بازخوانی پیوند مشروعهخواهی با اندیشه امام خمینی و آیتالله خامنهای
در تاریخ معاصر ایران، دو جریان عمده در برابر یکدیگر قرار گرفتند: مشروطهخواهان متأثر از اندیشههای مدرن غربی و مشروعهطلبان دینی. گرچه مشروطهخواهان بهدنبال نوسازی ساختار حکومت به سبک کشورهای اروپایی بودند، اما گروهی از علما و روحانیون با عنوان مشروعهطلبان، خواهان شکلگیری نظامی بودند که نه صرفاً بر قانونگذاری بشری، بلکه بر شریعت اسلامی تکیه داشته باشد. شیخ فضلالله نوری برجستهترین چهره این جریان بود؛ کسی که ابتدا با مشروطه همراهی کرد، اما با آشکار شدن گرایشهای سکولار برخی از روشنفکران، مسیر خود را جدا کرد و بر «مشروطه مشروعه» تأکید نمود؛ نظامی که تحت نظارت فقها و در چهارچوب شریعت اسلام عمل کند.
اندیشه مشروعهخواهی، برخلاف آنچه گاه تصور میشود، تنها یک واکنش محافظهکارانه به تحولات مشروطه نبود، بلکه ریشه در فهم خاصی از رابطه دین و حکومت در اسلام داشت؛ فهمی که بعدها در قالب نظریه ولایت فقیه توسط امام خمینی بسط یافت و در نظام جمهوری اسلامی به منصه ظهور رسید.
امام خمینی با تکیه بر اصل ولایت فقیه، نهتنها خواستههای اصلی مشروعهطلبان را در قالب یک نظام حکومتی محقق کرد، بلکه بر پایهریزی دولتی تأکید کرد که در آن فقیه جامعالشرایط در رأس ساختار اداره کشور قرار گیرد. برخلاف شیخ فضلالله نوری که در عصر مشروطه تنها خواستار نظارت فقها بر مجلس بود، امام خمینی یک گام فراتر رفت و بر ضرورت حاکمیت مستقیم فقیه تأکید نمود. بهعبارت دیگر، او به جای مشارکت فقها در نظام مدرن، مدلی جدید از حکومت اسلامی را ارائه داد که در آن، قدرت باید مستقیماً از شریعت و فقه استنباط شود.
آیتالله خامنهای نیز ادامهدهنده همین سنت فکری است. او نیز همواره بر تقدم ارزشهای دینی بر قواعد و مفاهیم مدرن تأکید کرده و معتقد است که شریعت اسلامی باید معیار نهایی در تصمیمگیریها باشد. همانند شیخ فضلالله نوری، او نگران نفوذ فرهنگ غرب و تهدیدهای فرهنگی بر پایههای اسلامی جامعه است، با این تفاوت که اکنون در مقام ولی فقیه، ابزار تحقق این نگرانیها در اختیار اوست.
در حقیقت، نظام جمهوری اسلامی را میتوان تجلی تمامعیار خواستههای مشروعهطلبان دانست؛ خواستههایی نظیر:
-
عدم تصویب قوانین مغایر با شریعت اسلامی
-
نظارت فقها (علمای دین) بر مصوبات مجلس
-
ایجاد ساختار حکومتی با محوریت شریعت
-
حفظ اقتدار علمای دینی در برابر گرایشهای نوگرایانهی غیردینی
-
مقابله با تأثیرات فرهنگی غرب و تضعیف ارزشهای دینی
بنابراین، اگرچه مشروطهخواهی در تاریخ ایران به دنبال ایجاد نظم مدرن و قانونمحور بود، اما مشروعهطلبی، بهویژه در قالب اندیشه امام خمینی و تداوم آن در رهبری آیتالله خامنهای، به سمت تشکیل حکومتی حرکت کرد که دین، نهتنها ناظر، بلکه منشأ و معیار اداره امور باشد. در این معنا، میتوان گفت که جمهوری اسلامی تحقق تاریخی پروژهای است که مشروعهطلبان در دوران مشروطه نتوانستند به انجام برسانند.
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.