“جواد خوش یاران، پژوهشگر علوم اجتماعی”

بحران‌های اجتماعی را نمی‌توان فقط با آمار و نمودارها فهمید. اعداد، اگرچه تصویری از ابعاد یک مسئله به دست می‌دهند، به‌تنهایی قادر نیستند رنجی را که در پس آن اعداد جریان دارد، آشکار کنند. برای فهم عمیق‌تر بحران، باید از سطح آمار فراتر رفت و به مناسباتی نگریست که زندگی روزمره انسان‌ها را شکل می‌دهند؛ مناسباتی که در آن، معیشت و کار و امید به آینده، نه اموری فردی، بلکه بخشی از نظمی بزرگ‌تر و پیچیده‌ترند. جامعه ایران امروز در میانه تلاقی بحران‌های درونی و فشارهای بیرونی قرار دارد. از یک سو، ساختارهای اقتصادی و سیاسی با انباشت نابرابری، رانت و انسداد فرصت‌ها دست‌به‌گریبان‌اند و از سوی دیگر، تنش‌های ژئوپلیتیک، به‌ویژه در مناسبات ایران و ایالات متحده، بر نااطمینانی اقتصادی و دشواری‌های تولید و سرمایه‌گذاری افزوده‌اند. در چنین وضعیتی، مسئله اشتغال را نمی‌توان صرفاً پیامد نوسانات بازار کار دانست. آنچه با آن مواجهیم، نشانه‌ای از اختلالی عمیق‌تر در سازوکار بازتولید اجتماعی است؛ اختلالی که نسبت میان آموزش، کار، منزلت اجتماعی و امکان ساختن آینده را برهم زده است.

برای فهم این وضعیت، می‌توان به سنت انتقادی جامعه‌شناسی رجوع کرد؛ به‌ویژه به آرای پییر بوردیو و کارل مارکس. این دو متفکر، هر یک از منظری متفاوت، امکان فهم پیوند میان ساختارهای اقتصادی، مناسبات قدرت و تجربه زیسته انسان را فراهم می‌کنند. با کمک مفاهیمی چون سرمایه فرهنگی، خشونت نمادین، ارتش ذخیره کار و بیگانگی، می‌توان دید که چگونه بحران‌های کلان اقتصادی و سیاسی، به تجربه‌ای ملموس در زندگی روزمره بدل می‌شوند؛ چگونه به سفره خانواده‌ها، فرسودگی روانی جوانان و حتی تصور آنان از آینده راه پیدا می‌کنند.

از منظر بوردیو، نابرابری اجتماعی فقط به تفاوت در میزان درآمد و دارایی محدود نمی‌شود. آنچه موقعیت افراد را در جامعه تعیین می‌کند، مجموعه‌ای از سرمایه‌های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و نمادین است که در تعامل با یکدیگر عمل می‌کنند. در جامعه ایران، طی چند دهه گذشته، خانواده‌های بسیاری با امید به ارتقای موقعیت اجتماعی فرزندان خود، بخش مهمی از منابع مالی و عاطفی‌شان را صرف آموزش عالی کرده‌اند. دانشگاه برای این خانواده‌ها فقط محل کسب دانش نبوده است؛ نوعی وعده اجتماعی نیز در آن نهفته بوده: وعده دستیابی به شغلی آبرومند، درآمدی باثبات و زندگی‌ای بهتر از نسل پیشین. اما این وعده، دست‌کم برای بخش بزرگی از نسل تحصیل‌کرده، به‌تدریج اعتبار خود را از دست داده است. مدرک دانشگاهی دیگر الزاماً به معنای دستیابی به شغل مناسب یا برخورداری از منزلت اجتماعی نیست. جوانی که سال‌ها از عمر خود را صرف تحصیل کرده، ممکن است پس از فارغ‌التحصیلی با بازاری روبه‌رو شود که نه به تخصص او نیاز دارد و نه امکان استفاده از توانایی‌هایش را فراهم می‌کند. در چنین شرایطی، سرمایه فرهنگی‌ای که قرار بود به سرمایه اقتصادی و منزلت اجتماعی تبدیل شود، در مسیر تبدیل‌شدن متوقف می‌ماند. اینجاست که تناقضی عمیق خود را نشان می‌دهد: جامعه‌ای که افراد را به تحصیل و کسب تخصص فرامی‌خواند، در عمل امکان به‌کارگیری بخش بزرگی از دانش و مهارت آنان را فراهم نمی‌کند. حاصل این تناقض، صرفاً بیکاری نیست؛ نوعی سرخوردگی اجتماعی است. فارغ‌التحصیلان بسیاری ناچار می‌شوند به مشاغلی روی بیاورند که نسبتی با تحصیلات و تخصصشان ندارد، در فعالیت‌های واسطه‌ای و کم‌بازده جذب شوند یا به اشتغال‌های موقت و بی‌ثبات تن دهند. در این میان، آنچه فرسوده می‌شود فقط توان اقتصادی افراد نیست، بلکه اعتماد آنان به معنای آموزش، ارزش تخصص و امکان پیشرفت از مسیر تلاش فردی نیز هست.

این بحران را نمی‌توان جدا از وضعیت اقتصاد سیاسی ایران فهمید. ساختار اقتصادی‌ای که در آن فعالیت‌های مولد با موانع متعدد روبه‌رو هستند و دسترسی به منابع و فرصت‌ها همواره تابع سازوکارهای برابر و شفاف نیست، نمی‌تواند به‌آسانی زمینه جذب نیروی متخصص را فراهم کند. از سوی دیگر، تحریم‌های اقتصادی، محدودیت مبادلات مالی و بانکی، دشواری دسترسی به فناوری و نااطمینانی ناشی از تنش‌های بین‌المللی، فشار مضاعفی بر تولید و سرمایه‌گذاری وارد می‌کنند. بنگاه‌های اقتصادی در چنین فضایی، بیش از آنکه به توسعه و گسترش فعالیت‌های خود بیندیشند، ناچارند برای حفظ بقای خویش تلاش کنند. طبیعی است که در چنین شرایطی، اشتغال پایدار و فرصت‌های شغلی باکیفیت بیش از پیش آسیب ببینند. البته نسبت‌دادن تمام بحران اشتغال به تحریم‌ها نیز به معنای نادیده‌گرفتن ریشه‌های داخلی مسئله است. اقتصاد ایران پیش از تشدید بسیاری از محدودیت‌های خارجی نیز با مشکلاتی چون ضعف تولید، بی‌ثباتی سیاست‌گذاری، رانت و توزیع نامتوازن فرصت‌ها مواجه بوده است. فشارهای بیرونی و کاستی‌های درونی، در بسیاری موارد یکدیگر را تشدید می‌کنند و حاصل این هم‌افزایی را بیش از همه می‌توان در زندگی نیروی کار و نسل جوان مشاهده کرد.

در اینجا بازگشت به اندیشه مارکس می‌تواند راهگشا باشد. مارکس با طرح مفهوم «ارتش ذخیره کار» نشان می‌دهد که چگونه نظام سرمایه‌داری از طریق ایجاد و حفظ مازاد نیروی کار، امکان کنترل دستمزدها و تداوم شرایط نامتوازن کار را فراهم می‌کند. در اقتصادی که ظرفیت جذب نیروی انسانی محدود است، انبوهی از افراد آماده ورود به بازار کار، در موقعیتی قرار می‌گیرند که قدرت چانه‌زنی اندکی دارند. وجود نیروی کار مازاد، کارفرما را در موقعیت برتری قرار می‌دهد و به گسترش قراردادهای موقت، دستمزدهای پایین و شرایط شغلی ناپایدار کمک می‌کند. در جامعه ایران، این وضعیت در کنار گسترش آموزش عالی، صورتی متناقض‌تر به خود گرفته است: شمار قابل‌توجهی از جوانان تحصیل‌کرده وارد بازاری می‌شوند که ظرفیت جذب متناسب با دانش و مهارت آنان را ندارد. آنان نه کاملاً بیرون از چرخه اقتصاد هستند و نه به معنای واقعی در آن ادغام شده‌اند. میان بیکاری، اشتغال ناقص، مشاغل بی‌ثبات و فعالیت‌های فاقد چشم‌انداز روشن در رفت‌وآمدند. این وضعیت را نمی‌توان صرفاً با انتخاب‌های فردی یا کمبود مهارت توضیح داد؛ مسئله، ساختاری است که نیروی انسانی را تولید می‌کند، اما برای جذب و به‌کارگیری آن ظرفیت کافی ندارد.

پیامد چنین وضعیتی را باید در مفهوم دیگری از اندیشه مارکس، یعنی بیگانگی، جست‌وجو کرد. کار در معنای انسانی خود می‌تواند عرصه خلاقیت، تحقق توانایی‌ها و مشارکت فرد در ساختن جهان اجتماعی باشد. اما هنگامی که کار به ضرورتی صرفاً معیشتی تقلیل پیدا می‌کند، هنگامی که فرد هیچ نسبتی میان توانایی‌های خود و فعالیت روزانه‌اش نمی‌یابد و هنگامی که حاصل کارش نه امنیتی برای او به همراه دارد و نه چشم‌اندازی برای آینده، رابطه‌اش با کار دگرگون می‌شود. کار دیگر عرصه تحقق خویشتن نیست؛ به ضرورتی فرساینده برای ادامه زندگی بدل می‌شود. برای جوانی که سال‌های تحصیل را با امید به استقلال اقتصادی پشت سر گذاشته، مواجهه با چنین وضعیتی می‌تواند تجربه‌ای عمیقاً تلخ باشد. او نه‌تنها با دشواری یافتن شغل روبه‌روست، بلکه ممکن است به‌تدریج احساس کند تلاش و استعدادش هیچ نسبتی با جایگاهی که در جامعه به دست آورده ندارد. این شکاف میان انتظار و واقعیت، به‌مرور به فرسودگی روانی، احساس بی‌معنایی و تضعیف اعتماد به آینده می‌انجامد.

بااین‌همه، شاید یکی از پیچیده‌ترین ابعاد این بحران را باید در همان چیزی جست‌وجو کرد که بوردیو «خشونت نمادین» می‌نامد. خشونت نمادین زمانی عمل می‌کند که نابرابری‌های اجتماعی چنان در ذهن افراد طبیعی و بدیهی جلوه کنند که قربانیان آن نیز به‌جای پرسش از ساختارهای نابرابر، خود را مسئول وضعیت خویش بدانند. در چنین شرایطی، فرد بیکار ممکن است شکست خود را به کمبود مهارت، تلاش ناکافی یا انتخاب‌های نادرست نسبت دهد؛ بی‌آنکه بتواند سهم ساختار اقتصادی، توزیع نابرابر فرصت‌ها و مناسبات قدرت را در شکل‌گیری موقعیت خود ببیند.البته این سخن به معنای انکار نقش مهارت، تلاش یا تصمیم‌های فردی نیست. مسئله از جایی آغاز می‌شود که مسئولیت فردی به توضیحی فراگیر برای شکست‌های اجتماعی تبدیل می‌شود و ساختارهایی که فرصت‌ها را به‌طور نابرابر توزیع می‌کنند، از دایره پرسش و نقد بیرون می‌مانند. در این وضعیت، فرد نه‌تنها با محرومیت اقتصادی روبه‌روست، بلکه بار روانی و اخلاقی آن را نیز به دوش می‌کشد؛ گویی باید برای شرایطی پاسخ‌گو باشد که بخش مهمی از آن بیرون از اراده و اختیار او شکل گرفته است.

شاید از همین‌جا بتوان به یکی از بنیادی‌ترین وجوه بحران امروز جامعه ایران رسید: مسئله فقط کمبود شغل یا کاهش درآمد نیست؛ مسئله فرسایش افقی از انتظار و امید است که نسل‌های پیشین از طریق آن، آینده را قابل تصور می‌کردند. زمانی تحصیل، کار و تلاش فردی در ذهن بسیاری از خانواده‌ها به زنجیره‌ای نسبتاً معنادار پیوند خورده بود: درس‌خواندن به تخصص می‌رسید، تخصص به شغل و شغل به استقلال و منزلت اجتماعی. اکنون این زنجیره، دست‌کم برای بخش بزرگی از جوانان، گسسته یا نامطمئن شده است.وقتی تحصیل تضمینی برای اشتغال نیست، وقتی اشتغال الزاماً به استقلال اقتصادی نمی‌انجامد و وقتی تلاش فردی نمی‌تواند فاصله میان خواسته‌ها و امکانات را پر کند، جامعه با بحرانی فراتر از بازار کار مواجه می‌شود: بحران اعتماد به امکان ساختن آینده. چنین بحرانی را نمی‌توان با توصیه به مهارت‌آموزی، افزایش بهره‌وری یا دعوت جوانان به تلاش بیشتر حل کرد. این راهکارها ممکن است در جای خود اهمیت داشته باشند، اما تا زمانی که نسبت میان تولید، توزیع فرصت‌ها، سیاست‌گذاری اقتصادی و مناسبات قدرت دگرگون نشود، نمی‌توان انتظار داشت که مسئله در سطحی بنیادی حل شود.از این منظر، بازاندیشی در مسئله اشتغال، در واقع بازاندیشی در کلیت نظم اجتماعی است؛ نظمی که باید بتواند میان آموزش و تولید، تلاش و پاداش، تخصص و منزلت، و کار و امکان زیستن نسبتی معنادار برقرار کند. پرسش اساسی دیگر فقط این نیست که چند نفر بیکارند یا چه تعداد از جوانان وارد بازار کار می‌شوند. پرسش این است که جامعه چه جایگاهی برای نیروی انسانی خود قائل است و تا چه اندازه امکان می‌دهد که استعداد، دانش و توانایی افراد به نیرویی مؤثر در ساختن زندگی فردی و جمعی تبدیل شود.

شاید عمیق‌ترین نشانه بحران آنجاست که انسان‌ها دیگر نتوانند آینده‌ای را که برایش تلاش می‌کنند، در افق زندگی خود تصور کنند. وقتی کار از امکان ساختن زندگی به وسیله‌ای برای دوام‌آوردن تقلیل می‌یابد، و آموزش از مسیر پیشرفت به تجربه‌ای آمیخته با سرخوردگی بدل می‌شود، آنچه در معرض زوال قرار می‌گیرد فقط اقتصاد نیست؛ خودِ معنای پیشرفت اجتماعی است.

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)