکیلاتی دیگر تنها شکل مسلط و غالب مشارکت و تعهد سیاسی نیست.
از شروین جاجی پور در ایران تا جول تا شبکه‌های اجتماعی: ظهور میانجی‌گری‌های سیاسی جدید
یادداشت میشل گِرَن درلوموند این امکان را فراهم می‌کند که به این تأمل نظری عینی و ملموس ببخشیم. این مقاله پدیده‌ای جالب را برجسته می‌کند: شخصیت‌هایی برخاسته از فرهنگ عامه در جنبشی اعتراضی که جوانان آن را به راه انداخته‌اند، مداخله می‌کنند:
رپر، ژولین ماری فرانسوی[۱۶]، خواننده و رپر فرانسوی‌ـ‌مالیایی، آیا ناکامورا[۱۷]، ویدئوسازاینترنتی وتاثیرگذار فرانسوی‌ـ‌الجزایری، لنا سیتواسیون[۱۸] ، و همچنین ویدئوساز اینترنتی، تیبو اَن‌شِیپ[۱۹]به جهان‌های فرهنگی متفاوتی تعلق دارند. آن‌ها یک سازمان سیاسی تشکیل نمی‌دهند و لزوماً از برنامه‌ای مشترک دفاع نمی‌کنند. بااین‌حال، میزان دیده‌شدن و توانایی‌شان در ارتباط برقرار کردن با مخاطبان گسترده، جایگاهی ویژه در گردش پیام‌ها و بازنمایی‌ها به آن‌ها می‌بخشد. این پدیده شایسته آن است که جدی گرفته شود و دارای ویژگی ها و چالش های زیر است.
نخست، فرهنگ عامه به عرصه‌ای برای سیاسی‌شدن تبدیل می‌شود
موسیقی، مانگاها، ارجاعات فرهنگی عامه‌پسند و شبکه‌های اجتماعی دیگر صرفاً فضاهایی برای مصرف فرهنگی نیستند. این عرصه‌ها می‌توانند به بستری برای شکل‌گیری هویت جمعی و بیان سیاسی تبدیل شوند. نمونه پرچم لوفی، شخصیت مانگای وان پیس[۲۰]، که در تظاهرات جوانان مورد استفاده قرار گرفته، گویای این مسئله است.
جوانان از ارجاعات فرهنگی مشترک بهره می‌گیرند تا ارزش‌هایی مانند آزادی، همبستگی و مقاومت را بیان کنند. بنابراین، اعتراض و مخالفت صرفاً از طریق شعارهای سازمان‌های کنشگر شکل نمی‌گیرد؛ بلکه از نمادها، تصاویر، ترانه‌ها و شیوه‌های فرهنگی نیز استفاده می‌کند. در واقع، شاهد نوعی جابه‌جایی در مکان‌های تولید معنا و مفهوم سیاسی هستیم.
دوم، تاثیر گذاران[۲۱]، میانجی‌های جدید میان افراد و عرصه عمومی
شبکه‌های اجتماعی شرایط گردش گفتار و بیان عمومی را به‌طور بنیادین تغییر می‌دهند. در گذشته، سازمان‌های سیاسی، اتحادیه‌های کارگری و رسانه‌های سنتی در انتخاب، صورت‌بندی و انتشار مطالبات جایگاهی محوری داشتند.امروزه، پلتفرم‌های دیجیتال به افراد و اجتماعات امکان می‌دهند پیام‌های خود را مستقیماً تولید و منتشر کنند. تاثیرگذاران گاهی به میانجی‌هایی میان دغدغه‌های فردی و بسیج‌های جمعی تبدیل می‌شوند. آن‌ها می‌توانند به دیده‌شدن تجربه‌های اجتماعی‌ای کمک کنند که همیشه در مجاری سنتی بازنمایی و نمایندگی، مجال طرح شدن پیدا نمی‌کنند.
نتیجه‌گیری ــ سیاست بدون کنشگران سیاسی سازمان یافته امکان پذیر است؟
جنبش دانش آموزان در فرانسه که بعد از حدود ۴۵ روز در حال افول است در عرصه مشارکت و تعهد سیاسی، ما را وادار می‌کند تا برخی از برداشت‌های سنتی خود از مشارکت شهروندی را از نو مورد بازاندیشی قرار دهیم.
در طول سالیان متمادی، کنش جمعی حول سازمان‌هایی شکل گرفته است که توانایی سامان‌دهی منافع، ایجاد هویت‌های مشترک و نمایندگی گروه‌های اجتماعی را داشته‌اند. احزاب سیاسی، اتحادیه‌های کارگری و انجمن‌ها ابزارهایی اساسی برای تحقق این فرایند بوده‌اند. اندیشه مارکس به ما امکان می‌دهد ضرورت فراتر رفتن از پراکندگی افراد را برای شکل‌دادن به یک نیروی جمعی درک کنیم. وبر به ما یادآوری می‌کند که سیاست در آنِ واحد، رسالت برای اقلیتی و شغل برای اکثریتی، حرفه و مبارزه‌ای برای کسب قدرت است. ژاک ایون نیز نشان می‌دهد که شکل‌های مشارکت و تعهد سیاسی، هنگامی دستخوش تحول می‌شوند که افراد فاصله بیشتری از تعلقات نهادی و سازمانی می‌گیرند.
پدیده‌هایی که میشل گِرَن در جنبش دانش آموزان مشاهده کرده است، بخشی از این دگرگونی‌ها را به تصویر می‌کشند. جوانان به عرصه‌های جدید بیان و ابراز وجود روی می‌آورند، ارجاعات فرهنگی عامه‌پسند را از آنِ خود می‌کنند و از ابزارهای ارتباطی‌ای بهره می‌گیرند که تا اندازه‌ای خارج از مجاری سنتی بازنمایی سیاسی قرار دارند. بااین‌حال، هنوز زود است که این پدیده‌ها را نشانه ظهور الگویی سیاسی جدید و کاملاً شکل‌گرفته بدانیم.
توانایی ابراز اعتراض، گرد هم آوردن مخاطبان و مرئی ساختن یک مطالبه، لزوماً به معنای توانایی ایجاد یک سازمان، تدوین طرحی مشترک و تأثیرگذاری پایدار بر تصمیم‌های جمعی نیست. تمام دوگانگی این تحول در همین نکته نهفته است: از یک سو، افراد از امکانات تازه‌ای برای بیان دیدگاه‌های خود و مشارکت در زندگی عمومی برخوردار شده‌اند؛ از سوی دیگر، شرایط لازم برای شکل‌گیری اراده‌ای جمعی و پایدار، به مسئله‌ای محوری تبدیل شده است.
شاید با تناقضی در جوامع مدرن و حتی دیکتاتوری مانن ایران معاصر خود روبه‌رو هستیم: هرگز افراد تا این اندازه ابزار و امکاناتی برای بیان عمومی دیدگاه‌هایشان در اختیار نداشته‌اند؛ اما تبدیل این ابرازها و بیان‌های فردی به نیروهای جمعیِ سازمان‌یافته، همچنان چالشی اساسی باقی مانده است.
بنابراین، مسئله این نیست که آیا سیاست در حال ناپدید شدن است یا نه، بلکه باید فهمید که سیاست چگونه در حال بازترکیب و دگرگونی است. سیاست‌ورزی بدون کنشگری تشکیلاتی، بسیج شدن بدون عضویت در سازمان، و ابراز نظر بدون برخورداری از نماینده: آیا این شیوه‌های جدید، نویدبخش شکل‌گیری دموکراسی‌ای مشارکتی‌تر هستند، یا دشواری‌های فزاینده در ساختن امر جمعی را در جامعه‌ای متشکل از افراد مستقل آشکار می‌کنند؟ آیا فردی‌شدن مشارکت سیاسی با آزاد کردن بیان فردی، دموکراسی را تقویت می‌کند یا میانجی‌گری‌های جمعیِ ضروری برای کارکرد آن را تضعیف می‌سازد؟
این‌ها پرسش‌هایی هستند که شایسته‌اند در مقاله‌ای دیگر به آن‌ها پرداخته شود.
پاریس، نادروهابی، پنجشنبه ۲۱ آبان ۱۴۰۵ (۱۲ نوامبر ۲۰۲۶)
توجه:
این متن با کمک هوش مصنوعی و بر اساس تفکر، تحلیل انتقادی و جهت‌گیری‌های استدلالی شخصی نگارش شده است.
Bibliographie
HIRSCHMAN, Albert O. Exit, Voice, and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States. Cambridge, MA : Harvard University Press, 1970.
ION, Jacques. La Fin des militants ? Paris : Éditions de l’Atelier, 1997.
ION, Jacques. S’engager dans une société d’individus. Paris : Armand Colin, 2012.
MAFFESOLI, Michel. Le Temps des tribus : le déclin de l’individualisme dans les sociétés postmodernes. Paris : Méridiens Klincksieck, 1988.
MARX, Karl. Le 18 Brumaire de Louis Bonaparte. 1852.
MARX, Karl, et Friedrich Engels. Manifeste du parti communiste. Londres, 1848.
OLSON, Mancur. The Logic of Collective Action: Public Goods and the Theory of Groups. Cambridge, MA : Harvard University Press, 1965.
ROSANVALLON, Pierre. La Contre-démocratie : la politique à l’âge de la défiance. Paris : Seuil, 2006.
WEBER, Max. Le Savant et le Politique. 1919.
- Article de presse
GUERRIN, Michel. « Les rappeurs et influenceurs, qui soutiennent de façon inédite le mouvement lycéen, portent une nouvelle culture et un enjeu pour la présidentielle de 2027. » Le Monde, 30 octobre 2026.
[1]. Michel Guerrin, Le Monde, 30 11 2026
[2]. Jacques Ion.
[3]. Albert O. Hirschman, Exit, Voice, and Loyalty،
[۴] . Mobilisation.
[5]. Organisation.
[6]. Le Savant et le Politique.
[7]. Vivre pour la politique.
[8]. Vivre de la politique.
[9]. Jacques Ion.
[10]. Militantisme.
[11]. La Fin des militants ?)
[12]. Militantisme affilié
[۱۳]. Socialisation.
[14]. Post-it.
[15]. Timbre d’adhésion.
[16]. Jul.
[17]. Aya Nakamura.
[18]. Léna Situations.
[19]. Tibo InShape.
[20]. One Piece.
[21]. Influenceurs
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.