بحران خاموش: فرونشست زمین، محدودیت ساختاری رشد اقتصادی و تهدید ۴۵ درصد جمعیت ایران
پدیده فرونشست زمین، ناشی از استخراج بیرویه آبهای زیرزمینی، به یک بحران ساختاری در ایران تبدیل شده است. این وضعیت نه تنها امنیت زیرساختها و مناطق مسکونی را تهدید میکند، بلکه با تأثیر مستقیم بر اقتصاد و توسعه بلندمدت، ۴۵ درصد از جمعیت کشور را در معرض خطر جدی قرار داده است.
ابعاد جدی فرونشست زمین در پهنههای جمعیتی و جغرافیایی
حدود ۳.۵ درصد از کل مساحت کشور، تقریباً ۵۸ هزار کیلومتر مربع، درگیر فرونشست زمین است. از جمعیت ۹۴ میلیون نفری مقیم ایران در سال ۱۴۰۴، شامل ۸۷ میلیون شهروند ایرانی و حدود ۷ میلیون نفر مهاجر، تقریباً ۴۵ درصد معادل حدود ۴۲ میلیون نفر در نواحی فرونشست یا جوار آنها ساکن هستند.
طبق دستهبندیهای رسمی، محیط ساختهشده شامل شهرها، روستاها، مناطق صنعتی و جادهها تقریباً ۷ درصد از کل مساحت ایران است. این میزان تقریباً معادل ۱۱۵ هزار کیلومتر مربع برآورد شده است. وسعت زمینهای کشتشده کشور، شامل زمینهای زراعی و محصولات دائمی، حدود ۱۱ درصد از مساحت ایران است. این میزان تقریباً ۱۷۶ هزار کیلومتر مربع تخمین زده میشود.
تقریباً ۵۲ درصد از کشور را کوهها و بیابانها تشکیل دادهاند که اغلب غیرقابل سکونت هستند. جمعیت ایران بسیار متمرکز است و بیش از ۷۵ درصد مردم در مناطق شهری زندگی میکنند. این مناطق شهری در مقایسه با متوسط تراکم جهانی، بسیار فشرده محسوب میشوند. استانهای تهران، اصفهان، فارس، سمنان، کرمان، خراسان رضوی و البرز جزو بحرانیترین نواحی فرونشست زمین هستند. شهرهای مهمی نظیر مشهد، تهران، اصفهان، یزد و کرمان در این استانها با خطر جدی روبهرو هستند.
ثبت رکوردهای نگرانکننده سرعت فرونشست
بر اساس تحقیقات ماهوارهای و جغرافیایی اخیر، دشتهای استانهای کرمان و تهران بالاترین نرخهای فرونشست زمین را در ایران ثبت کردهاند. این نرخها اغلب در مناطقی که بیشترین آسیب را دیدهاند، از ۳۰ سانتیمتر در سال فراتر میرود. سازمان نقشهبرداری، مقادیر بیش از ۳۰ سانتیمتر در سال را برای برخی مناطق شهرداری تهران اعلام کرده است. حدود ۱۱ درصد از سطح استان تهران در محدوده فرونشست زمین واقع شده است.
بنا بر آمار رسمی وزارت نیرو در استان تهران، حدود ۳۷ درصد برداشت آبخوان به بخش کشاورزی اختصاص دارد. همچنین ۹ درصد به آبیاری فضای سبز، و ۴۴ درصد نیز به شرب شهری تخصیص یافته است. آب شرب روستایی نیز ۳ درصد از کل مصرف را شامل میشود. طبق گزارش شهرداری تهران، نیاز سالانه آب فضای سبز شهر تهران تقریباً ۱۸۵ میلیون مترمکعب است. اما به دلیل کاهش آبدهی چاهها، این شهر در سال ۱۴۰۴ با ۳۰ میلیون مترمکعب کمبود آب مواجه است.
برای جبران کسری آب، سازمان آب در سالهای اخیر ۱۰۰ حلقه چاه عمیق در محدوده تهران حفر کرده است.
دادههای ماهوارهای نشان میدهند که زمین نزدیک شهر رفسنجان به دلیل باغهای پسته، ۳۴ تا ۳۷ سانتیمتر در سال فرونشست زمین داشته است.
زمینهای کشاورزی منطقه ورامین نیز به دلیل تقاضای شدید آب کشاورزی و شهری، با نرخ فرونشست بیش از ۳۱ سانتیمتر در سال مواجهاند. این نرخ فرونشست زمین در نواحی همچون معینآباد در جنوب ورامین مشاهده شده است. دشت بهرمان استان کرمان نرخ فرونشست زمین ۳۱ سانتیمتر در سال را به ثبت رسانده است. همچنین دشت کرج در استان البرز با نرخ فرونشست زمین تا ۳۰ سانتیمتر در سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰ از مناطق با اهمیت بالای فرونشست است.
عوامل ریشهای و پیامدهای مخرب فرونشست
علت اصلی فرونشست شدید زمین در ایران، تخلیه بیرویه آبهای زیرزمینی است. شهرهای رو به رشد مانند تهران، اصفهان و مشهد به شدت به آبهای زیرزمینی وابسته هستند.
آسیب به جادهها، خطوط راهآهن و سایر زیرساختها، از تبعات فوری فرونشست زمین در ایران است. تخریب سفرههای آب زیرزمینی که بازیابی آنها ممکن است هزاران سال طول بکشد، پیامد دیگری است. آسیب به مکانهای فرهنگی مهم، مانند تخت جمشید و نقش رستم در فارس و بناهای تاریخی اصفهان، و ایجاد فروچالهها و شکافهای خطرناک نیز از دیگر عواقب هستند.
کل محیط ساختهشده مناطق شهری، زیرساختها و جادهها تقریباً ۷ درصد از کل مساحت ایران را شامل میشود. مناطق فرونشست زمین که عمدتاً شامل دشتهای کشاورزی هستند، حدود ۲ تا ۳.۵ درصد از کل مساحت کشور را تشکیل میدهند. محیط ساختهشده به صورت متمرکز در منطقه فرونشست قرار دارد.
اگرچه کشاورزی بخش عمده مساحتی را که در حال فرونشست است تشکیل میدهد، اما محیط ساختهشده در همین مناطق در معرض خطر بالایی قرار دارد. با توجه به اینکه ۲۵۶ شهر از ۴۲۹ شهر تحت تأثیر فرونشست زمین قرار گرفتهاند، زیرساختهای اصلی سراسر فلات مرکزی در معرض تهدید هستند. میتوان نتیجه گرفت که بخش قابل توجهی از محیط ساختهشده در مناطق فرونشست قرار دارد. البته فرونشست در تمام محلات و شهرها به صورت یکنواخت نیست.
یک تخمین آگاهانه اما بسیار محتاطانه برای درصد مساحت فیزیکی محیط ساختهشده در یک منطقه فرونشست، بین ۲۵ تا ۴۰ درصد است. این میزان از مساحت محیط ساختهشده در معرض فرونشست زمین در ایران قرار دارد. بنابراین، صدها شهر و زیرساختهای مرتبط با آنها، مانند جادهها و تأسیسات شهری، رسماً با این بحران دست و پنجه نرم میکنند.
تأثیر فرونشست بر اقتصاد کلان و محدودیت رشد تولید ناخالص داخلی
اثر فرونشست زمین بر محیط ساختهشده، خسارات اقتصادی قابل توجه و بلندمدتی را ایجاد میکند. این خسارات به یک محدودیت ساختاری بر تولید ناخالص داخلی (GDP) ایران بین سالهای ۱۴۰۴ تا ۱۴۱۴ تبدیل خواهد شد.
این اثر در زمینههای گوناگونی قابل ارزیابی است. خسارات اقتصادی مستقیم و هزینههای نگهداری، فوریترین و قابل اندازهگیریترین اثر فرونشست هستند. تخریب فیزیکی و تعمیرات مورد نیاز در مراکز شهری، بودجه دولت را مستقیماً مصرف میکند. همچنین سرمایه بخش خصوصی از سرمایهگذاری مولد منحرف میشود.
فرونشست زمین موجب ایجاد شکاف، ترک و نشست ناهمسان میشود. این پدیدهها نیازمند هزینههای سرمایهای ثابت و غیرمولد هستند. تقریباً ۱۵ درصد از خطوط راهآهن، یعنی حدود ۱۳۸۰ کیلومتر، و ۸ فرودگاه اصلی در نواحی مستعد فرونشست واقع شدهاند. فرودگاه خمینی در تهران از جمله این فرودگاهها است.
آسیب به خطوط مترو، بزرگراهها و جادههای اصلی در شهرهایی مانند تهران، هزینههای حملونقل را افزایش میدهد. آسیب به زیرساختهای زیرزمینی مانند خطوط لوله آب و گاز و سامانههای فاضلاب، منجر به هدررفت گسترده آب میشود. همچنین اختلال در خدمات و هزینههای بسیار بالای تعویض و تعمیر اضطراری را در پی دارد.
صنایع وابسته به آب، که سهم قابل توجهی در تولید ناخالص داخلی غیرنفتی دارند، با زیانهای اقتصادی و کاهش تولید روبهرو هستند. این زیانها برای بخشهایی مانند تولید فولاد، به میلیاردها دلار رسیده است. بخش خدمات بیش از ۵۰ درصد از تولید ناخالص داخلی ایران را تشکیل میدهد. اختلال مکرر در خدمات حیاتی مانند قطع برق، جیرهبندی آب و توقف حملونقل، بهرهوری و اعتماد سرمایهگذاران را در مراکز اصلی اقتصادی مستقیماً کاهش میدهد. تخلیه مناطق فرونشست پرجمعیت، منجر به جابهجایی گسترده نیروی کار و کاهش فاجعهبار در تولید اقتصادی منطقهای خواهد شد.
[بحران فرونشست زمین در ایران؛ فاجعهای که جان میلیونها نفر را تهدید میکند]
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.