EMAIL-1-214x300شب « آرتور کریستن سن» صد و پنجاه و سومین شب از شبهای مجله بخارا بود که با همکاری سفارت دانمارک در تهران، مؤسسه فرهنگی هنری ملت، دایره العمارف بزرگ اسلامی، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و گنجینه پژوهشی ایرج افشار عصر سه شنبه ۶ اسفند ماه ۱۳۹۲ در محل کانون زبان فارسی برگزار شد.

علی دهباشی ضمن خوش آمد گویی از طرف دایره‎المعارف بزرگ اسلامی، بنیاد فرهنگی ملت، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و گنجینه پژوهشی ایرج افشار به حاضران و نیز سفیر دانمارک در تهران و همراهان و سخنرانان چنین گفت:

« امشب به بزرگداشت یاد و خاطره ایران شناسی نشسته‎ایم که صد و شانزده سال پیش در آن سوی دریاها، در سرزمینی دورافتاده از ایران در سن بیست و سه سالگی اولین مقاله خود را درباره رستم، پهلوان ملی ایران منتشر کرد و تا پایان عمر با شور و شوق و عشق به فرهنگ و زبان فارسی مطالعات خودش را ادامه داد که حاصلش کتابخانه بسیار ارزشمندی است که امروزه راهنمای ایران شناسان در اقصی نقاط جهان است که در طی سخنرانی‎هایی که خواهید شنید با زوایای گوناگون پژوهش‎ها و مطالعات این ایران شناس بزرگ دانمارکی، آرتور کریستن سن ، آشنا خواهید شد. »

علی دهباشی ـ عکس از ژاله ستار

علی دهباشی ـ عکس از ژاله ستار

سپس از سفیر دانمارک دعوت کرد تا این بزرگداشت را آغاز کند.

آندرس هوگارد، سفیر دانمارک در تهران، نخست از مجله بخارا برای برپایی این شب و از مهمانان برای حضور در این مراسم تشکر کرد و افزود؛« برای من مایه افتخار و مسرت است که امشب شما مرا به اینجا دعوت کرده‎اید. در جمع شما هستم و بد نیست بگویم که من تا قبل از آمدنم به ایران در مقام سفیر دانمارک آشنایی چندان با آرتور کریستن سن نداشتم. قرار است که من چهار سال در ایران باشم و  امشب خوشحالم که اینجا آمده‎ام و می‎توانم به سخنرانی کارشناسان و متخصصان درباره کریستن سن گوش کنم. این که بتوانی سفیر دانمارک در تهران باشی فکر می‎کنم بسیار مجذوب کننده است و برای من آمدن به اینجا بسیار جالب بود و وقتی آمدم بلافاصله متوجه شدم که  فرهنگ و تاریخ عناصر بسیار مهمی در ایران است و همه توجه خاص به آن دارند. دیروز ما جشن هشتادمین سال دوستی بین ایران و دانمارک را جشن گرفتیم و این توافقی رسمی بود برای آن که سفارت دانمارک در تهران تأسیس شود. و ما افتخار داریم که دو دانشمند بسیار برجسته را به ایران دعوت کرده‎‏ایم که یکی از آنان پروفسور کلاوس پدرسِن است که امشب به اینجا دعوت شده و قرار است سخنرانی کند .و باز هم متشکرم که امشب مرا به اینجا دعوت کرده‏‎اید » سخنان آقای هوگارد را بیتا زاویه ترجمه کرد.

آندرس هوگارد و بیتا زاویه ـ عکس از مجتبی سالک

آندرس هوگارد و بیتا زاویه ـ عکس از مجتبی سالک

سپس دکتر ژاله آموزگار از این ایران شناس برجسته دانمارکی چنین یاد کرد:

« در کارنامه زرین خاورشناسی و ایران شناسی قرن‎های نوزدهم و بیستم میلادی، نام آرتور کریستن سنِ دانمارکی جای بس والایی دارد.

در آن دوران جاذبه و رمز و راز شرق، با هوش‎ترین دانشمندان غرب را به سوی خاورشناسی کشاند و تمدن درخشان سرزمین ما نیز این بخت را داشت که عرصۀ فعالیت‎های علمی نوابغ برجسته‎ای ‎گردد. در این میان دانشمندانی از سرزمین کوچک و متمدنی در دوردست‎های شمال اروپا، یعنی دانمارک، سهم بزرگی از این فعالیت‎های فرهنگی را به خود اختصاص دادند. ما به دلایل فراوان مدیون ایران‎شناسان بزرگ این سرزمین دوست داشتنی هستیم که به کاوش در فرهنگ و زبان و ادبیات ما پرداخته‎اند. از دست آوردهای آنها بهره برده‎ایم و آنها نیز به نوعی رضایت خاطر یافته‎اند.

عقربه زمان را دورتر می‎برم،نخست به حمایت‏های غیرمستقیم این سرزمین برای مطالعات ایرانی اشاره می‏کنم. زمانی که آدام اُلئاریوسِ آلمانی نخستین بار برای عقد قراردادهای تجاری به ایران آمد، فارسی آموخت و گلستان سعدی را ترجمه کرد، در حقیقت از امکانات مالی اشراف دانمارک برای این سفر استفاده کرد.

یک سده بعد از او در قرن هجدهم، هیئتی که از شهر گوتینگن برای مطالعات خاص رهسپار ایران شدند، از حمایت مادی و معنوی فردریک پنجم پادشاه دانمارک ( دوران حکومت ۱۷۶۶ ـ ۱۷۴۶) برخوردار شده بودند و از میان آنها نیبور توانست برای نخستین بار سنگ نوشته‎های تخت جمشید را درست و با دقت رونویسی کند.

و بعدها اسقف دانشمندی از جزیره شیلند دانمارک به نام فردریک مونتر در ۱۸۰۰ میلادی در اثر خود به نام “پژوهشی درباره سنگ نوشته‏‎های تخت جمشید” توانست با در نظر گرفتن موقعیت تاریخی سنگ نوشته‏‎های بیستون علامت واژه جدا کن و گروهی از واژه‏‎های تکراری به عنوان شاه شاهان را کشف کند.

دکتر ژاله آموزگار ـ عکس از ژاله ستار

دکتر ژاله آموزگار ـ عکس از ژاله ستار

بعدها، پیش از آن که آرتور کریستن سن در آسمان مطالعات ایرانی بدرخشد ، با هم‏وطن پیشکسوت او، اراسموس راسک دانمارکی را در قرن نوزدهم می‎شناسیم ( ۱۸۷۸ ـ ۱۸۱۵) که رنج سفر به ایران را با همه سختی‎هایش به اشتیاق رسیدن به آگاهی‎های جدید بر خود هموار کرد و با این که بیماری شدید او را ماه‎ها در شیراز پای بند کرده بود، اما عشق به دانش به او نیرویی بخشید که با بیماری سل مبارزه کند و از پای درنیاید. او توانست در ۱۸۲۱، رسالۀ خود درباره ” قدمت و صحت اوستا” نظریات تازه و معتبری عرضه کند. راسک در ایران و هند اوستا و پهلوی را آموخته بود و با گنجینه‏های نایابی از دست‎نوشته‎‏های کهن زرتشتی به دانمارک برگشت و آنها را به کتابخانه دانشگاه کپنهاک منتقل کرد.

وسترگارد ، بزرگ مردی دیگر از سرزمین دانمارک در اواسط قرن ۱۹ به ایران و هند سفر کرد . این سفر نیز سفر آسانی نبود . در اصفهان صدمات فراوانی دید، تا دم مرگ هم پیش رفت و شاید شوق به دست آوردن یافته‎های جدید بود که به او نیروی تازه‎ای بخشید تا سر برآورد و راه عالمانه را ادامه داد. مطالعات او تأییدی بر یافته‎های نیبور بود و او حتی توانست به کمک تلسکوپ سنگ نوشته‎های ناشناخته دیگری از تخت جمشید بیاید و به رونویسی آنها بپردازد. او نیز تلاش فراوان برای جمع آوری دست نوشته‎های اوستایی و پهلوی کرد و توانست متون اوستایی را با ترجمه و فرهنگ و دستور زبان در کپنهاک منتشر کند و او حتی برای چاپ متون اوستایی دستور ریختن سربی این حروف را داد . نسخه با ارزش ویرایش شده گلدنر از اوستا در ۱۸۹۶ در بسیاری موارد مرهون دست نوشته‎های ناشناخته وسترگارد است.

شب آرتور کریستن سن ـ عکس از مجتبی سالک

شب آرتور کریستن سن ـ عکس از مجتبی سالک

بدین ترتیب راهی باز شد تا آرتور کریستن سن پا پیش گذارد و در آسمان علوم خاورشناسی این چنان خوش بدرخشد و ماه مجلس شود.

این ایران شناس و ایران دوست نامی که برای اهل علم و ادبِ فرهنگ ایرانی چهره‎ای بی‌نظیر و یا لااقل کم نظیر است ، در زمینه‎های گوناگون تاریخ باستان، اسطوره‎شناسی، مطالعات دینی ، ادبیات گویش‎ها و داستان‎های عامیانه مطالعات درخشانی انجام داده است.

او تنها فرزند یک خانواده متوسط ولی مهربان و با فرهنگ دانمارکی بود که از آغاز علاقه شدیدی به مطالعه داشت. درسیزده سالگی در یک انشای کودکانه آرزو کرد که زبان شناس شود و چه زبان شناسی شد!

بخت یار ما ایرانی‎ها بود که در دوران جوانی کتاب هزار و یک شب در دسترس او قرار گرفت که تأثیر بسیاری بر او گذاشت و او را به مطالعه درباره شرق و اسرار پنهانی آن سوق داد. او رشته تحصیلی حقوق را که آرزوی پدر و مادرش بود کنار گذاشت و به مطالعات زبان روی آورد و جز زبان دانمارکی در زمینۀ زبان فرانسه و لاتین مهارت یافت، بعد فارسی و عربی و  ترکی و سانسکریت را آموخت. بعدها به سوی زبان‎های باستانی ایران ، اوستا و پهلوی روی آورد و حتی به وادی زبان‎های شرقی همچون سُندی و سکایی نیز گام نهاد. آموزش زبان‏ها بود که او را به فرهنگ و اسطوره و تاریخ و ادبیات و فولکلور سوق داد.

او نخست با رستم وارد معرکه شد و نخستین اثرش در ۱۸۹۸ “رستم پهلوان ایرانی” نام دارد. مقاله بعدی او ” افسانه‎ها و روایات در ادبیات فارسی” در ۱۸۹۹ منتشر شد و این مقالات و مقالات دیگر زمینه‎ساز رساله دکتری او درباره خیام شد که آن را در ۱۹۰۳ با درجه ممتاز به پایان برد.

اوا لوسی ویته ـ نویسنده، پژوهشگر و مترجم دانمارکی در شب آرتور کریستن سن ـ عکس از مجتبی سالک

اوا لوسی ویته ـ نویسنده، پژوهشگر و مترجم دانمارکی در شب آرتور کریستن سن ـ عکس از مجتبی سالک

پس از آن ادامه مطالعات او در کتابخانه‎های پاریس و لندن بود. سفری به اسپانیا و مشاهده تلاقی تمدن‎های شرق و غرب او را به شدت تحت تأثیر قرار داد. در ۱۹۰۲ سفری به برلین کرد و در آنجا با دانشمند و ایران شناس بزرگ، آندره آس، آشنا گشت و خوشه چین دانسته‎‏های این محقق بی‎نظیر آلمانی شد. و پس از کسب این دانش‎ها به دانمارک برگشت . همان سال بود که از رساله دکتری‎اش دفاع کرد و یک ازدواج موفق در ۱۹۱۶ زندگی عاشقانه و آرام و بی‎دغدغه‎‏ای را برای او پیش آورد که در موفقیت‏‎های علمی او قطعاً مؤثر بوده است.

تلاش‎ها و مقام ارجمند علمی کریستن سن به اضافه آنچه راسک و وسترگارد کرده بودند و گنجینه بی‎نظیر دست‎نوشته‎‏های ایرانی در دانشگاه کپنهاک باعث شد که در ۱۹۱۹ کرسی مستقلی در این دانشگاه برای زبان‎های ایرانی به وجود بیاید . او تدریس خود را در این دانشگاه. در همۀ رشته‏‎های زبان شناسی ایرانی گسترش داد.

او سه بار در سال‎های ۱۹۱۴، ۱۹۲۹ و ۱۹۳۴ به ایران سفر کرد. تا چند ماه پیش از مرگش که در ۳۱ مارس ۱۹۴۵ اتفاق افتاد همچنان به کارهای علمی خود ادامه می‏داد و برنامه‏های فراوان برای آینده داشت . اما بیماری ناگهانی قوای او را به تحلیل برد، دیو مرگ به سراغش آمد، در حالی که هنوز پر از زندگی بود و کارهای فراوانی در برنامه‏‎اش داشت. بنا به وصیت او کتابخانه بسیار ارزشمند او به دانشگاه واگذار شد و چون فرزندی نداشت پس از درگذشت همسرش همه اموالش در اختیار دانشگاه کپنهاک قرار گرفت تا مصروف کارهای فرهنگی و احتمالاً ایران شناسی شود.

آثار کریستن سن بسیار گسترده و در زمینه‏های مختلف است، هم در زمینه ایران باستان و هم در زمینه ادبیات و داستان‎های عامیانه و فولکلور و گویش‏‎شناسی و غیره. ولی علاقه بیشتر او دور و بر تاریخ ساسانیان می‏‎چرخد . من به بخش ایران باستان می‎پردازم و بحث در مورد آثار مربوط به زبان و ادبیات فارسی را دوستان دیگر پیش می‎کشند.

او یک تاریخ‎نگار برجسته و متمایز است. بد نیست بگویم آنچه او را به این وادی کشاند ترجمه تاریخ طبری نُلدکِه بود و تحت تأثیر همین اثر و هم چنین شاهنامه داستان بهرام چوبین را در ۱۹۰۷ به زبان دانمارکی منتشر کرد . اشاره کنم که کریستن سن بیشتر آثار خود را به زبان فرانسه نوشته است. در مورد تاریخ دوره ساسانی نخست در ۱۹۲۵ کتابی تألیف کرد که با قلم توانای استاد مینوی با عنوان ” وضع ملت و دولت و دربار در دوره ساسانیان ” به فارسی برگردانده شده است.

Pages from 01(1)

در ۱۹۳۵ کتاب تکمیل شده دیگری درباره تاریخ ساسانیان ، ” ایران در زمان ساسانیان “، را منتشر کرد که هنوز، به نظر من البته، بهترین و ارزشمندترین اثر درباره تاریخ ساسانیان و مورد استفاده همگان است، دیگران هر چه هم می‎نویسند باز هم با استفاده از اثر کریستن سن است.

Pages from 01(1)-3

Pages from 01(1)-4

“کتاب قباد و ظهور مزدک” او نیز پژوهشی عالمانه درباره این رویداد مهم اجتماعی  دوره ساسانی است. ( ۱۹۲۵)

Pages from 01(1)-9

رسالۀ بزرگمهر حکیم او نیز از منابع استثنایی به شمار می‎آید. ( ۱۹۳۰) . او کتابی به نام ” کاوه آهنگر و درفش ملی کهن ایران ” را دارد که حاوی اطلاعات جالبی در این زمینه است( ۱۹۱۹) . رساله کوچک او در ۱۹۳۶ با عنوان ” موسیقی در تمدن ساسانی” شاید جزء نخستین کتاب‏‎هایی باشد که اشاره‎هایی به موسیقی این دوران دارد.” کیانیان” شاهکار دیگر اوست که در ۱۹۳۲ منتشر کرده است و تحقیقی است بسیار عالمانه بر مبنای روایت‏های مختلف خدای‏‎نامه‏ها و شاهنامه‎ها و سنن و روایات.

” مزداپرستی در ایران قدیم” که پژوهش‎های ارزنده‏ای درباره دین زرتشت دارد و هم چنین کتاب ” آفرینش زیان‎کار”  که گزارشی است بسیار جالب و علمی از کارکرد دیوان در فرهنگ ایرانی و هندی. کار ارزندۀ دیگری از او که به نظر من ماندگار سده‏ها خواهد بود، طبع مجموعه گرانبهای نسخه‏های خطی اوستایی و پهلوی موجود در کتابخانه کپنهاک است، یک مجموعه دوازده جلدی، که خود کریستن سن بر جلدهای یک تا چهار آن مقدمه نوشته است . این اثر با همکاری کای بار در سال‎های ۱۹۳۱ تا ۱۹۴۴ چاپ شده است . این مجموعه نفیس را واقعاً باید دید.

اما در پایان می‎پردازم به کتاب دو جلدی او ” نمونه‎های نخستین انسان و نخستین شهریار” در تاریخ افسانه‎ای ایرانیان . من افتخار این را داشتم که این اثر دو جلدی را با همکاری دوست و همکار دانشمند درگذشته‎ام زنده‎یاد احمد تفضلی به فارسی برگردانم.

جلد اول این اثر که کریستن سن آن را در ۱۹۱۷ در استکهلم منتشر کرد اختصاص به روایت‏های مربوط به کیومرث ، پیش نمونه انسان، مشی و مشیانه، نخستین جفت و  فرزندان آنها هوشنگ و طهمورث دارد. جلد دوم این اثر که در ۱۹۳۴ منتشر شده است سخن از اسطوره جم و جمشید را به میان می‎آورد.

Pages from 01(1)-13

روش کار نویسنده همیشه این بوده است که نخست روایت‏های مربوط به این مسائل را از متون ودایی ، اوستایی، پهلوی ، عربی و فارسی نقل می‎کند و سپس به طبقه‎بندی آنها می‏پردازد و با احاطه‎‏ای که به اسطوره‏‎های هند و اروپایی و سامی دارد به نوعی اسطوره‏‎شناسی تطبیقی دست می‎یازد. ما در ترجمه خود از آنجا که در این مدت تحقیقات ایران شناسی تکامل بیشتری یافته بود مطالب را روز آمد کردیم . قرائت‏‎های جدیدتری ارائه دادیم و به همه متون نیز مستقیماً رجوع کردیم و در نهایت این دو جلد به برکت وجود این دانشمند ارزنده دانمارکی به صورت اثری تحقیقی درآمد که به جز این که کتاب سال جمهوری اسلامی و کتاب برگزیده انتشارات دانشگاه تهران شد ، برای من و دکتر تفضلی هم جای ارزنده‏‎ای در میان سایر آثارمان داشت.

Pages from 01(1)-12

باید اقرار کنم که در ترجمه این اثر ما نوعی ارتباط عاطفی با این دانشمند ارزنده پیدا کردیم ،گویی سایه بلند او را در طی ماه‏های طولانی که با این اثر گذراندیم در کنار خود احساس کردیم.

برای من سعادتی است که به عنوان یک ایرانی بعد از گذشت هفتاد سال از درگذشت آرتور کریستن سن ، دانشمندی که به سرزمین ما عشق می‎ورزید، با قهرمان‏های اسطوره‏ای و تاریخی ما دمساز شده بود و به فرهنگ ما جلال و جبروتی دیگر بخشید ادای احترام کنم و ضمناً یاد دوست از دست رفته‏‎ام ، احمد تفضلی را نیز گرامی بدارم که ما هر دو در برگردان هر برگ این کتاب بر استادی این دانشمند بزرگ آفرین گفتیم.»

و دکتر کلاوس پدرسِن سخنران بعدی این مراسم بود که از آشنایی خود با آثار کریستن سن سخن گفت:

« بیست و پنج سال پیش بود که با آثار پروفسور آرتور کریستن سن آشنا شدم. با استادم در دانشگاه کپنهاک، فریدون وهمن، ” جعفر خان از فرهنگ آمده “، نوشته حسن مقدم را خواندیم و متنش برای من، دانشجویی که تازه وارد دانشگاه شده، خیلی دشوار بود. دنبال مشکلم با متن “جعفر خان از …” افتادم  و در کتابخانه دانشگاه ترجمه‎ای از همان اثر حسن مقدم پیدا کردم. آرتور کریستن سن بود که ” جعفر خان از فرنگ آمده” را به زبان دانمارکی ترجمه کرده بود و بعداً برای من آشکار شد که ترجمه‎اش خیلی هم عالی و کاملاً برابر با اصل بود.

نمی‎دانم آیا شما، شنوندگان محترم، موافقید با نظر بنده که ایران شناسان اروپایی آن زمان، با این که مسلط بر زبان‎های اوستایی، فارسی باستان و پهلوی بودند، بین آنها به ندرت ایران شناسی پیدا می‏شود که مسلط بر زبان زندۀ فارسی معاصر بود. ولی آرتور کریستن سن ، با این که بلند نبود فارسی صحبت کند، می‎توانست متن فارسی معاصر را بخواند، بفهمد و ترجمه کند. این نکته، به نظر من نشان می‎دهد که آرتور کریستن سن ایران شناسی معمولی نبود. شکی نیست که کریستن سن متخصص ایران باستان و زبان‎های قدیم بود، منتها در زمینۀ ایران معاصر، از زبان و ادبیات گرفته تا تاریخ آن زمان، تخصصی را نیز داشت که می‎توان گفت که آرتور کریستن سن هم ایران شناس کلاسیک بود و هم ایران شناس مدرن. صفت‎های” کلاسیک ” و “مدرن” شاید بیانگر خوبی نباشد برای شرح دادن مقام پروفسور آرتور کریستن سن در ردیف ایران شناسان آن زمان. شاید بهتر باشد که بگوییم که آرتور کریستن سن یک ایران شناسی بود که متخصص زبان‎های ایرانی بود، اما نیز علاقۀ خاصی  به تاریخ، اجتماع و فرهنگ ایران داشت ، از ایران باستان گرفته تا ایران معاصر. و می‎توان او را به عنوان یکی از پیشروان ایران شناسی امروز شناخت. به هر حال، آرتور کریستن سن ایران شناس معمولی نبود و امیدوارم که شرح کوتاهی که الأن به شما از زندگی و آثار او خواهم داد نشانگر این گفته باشد.

دکتر کلاوس پدرسِن ـ عکس از ژاله ستار

دکتر کلاوس پدرسِن ـ عکس از ژاله ستار

کریستن در پایتخت دانمارک، کپنهاک، به دنیا آمد و تنها بچه پدر و مادری بود که تحصیل کرده نبودند. پدرش مأمور پستخانه بود و مادرش خانه‎‌دار. به قول خاطرات کریستن سن، که هنوز منتشر نشده، خانۀ پدری‎اش بیشتر از سه کتاب نداشت و یکی از آنها هزار و یک شب بود. در خاطرات می‎نویسد که کتاب هزار و یک شب باعث شد که او علاقه به کشورهای شرق پیدا کرده و نیز امید پیدا کرده که یک موقعی شرق شناس بشود. در ابتدا علاقه‏اش احساسی و رمانتیک بود ولی به مرور زمان تبدیل به علاقه علمی و منطقی شد. چون ـ به قول معروف ـ نان در کار علم شرق‎شناسی نیست ، آرتور کریستن سن اول رشته زبان فرانسوی ( با تاریخ و لاتین) در دانشگاه کپنهاک خوانده و در سال ۱۹۰۰ میلادی فوق لیسانس در این رشته شد. همزمان زبان‎های عربی، اوستا، سانسکریت و ترکی را در دانشگاه مطالعه کرد. در سال ۱۹۰۳ کریستن دکترایش را به پایان رساند، موضوعش رباعیات خیام بود. انتخاب خیام به عنوان موضوع دکترایش نشان می‏دهد که آرتور قطعاً تصمیم گرفته بود که ایران شناسی زمینه کار علمی‎اش باشد. منتها، تا آن موقع که او اولین پروفسور رشته ایران شناسی ( و فولکلور ) در دانشگاه کپنهاک در سال ۱۹۱۹ بشود، کریستن سن مجبور شد درس فرانسوی و لاتین بدهد و برای چند روزنامه و مجله کار کند تا امرار معاش کند. با این حال، وقت برای مطالعه کردن در لندن، پاریس و برلین و کتاب و مقاله نوشتن در مورد ایران پیدا کرد.وقت هم برای سفر کردن به ایران داشت، و این سه سفری که به ایران کرد، برای استنباط آرتور کریستن سن از رشته علمی خودش ـ یعنی برای کریستن سن ایران شناس ـ بسیار مهم شدند.

منصور رستگار و کلاوس پدرسن ـ عکس از مجتبی سالک

منصور رستگار و کلاوس پدرسن ـ عکس از مجتبی سالک

هدف سفر اول و دوم به ایران، در سال ۱۹۱۴ و ۱۹۲۴ میلادی، بررسی لهجه‎های زنده در ایران بود. طبق تئوری علمی نسبتاً جدید زبان شناسی هند و اروپایی، زبان‏های ایرانی عضو فامیل زبان‏های هند و اروپایی هستند. و چون لهجه‏‎های ایران اثر از زبان‏های قدیم ایران دارند، امید بود که از طریق بررسی لهجه‎ها ریشۀ زبان‎های هند و اروپایی پیدا بشود. این امید را آرتور کریستن سن داشت و قبل از اولین دو سفر به ایران زبان شناسی کانون مطالعاتی کریستن سن بود. اما در سفر دوم به ایران او با روشنفکران ایرانی و ایدئولوژی آنها که در واقع ایدئولوژی ملی گرایی رومانتیک دوران رضا شاه بود آشنا شد. و بعد از بازگشتن به دانمارک با روشنفکران ایرانی هم مکاتبه داشت، مثلاً با مجتبی مینوی، حسن پیرنیا و صادق هدایت. این باعث شد که موضوعات دیگر در زمینۀ ایران شناسی کانون مطالعاتی آرتور کریستن سن بشود. نمی‎خواهم بگویم که زبان شناسی دیگر مورد نظر کریستن سن نبود، و نمی‏خواهم بگویم که تاریخ باستان ایران تا آن موقع ، یعنی پیش از ۱۹۲۴ مورد نظرش نبود، اصلاً ، چون او از پیش در مورد مثلاً دوران ساسانیان و سامانیان نوشته بود. ولی می‎خواهم ادعا کنم که آرتور کریستن سن از آن موقع بیشتر توجهش را روی تاریخ قدیم و تاریخ معاصر ایران متمرکز کرد. به این صورت می‏شود گفت که آرتور کریستن سن در آن زمان شبیه بیشتر ایران شناسان امروز بود، چون نوشته‏‎هایش نیز درباره ایران معاصر بود.

آثار آرتور کریستن سن بسیار زیاد است و امشب برای دادن فهرست کامل آنها وقت کافی نست. کریستن سن مرا ببخشد! منتها می‎توانم به اندکی از آثار مهمش اشاره کنم. شکی نیست که شاهکار آرتور کریستن سن ، ” ایران دوران ساسانیان” است که سال ۱۹۳۶ میلادی منتشر شد که دوباره به عنوان تحدید نظر شده در سال ۱۹۴۴ به چاپ رسید. حتی امروز تاریخدانان به این اثر رجوع می‏کنند و دانشجویان تاریخ ایران ترجمه آن را به زبان‏های مختلف می‎خوانند. تز دکترای کریستن سن نیز به عنوان چاپ تجدید نظر شده با تیتر ” مطالعات انتقادی در رباعیات عمر” خیام در سال ۱۹۲۷ میلادی منتشر شد. به نظر من، این اثر اولین نمونه از نقد مدرن آثار ادبیات فارسی زبان است. نمونه‎ای از مطالعات کریستن سن در زمینه ادبیات معاصر ایران، اثر ” تحقیقات در زبان فارسی کنونی” است که شامل مطالعۀ اثر ادبیات معاصر ایران ( جمالزاده، هدایت، نفیسی، علوی و غیره ) و زبان و ادبیات معاصر می‎شود که پس از مرگ کریستن در سال ۱۹۷۰ منتشر شد. آرتور کریستن سن نوشته‏‏‎های زیادی به زبان دانمارکی هم دارد. یکی از آنها طرح‎های فرهنگی ایران » است که از جمله یک معرفی دربارۀ آثار جمالزاده دارد.

آندرس هوگارد ـ عکس از ژاله ستار

آندرس هوگارد ـ عکس از ژاله ستار

فکر می‎‏کنم نگاهی به لیست کوتاه آثار آتور کریستن سن نشان می‎دهد که ایران شناسی دانمارکی ، مال تقریباً یک قرن پیش، وارد بیشتر موضوعات و ایران شناسی بود و تخصص زمینۀ تنها مختلف ایران شناسی داشت : زبان ، تاریخ زبان، لهجه‎شناسی، تاریخ اجتماعی، ادبیات و ادیان ایران. فکر می‏‎کنم که لیست کوتاه آثار آتور کریستن سن نیز نشانگر این است که او هم داخل چارچوب ایران شناسی سنتی آن زمان بود، هم یکی از پیشروان ایران شناسی امروز بود، همانطور که در ابتدای سخنرانی‌ام گفتم. در آخر می‎خواهم به عنوان یک شهروند دانمارکی یک جنبه دیگر از آثار آرتورکریستن سن را مورد تأکید قرار بدهم: نوشته‎های کریستن سن به زبان دانمارکی خیلی مهم بود برای معرفی کردن فرهنگ و تاریخ ایران به ملت دانمارک. به این صورت، آرتور کریستن سن اولین دانشمندی بود که سعی می‎کرد اطلاعاتی را در مورد ایران به مردم دانمارک اشاعه و توضیح بدهد. همان کاری که امروز بنده و همکارانم سعی می‎کنیم انجام بدهیم. خیلی ممنون که به سخنرانی‎ام گوش دادید! »

پس از آن  پروفسور کارلو چرتی به آرتور کریستن سن و اثر او درباره تاریخ ساسانی پرداخت.

« پیش از هر چیز از علی دهباشی سپاسگزارم که امروز مرا به اینجا دعوت کرد ، همچنین از دوست قدیمی‏ام کلاوس پدرسن و از همکاران سفارت دانمارک تشکر می‎کنم که حضور یک ایتالیایی را در مراسم بزرگداشت شخصیتی پذیرا شدند که به یقین برجسته‏ترین ایران شناس دانمارک و یکی از بزرگ‎ترین متخصصن ایران شناس در اروپای عصر خویش می‎باشد.

من در دوران تحصیل در زمینه تارخ و زبان‎های ایران، اغلب به کارهای کریستن سن رجوع می‏کردم تا از آنها الهام بگیرم. او در حقیقت محققی بود با دانشی به غایت گسترده و در عین حال بسیار مدرن‎تر از زمان خود. او که به معنای واقعی شرق شناس بود ، به تحصیل زبان‏های مدرن از جمله فارسی، عربی و ترکی پرداخت و زبان‎های باستانی را نیز با شروع از زبان اوستایی آموخت. او زبان شناس به معنای کلاسیکِ کلمه بود زیرا از زبان‎ها برای شناخت هر چه بیشتر تاریخ و فرهنگ ایران استفاده می‎کرد. البته پیش از اخذ کرسی دانشگاه کپنهاک در سال ۱۹۱۹ به عنوان روزنامه‎نگار و با تخصص در سیاست خاورمیانه فعالیت می‎کرد.

کریستن سن در برلین و گوتینگن نیز با فردریش کارل آندره آس که در آن زمان در حال کشفِ گنجینه زبان‎های ایرانی میانهِ تورقان بود، تحصیل کرد.

این موضوع او را برای من عزیزتر می‎کند، زیرا من هم این شانس را داشتم تا در کوتینگن با دیوید نیل مک کینز از شاگردان والتر برونو هِنینگ که خود او نیز از شاگردان آندره اس بوده است، درس پهلوی بخوانم.

پروفسور کارلو چرتی ـ عکس از مجتبی سالک

پروفسور کارلو چرتی ـ عکس از مجتبی سالک

البته من نمی‎خواهم راجع به این موضوع صحبت کنم چرا که در میان شما کسانی هستند که خیلی بهتر از من می‎توانند از فعالیت‏های دانشگاهی کریستن سن بگویند، بلکه می‎خواهم درباره اثر اصلی آرتور کریستن سن صحبت کنم که هنوز هم برتر از سایر کتاب‎های مشابه خود است و به تاریخ ایران عصر ساسانی می‎پردازد. این اثر با کتابی که ممکن است یک متخصص تاریخ ایران پیش از اسلام، امروزه به نگراش درآورد بسیار متفاوت است. در عین حال امروز نوشتن در باب تاریخ ساسانیان بدون این اثر فاخر امکان پذیر نمی‎باشد.

این کتاب اولین بار در سال ۱۹۰۹ به چاپ رسد. سپس اصلاحات فراوانی روی آن انجام شد و در سال ۱۹۳۶ نسخه غنی تر و بهتری از آن به طبع رسید. سرانجام نسخه نهایی آن در چاپ دوم در سال ۱۹۴۴ روانه بازار شد.

منابع اصلی استفاده شده در ایران در دوران ساسانیان از اثری نشأت می‏‎گیرد که دکتر احسان یارشاطر و دیگران از آن به تاریخ ملی ایران تعبیر می‎کنند و آن اثری است که به عصر ساسانی بازمی‎گردد. این سنت به شیوه‎های مختلف در آثار برخی از بزرگ‎ترین مورخان اسلامی ( از جمله طبری، بلعمی، بیرونی، گردیزی و غیره) همچنین در شاهکار فردوسی یعنی شاهنامه که در آن شکلِ ادبی به خود می‎گیرد و در آثار مورخان بیزانسی، ارمنی و سوریانی برای ما به یادگار مانده است.

به احتمال خیلی زیاد نسخه‎ای که برای مورخان شناخته شده است به دوران خسرو دوم، آخرین امپراتور بزرگ خاندان ساسانی برمی‎گردد، در حالی که نوشته اولیه قدیمی‎تر از آن تاریخ می‎باشد. کریستن سن به خوبی توانست سنت ملی را با اطلاعات به دست آمده از سنت مذهبی زرتشتی تکمیل کند ، موضوعی که یکی دیگر از علاقه‏های بزرگ زندگی تحقیقاتی او را تشکیل می‎داد.

تا به امروز هیچ اثر دیگری از نقطه نظر نقد عمیق کتاب کریستن سن را نداشته است و تنها یک اثر از نظر گستردگی و جزئی نگری از این کتاب پیشی گرفته است. منظورم اثر دو جلدی تاریخ ایران چاپ کمبریچ به قلم بسیاری از بهترین متخصصین نیمه دوم قرن ۲۰ است که به عصر سلوکیان، پارتها و ساسانیان می‎پردازد.

IMG_4632

Pages from 01(1)-5

اگر کسی امروز بخواهد درباره تاریخ امپراتوری ساسانی کتاب بنویسد، باید طبق تعبیر فیلیپ ژیگو،  به تفکیک منابع ( یعنی منابع اولیه، ثانویه و غیره ) توجه داشته باشد.

به علاوه باید دانش کاملی در زمینه باستان شناسی داشته باشد، سکه‎ها و گل مهرها، مخصوصاً آنهایی که حکومتی هستند را به خوبی می‎شناسد و بتواند اطلاعات منابع کلاسیک و اسلامی را که کریستن سن بر رویشان مطالعه کرده است به آنها بیفزاید. سپس باید کتبیه‏‎ها و اطلاعات آسیای میانه را بازبینی نموده و کشفیات جدید را در چارچوب منابع سنتی‎تر بگنجاند. »

سخنران بعدی دکتر صادق سجادی بود که جزییات بیشتری از آثار کریستن سن را نقل کرد:

ایران شناس بزرگ دانمارکی. در سال ۱۸۷۵م زاده شد و چنانکه در شرح احوال او نوشته اند از آغاز جوانی به تمدن شرق علاقه مند بود و از اینرو به تحصیل زبانهای فارسی و ترکی و عربی و سنسکریت پرداخت و مدتها نزد اوستا شناس مشهور دانمارکی، وسترگارد، شاگردی کرد و زبان پهلوی را هم فرا گرفت. مدتی هم در مدرسه زبانهای شرقی برلین و نزد استادانی چون کارل اندره آس به تحصیل پرداخت. از دیگر استادان او می توان از اوگوست وان مهرن، ادوارد لمان، ویگو فاوسبول، یوهانس استروپ نام برد.  در ۲۳ سالگی اولین اثر خود را زیر عنوان رستم پهلوان ملی ایران منتشر کرد و در ۱۹۰۳م از رساله دکترای خود در باره  رباعیات عمر خیام دفاع کرد و با درجه ممتاز آنرا به پایان برد. او یک سال بعد این رساله را زیر عنوان تحقیق در رباعیات خیام  به زبان فرانسه منتشر کرد. کریستِن سِن  از آن پس تا پایان عمر در ۱۹۴۵م همچنان مشغول تحقیق و تصنیف در باره تاریخ و تمدن و زبان و ادب ایران، اعم از پیش و پس از اسلام، مخصوصاً عصر ساسانی بود. مجموع کتابها و مقالات او در این زمینه ها به بیش از ۳۰۰ عنوان می رسد.

دکتر صادق سجادی ـ عکس از مجتبی سالک

دکتر صادق سجادی ـ عکس از مجتبی سالک

قسمتی از آثار مهم او در باره ایران از

۱-     تاریخ سلطنت قباد و ظهور مزدک – ترجمه نصرالله فلسفی، تهران، ۱۳۰۹ش

۲-     داستان بزرجمهر حکیم- ترجمه عبدالحسین میکده، تهران،۱۳۱۳ش ضمیمه مجله مهر. مشتمل بر تحقیق در باره وجود تاریخی یا افسانه ای بزرگمهر.

۳-     وضع ملت و دولت و دربار در دوره شاهنشاهی ساسانیان-ترجمه و تحریر مجتبی مینوی، چاپ اول، تهران ۱۳۱۴ش. این ترجمه نسبت به متن نخستین چاپ فرانسه تفاوت های گاه اساسی دارد. زیرا کریستِن سِن ضمن صدور اجازه ترجمه کتاب به فارسی، نسخه ای از آنرا با اصلاحات و حذف و اضافات مهم برای مینوی فرستاد و متن فارسی مبتنی بر همین نسخه است. به نظر می رسد که همین کتاب اساس تحقیقات گسترده تر کریستن سن در همین موضوع شد و کتاب ایران در زمان ساسانیان محصول همین تحقیقات است.

۴-     ایران در زمان ساسانیان- ترجمه رشید یاسمی، چاپ اول، تهران، ۱۳۱۷ش، یکی از برجسته ترین آثار کریستن سن. چاپ دوم مشتمل است بر اضافات و تجدید نظر کلی که کریستن سن در چاپ ۱۹۴۴م خود إعمال کرده بود. این اضافات و تحقیقات جدید به ترجمه منوچهر امیر مکری بر متن فارسی رشید یاسمی افزوده و در ۱۳۳۲ش منتشر شد. کریستن سن در این اثر ممتاز با تحقیق در منابع ایرانی و عربی و یونانی و سریانی و ارمنی و تحقیقات جدید ایران شناسان، بسیاری از زوایای تاریک فرهنگ و تمدن عصر ساسانی را روشن گردانیده است و افقهای نو و راههای جدید در برابر محققان گشوده است.

۵-     مزدا پرستی در ایران قدیم – ترجمه ذبیح الله صفا، مرکب از دومقاله کریستن سن: یکی «ملاحظاتی در باره قدیمترین عهود آئین زردشتی» که در ۱۳۲۶ش در تهران ،  ودیگری «تحقیقات در باب کیش زردشتی ایران باستانی« در فلورانس ترجمه شد و هردو با عنوان مزدا پرستی در ایران قدیم در ۱۳۳۶ش در تهران به چاپ رسید.

۶-     کیانیان- ترجمه ذبیح الله صفا،چاپ اول تهران، ۱۳۳۶ش. از آثار مهم کریستن سن به زبان فرانسه که مشتمل است بر تحقیق در باره کیانیان در روایات ملی و دینی ایرانیان، و مخصوصاً اثبات این نکته که اینان ارتباطی با هخامنشیان ندارند و از امرای محلی شرق ایران بوده اند.

۷-     کارنامه شاهان در روایات ایران باستان- ترجمه باقر امیرخانی و بهمن سرکاراتی، دانشگاه تبریز، ۱۳۵۰ش. این کتاب همانطور که کریستن سن خود تصریح کرده است با کتاب حماسه پهلوانی و ادبیات داستانی ایرانیان باستان مرتبط است.

۸-     آفرینش زیانکار در اساطیر ایرانی- ترجمه احمد طباطبایی، تبریز، ۱۳۵۵ش

۹-     گویش گیلکی در رشت- اول بار به قلم دکتر صادق کیا و همکاری فرانک ادیبی ترجمه و به صورت پلی کپی، بدون ذکر تاریخ در چند نسخه تکثیر شد. سپس در ۱۳۷۴ش، به قلم و شرح جعفر خمامی زاده در تهران به چاپ رسید. کتاب مشتمل بر توصیف ساختمان دستوری گویش گیلکی، متن هایی از این زبان و چند شعر و داستان، و فهرستی از واژه های گیلکی است.

۱۰ ـ بررسی انتقادی رباعیات خیام – ترجمه فریدون بدره ای، تهران، ۱۳۷۴ش

۱۱ ـ نمونه های نخستین انسان و نخستین شهریار – ترجمه و تحقیق به قلم ژاله آموزگار و احمد تفضلی،جلد اول، تهران، ۱۳۶۴ش، جلد دوم، تهران، ۱۳۶۸ش. از برجسته ترین آثار کریستن سن و مشتمل بر تحقیق در روایات ایرانی مربوط به گیومرث، نمونه نخستین انسان، مش و مشیانه، نخستین جفت انسان، افسانه های مربوط به هوشنگ و تهمورث و جمشید.

۱۲ ـ فراسوی دریای خزر، سفرنامه کریستن سن به ایران و آسیای مرکزی، ترجمه منیژه احد زادگان و علی آلفونه، تهران، ۱۳۸۵ش

۱۳ ـ بهرام چوبین، ترجمه همو، تهران، ۱۳۸۵ش

۱۴ ـ افسانه های ایرانیان، ترجمه امیر حسین اکبری شالچی،تهران، ۱۳۸۶ش

۱۵ ـ کاوه آهنگر و درفش کاویانی،- ترجمه منیژه احد زادگان آهنی، تهران، ۱۳۸۷ش

۱۶ آ گویش سمنان –  ترجمه احسان ابراهیمیان،و ویرایش و حواشی حمید رضا حسن زاده توکلی، سمنان، ۱۳۸۹ش. این اثر که در ۱۹۱۵م در کپنهاگ منتشر شده است، نخستین اثر کریستن سن در باره گویشهای ایرانی است. چند صفحه از این رساله را محمد جعفر محجوب در ۱۳۳۶ش ترجمه و در مجله یغما چاپ کرده بوده است.

کریستن سن همچنین مقالات بسیار در همین زمینه ها منتشر کرده است که دسته ای از آنها در زمینه های مختلف ادب و تاریخ و قصص هم به فارسی ترجمه شده است. بعضی از مترجمان این آثار که خود از دانشمندان و محققان و مترجمان طراز اول ایران اند، عبارتند از: مجتبی مینوی، نصرالله فلسفی، احمد تفضلی، ژاله آموزگار، عبدالحسین میکده، محمد جعفر محجوب، کیکاووس جهانداری،  قمر آریان، خان بابا بیانی، زهرا خانلری و چند تن دیگر.

دکتر ژاله آموزگار ـ عکس از مجتبی سالک

دکتر ژاله آموزگار ـ عکس از مجتبی سالک

جالب آنکه کریستِن سِن بعضی مقالات خود را به فارسی نوشته و چاپ کرده است. زا آن میان باید به مقاله عالمانه او زیر عنوان «شعر پهلوی و شعر فارسی قدیم» اشاره کرد که در ۱۲۸۹ش/۱۹۲۰م در مجله کاوه چاپ برلین به چاپ رسیده است. هیأت تحریریه کاوه در آغاز مقاله این عبارت را آورده اند:

 « مقاله ذیل از قلم فاضل محترم و استاد معظَّم جناب آقای استاد کریستِن سِن، علامه

 مستشرق دانمارکی است که در موضوع بسیار مهم شعر قدیم فارسی برای روزنامه

 کاوه لطف فرموده و مرقوم داشته اند. چون مقاله را استاد محترم خود به فارسی مرقوم

 داشته اند، ما نیز آنرا عینا بدون مداخله در عبارات(مگر در بعضی جزئیات) و با حفظ

  انشای اصلی خودشان تیمّناً درج می کنیم. اداره کاوه از حضرت معظَّم تشکر خالصانه

 دارد که اوراق این جریده را بکمک قلمی خود مفتخر فرموده اند. اینک مقاله فاضل

 محترم که خودشان عنوان فوق را به آن داده اند»…

برای آشنایی با انشاء و زبان و بیان کریستن سن، قسمتی از فرازی از همین مقاله نقل می شود:

« از کتب علم و ادب و شعر عهد ساسانیان بدبختانه بسیار کم باقی مانده است.

 زردشتیان به نگاه داشتن مهم ترین کتب دینی سعی کرده اند و بس. و در اوایل

قرون اسلام کتب تاریخی قدیم بجد و جهد مسلمانانِ عالِمی که زبان پهلوی

می دانستند بزبان عربی ترجمه شده است؛ و اگر چه اکثر آن ترجمه ها هم بعدها گم

شده است، ولی بسیار اخبار مهمی که از همان منابع استخراج شده بود در کتابهای

 متأخرین حفظ شده است. لیکن شعر غیر دینی عهد ساسانیان تماماً گم شده و از آن

 شعر پهلوی بسیار کم اطلاع داریم… ایرانیان عهد ساسانیان بلا شک شعر داشتند. از

  هر حیث در زبان پهلوی نظمها یا تصنیفها بوده که آنها را با ساز موسیقی می

 خواندند…. در باره مطربان و موسیقی نوازان مشهور عهد اکاسره خصوصاً

   سرکِس{سرکش} و باربد، مورخین عرب و فرس حکایات فراوان نقل نموده اند».

مهرداد ملک زاده آخرین سخنران بود که موضوع سخنرانی وی « کیانیان در میانه اسطوره و تاریخ » بود و چکیده‏ای از آن را در اینجا می‎خوانیم:

تاریخ رواییِ ایرانیان به گونه‌ای که در واپسین ویرایشهایِ آن در قالب حماسۀ ملیِ ایران در شاهنامۀ فردوسی و دیگر متون ادب فارسی بازتاب یافته، متضمنِ داستانهایی دربارۀ دو سُلالۀ پادشاهیِ افسانه‌ایِ پیشدادی و کیانی است. پژوهشگران از دیرباز بر این گمان بودند و هستند که پیشدادیان نه شهریاران واقعی بلکه انعکاس چهره‌های دیرینۀ روایات ایرانی (و حتی هندوایرانی) اند؛ آنانی که پسانتر در دگرگشتِ اساطیر ایرانِ باستان به حماسۀ ملیِ ایران از تجلیِ اسطوره‌ای خود دور و دورتر شدند و در قالبهای نو و نوتر تبلور یافتند؛ کیومرث و سیامک و هوشنگ و تهمورث و جمشید و فریدون جملگی از نام‌آوران و گُردان و پهلوانانِ دنیای تاریک و روشنِ شرقِ ایرانِ پیش از تاریخی بودند و در بازگفتهایِ سپسین هر یک جایگاه و پایگاه شاهان و شهزادگان را از آن خود کرده‌اند.

اما کیانیان! داستانِ کیانیان شاید و باید که دگر باشد، آیا هست؟ داستانِ کیانیان همان داستانِ پیشدادیان هست و هم‌آن نیست، به بیانی دیگر این داستان دو پاره دارد، یکی پارۀ کهن و کهن‌تر آن که همانا شرح بزرگیها و دلاوریها و سرفرازیهایِ کیقباد و کیکاووس و کیخسرو است و پارۀ دوم، پارۀ کی‌ویشتاسپی و پارۀ زرتشتی داستان. نیمۀ پسینِ بخشِ کیانیان در تاریخ ملیِ ایران با دین‌آوریِ زرتشت همروزگار می‌شود و از این منظر موضوع بحث و فحصی بیشتر.

مهرداد ملک زاده ـ عکس از مجتبی سالک

مهرداد ملک زاده ـ عکس از مجتبی سالک

 

 

” تاریخ“پادشاهیِ گشتاسپ کیانی گره می‌خورد با”وجود تاریخیِ“زرتشت و گره می‌خورد با زمانه و زادبوم وی. آیا زرتشت مردی ایستاده در روشنای تاریخ بوده؟ اگر پادشاه پشتیبان وی، گشتاسپ، مردی ”تاریخی“ باشد شاید همو نیز چنین باشد؟ و پرسش بنیادی‌تر در این میان آن است که از کدام تاریخ سخن می‌گوییم؟

آرتور امانوئل کریستن‌سن کتاب کیانیان خویش را در پاسخ بدین پرسشها و پرسشهایی بیش و بیشتر بَرنوشت (کُپنهاگ ۱۹۳۲)، در این مجال و مقال به آن پاسخ و پاسخهای دیگر او خواهیم پرداخت.»

نمایش مجموعه‎ای از آثار آرتور کریستن سن بخش جانبی این مراسم بود.

نمایشگاهی از آثار کریستن سن ـ علی دهباشی، آقای افسری و آندرس هوگارد ـ عکس از مجتبی سالک

نمایشگاهی از آثار کریستن سن ـ علی دهباشی، آقای افسری و آندرس هوگارد  و کلاوس پدرسن عکس از مجتبی سالک

 

 

 

 

 

شب آرتور کریستن سن ـ عکس از ژاله ستار

شب آرتور کریستن سن ـ عکس از ژاله ستار

 

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)