در تحولات اعتراضی سال‌های اخیر ایران، به‌ تدریج با تغییراتی در ماهیت مطالبات و شعارهای سیاسی رو به‌ رو شده‌ایم. اگر در جنبش سبز سال ۱۳۸۸ مطالبه محوری «رأی من کو؟» بود، از دی‌ماه ۱۳۹۶ و آبان ۱۳۹۸ به بعد، شعارهای اعتراضی بیشتر متوجه کلیت نظام سیاسی و نفی دیکتاتوری شدند. در جنبش زن، زندگی، آزادی در سال ۱۴۰۱ نیز خواسته‌هایی چون آزادی های فردی، حق انتخاب یک زندگی عادی و کرامت انسانی به شکلی برجسته در مرکز اعتراضات قرار گرفتند. اما در اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴، شعارهای حمایت از رضا پهلوی نیز در کنار شعارهای ضد حکومتی و مطالبات دیگر حضور پررنگ تری پیدا کردند.

این تحول را می‌توان نشانه یک تغییر مهم در فرهنگ سیاسی جامعه ایران دانست؛ تغییری که اگرچه هنوز درباره ابعاد و معنای دقیق آن نمی‌توان با قطعیت داوری کرد، اما می توان آن را به بحث و پرسش گذاشت. پرسش این است: آیا عبور از مخالفت با حکومت موجود و طرح خواسته‌های ایجابی، الزاماً باید به معنای انتخاب یک رهبر یا آلترناتیو سیاسی مشخص باشد؟ این سوال را در رابطه با مقایسه بین جنبش زن زندگی آزادی و جنبش اعتراضی ۱۴۰۴ مطرح می کنم. به این معنی که آیا جامعه‌ای که دیگر خواهان ادامه وضع موجود نیست و نظام حاکم نیز به شدت در برابر این خواست مقاومت می کند، باید به‌ سرعت در جستجوی قدرت یا شخصیتی دیگر باشد که جایگزین قدرت حاکم شود؟

به نظر می‌رسد در بخشی از فرهنگ سیاسی ما نوعی گرایش به سیاست صفر و صدی وجود دارد؛ گویی میان نفی یک قدرت سیاسی و پذیرش قدرتی دیگر، فضای مستقلی برای اندیشیدن، گفت‌وگو، انتخاب و توافق بر سر اصول و مناسبات قدرت وجود ندارد. یا باید وضع موجود را پذیرفت یا به‌ سرعت به نفی کامل آن رسید و به یک آلترناتیو و یک چهره سیاسی متوسل شد. وضعیتی که در حقیقت فرصتی برای بررسی این پرسش اساسی باقی نمی گذارد که اساساً چه نوع مناسباتی از قدرت را می‌خواهیم و چگونه می‌توان مانع بازتولید استبداد شد.

البته این گرایش را نمی‌توان صرفاً به فرهنگ سیاسی جامعه نسبت داد. جمهوری اسلامی با مسدود کردن راه‌ های تغییر مسالمت‌ آمیز، سرکوب احزاب و تشکلهای مستقل و بی‌اثر کردن امکان اصلاحات ساختاری، سهم مهمی در شکل‌گیری چنین وضعیتی داشته است. وقتی یک نظام سیاسی امکان رقابت آزاد و گردش قدرت را از جامعه می‌گیرد، سیاست به‌ تدریج به دوگانه‌ای میان پذیرش وضع موجود و نفی کلیت آن تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، طبیعی است که بخشی از جامعه به دنبال یک نیروی جایگزین و چهره‌ای شناخته‌ شده بگردد.

با این حال، باید میان خواست تغییر نظام سیاسی و انتخاب آلترناتیو تفاوت گذاشت. ممکن است بخش قابل توجهی از جامعه از رضا پهلوی حمایت کند و او را گزینه مطلوب خود برای آینده یا دوران گذار بداند و این گرایش را باید به‌ عنوان یک واقعیت سیاسی به رسمیت شناخت. اما از این واقعیت نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام جامعه، یا حتی همه مخالفان جمهوری اسلامی، خواسته‌های سیاسی و ایجابی خود را در وجود او خلاصه می‌کنند.

در واقع سوال این است که چرا تصور می‌کنیم خواسته‌های ایجابی مردم حتماً باید در وجود یک رهبر یا نماد سیاسی واحد متبلور شوند؟ آیا کسی که خواهان آزادی، انتخابات آزاد، جدایی دین از حکومت، برابری حقوقی، استقلال قوه قضائیه و حاکمیت قانون است، فقط در صورتی صاحب مطالبه ایجابی محسوب می‌شود که از یک شخصیت سیاسی مشخص حمایت کند؟

به نظر من، چنین برداشتی نه‌ تنها نادرست، بلکه نوعی تقلیل دادن سیاست به شخصیت هاست. ممکن است شهروندی همه این خواسته‌ها را داشته باشد، اما نخواهد آنها را در حمایت از رضا پهلوی یا هر شخصیت دیگری خلاصه کند. ممکن است گروهی از شهروندان خواهان جمهوری دموکراتیک باشند، گروهی دیگر پادشاهی مشروطه را ترجیح دهند و گروهی نیز هنوز درباره شکل نهایی نظام سیاسی تصمیم نگرفته باشند. این اختلاف‌ها نه نشانه فقدان خواسته ایجابی است و نه لزوماً ضعف جنبش؛ بلکه بخشی از واقعیت یک جامعه متکثر و برخوردار از حق انتخاب است. از این نظر نباید تفاوت بین جنبش زن زندگی آزادی و جنبش اعتراضی ۱۴۰۴ را فقط در وجه ایجابی اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ آنهم در حمایت از رضا پهلوی خلاصه کرد، جنبش زن زندگی آزادی نیز کاملا ایجابی بود اما به شکلی متفاوت با ۱۴۰۴. 

بنابراین  نمی‌توان گفت جنبش دی ماه ۱۴۰۴ به دلیل ایجابی بودن و حمایت از یک جانشین مشخص یک گام فراتر از جنبش زن زندگی آزادی رفته است. زمانی می توان این قضاوت را با قاطعیت انجام داد که هر دو جنبش را از منظر ایجابی بودن آنها بررسی کنیم. در ۱۴۰۱ خواسته های دموکراتیک و حق زندگی و آزادی پوشش عمده بودند و اینها همه ایجابی بودند و جنبش توانست تا حدودی به خواسته های خود دست یابد و حکومت را وادار به عقب نشینی کند. 

در ۱۴۰۴ اما وجه ایجابی حمایت از یک رهبری آلترناتیو مشخص برجسته شد، اما باید پرسید که آیا جامعه ایران توانست حتی یک گام کوچک در این راستا بردارد و به هدف خود نزدیک شود و یا برعکس به دلیل سیاست ها و راهبرد غلط رضا پهلوی در حمایت از حملات نظامی به تدریج از محبوبیت و مشروعیت داخلی و بین المللی او کاسته شد و امروزه تنها جریانات به شدت راست و طرفدار اسرائیل از او حمایت می کنند. 

اگر از بخواهم از زاویه نظریات هانا آرنت به سیاست در ایران بگاه کنم، کنش سیاسی مشترکی که در جنبش زن زندگی آزادی شکل گرفت و اکثریت جامعه ایران را متحد کرد موجب ایجاد یک فضا و «جهان مشترک» شد که ما هنوز آثار آن را می بینیم. اما برعکس کنش سیاسی که از سوی بخشی از جامعه همراه با حمایت های رسانه ای حول برجسته کردن نقش رضا پهلوی صورت گرفت نه تنها جهان مشترک ایجاد نکرد بلکه موجب افتراق و شکاف حتی در خانواده ها شد. بنابراین از این منظر هم می توان گفت که جنبش زن زندگی آزادی ایجابی تر بود و توانست یک جهان مشترک برای اکثریت غالب ایرانیان فراهم آورد که می توانستند خواسته های خود را آن بازتاب داده شده ببینند.  

به همین علت معتقدم که یکی از تحولات مهم جامعه جنبشی و اعتراضی ایران، پس از تجربه دی ماه ۱۴۰۴ حرکت تدریجی از فرهنگ سیاسی منجی‌طلب و فرد محور به سمت فرهنگ سیاسی مطالبه‌ محورِ سیاسی و دموکراسی‌ خواه است. فرهنگی که در آن شهروندان به‌ جای سپردن سرنوشت سیاسی خود به یک شخصیت یا نیروی نجات‌ بخش، بر حقوق و مطالبات مشخص خود تأکید می‌کنند و تحقق آنها را از هر قدرت سیاسی، چه موجود و چه آینده، مطالبه می‌کنند.

از این منظر، مطالبه آزادی، انتخابات آزاد، حقوق شهروندی و پاسخگویی حکومت، حتی اگر در چارچوب شرایط موجود و با وجود همه محدودیت‌های آن مطرح شود، می‌تواند نشانه رشد یک فرهنگ سیاسی مدرن‌ تر باشد. البته این به معنای آن نیست که ساختار جمهوری اسلامی ظرفیت تحقق این مطالبات را دارد یا می‌توان اصلاح‌ پذیری آن را مفروض گرفت. مسئله این است که شهروندان نباید حق مطالبه‌ گری و کنش سیاسی خود را به زمان سرنگونی حکومت یا ظهور یک منجی یا آلترناتیو موکول کنند.

به نظر من بخشی از جامعه ایران در حال عبور از این تصور است که برای تغییر سرنوشت سیاسی خود باید ابتدا یک ناجی پیدا کند. این تغییر از آن جهت اهمیت دارد که عاملیت سیاسی را از رهبران و شخصیت‌ها به خود شهروندان بازمی‌گرداند. در چنین نگرشی، هیچ فرد یا جریانی مالک جنبش نیست و هیچ شخصیتی نمی‌تواند صرفاً به دلیل برخورداری از محبوبیت یا حضور نامش در شعارهای اعتراضی، خود را نماینده انحصاری جامعه بداند.

البته این تحول هنوز کامل نشده و رقابت میان دو فرهنگ سیاسی منجی‌ محور و مطالبه‌ محور همچنان ادامه دارد. چه‌بسا نیروهایی که در مخالفت با استبداد موجود متحد شده‌اند، در تصور خود از قدرت و شیوه اداره جامعه آینده تفاوت‌های عمیقی داشته باشند. اما همین تفاوت‌ها باید به رسمیت شناخته شوند؛ زیرا دموکراسی دقیقاً از جایی آغاز می‌شود که می‌پذیریم هیچ فرد یا جریان سیاسی به‌ تنهایی معادل جامعه نیست.

شاید مسئله اصلی سیاست ایران در این مرحله، نه صرفاً یافتن جایگزینی برای قدرت موجود، بلکه آموختن این نکته باشد که چگونه می‌توان بدون سپردن دوباره سرنوشت جامعه به یک منجی، قدرت سیاسی را به امری پاسخگو، محدود و قابل تغییر تبدیل کرد.

عبور از دیکتاتوری زمانی به معنای گذار به دموکراسی خواهد بود که فقط صاحبان قدرت تغییر نکنند، بلکه رابطه جامعه با قدرت نیز دگرگون شود.

https://t.me/politicalphilosphy/942

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)