آیا نیروگاه متسامور ارمنستان تعطیل می شود؟

میزان مرگ و میر ناشی از سرطان گوارشی در مردمی که تجربه زیست طولانی مدت (بالای یک دهه) در حاشیه یا پایین دست رود ارس/ آراز داشته‌اند، بسیار چشمگیر می باشد. رود ارس به مواد اتمی و فلزات سنگین آلوده شده است. بزرگترین منبع آلودگی نیروگاه اتمی متسامور ارمنستان (Metsamor Nuclear Power Plant) گزارش شده است. یکی از راه حلهایی که به ذهن کارشناسان و مردم درگیر این فاجعه زیستی می رسد تعطیلی و شاید تعمیر نیروگاه مذکور باشد. در اینجا سعی می شود سابقه چنین امکانی بررسی گردد.

نیروگاه متسامور ارمنستان

نیروگاه اتمی متسامور ارمنستان در طول دهه ۱۹۷۰م./۱۳۵۰ خ. در ۳۶ کیلومتری ایروان (پایتخت ارمنستان) در شهر متسامور ساخته شد. شهر متسامور در استان آرماویر جمهوری ارمنستان واقع شده، ۴ کیلومتر مربع مساحت و ۹ هزار نفر جمعیت دارد. واحد نخست این نیروگاه در ۲۲ دسامبر ۱۹۷۶ (۱ دی ۱۳۵۵) و واحد دوم آن سه سال بعد در ۵ ژانویه ۱۹۸۰ (۱۵ دی ۱۳۵۸) افتتاح شد که دو راکتور هسته‌ای مجموعاً توان تولید ۸۱۵ مگاوات برق داشت، و حدود ۴۰٪ برق مصرفی ارمنستان را در سال ۲۰۱۵ تامین می کرد.[۱] برعکس راکتورهای آب فشرده -رایج در غرب- این نیروگاه از معدود نیروگاههای هسته‌ای دنیا بود که بدون ساخت مهار اولیه آلوده سازی تاسیس شد. راکتور هسته آی بکار گرفته شده در این نیروگاه با آرام کننده گرافیتی بود که در چرنوبیل هم استفاده شده بود.

در ۲۶ آوریل ۱۹۸۶ (۶ اردبیهشت ۱۳۶۵) فاجعه اتمی چرنوبیل اتفاق افتاد، که در تاریخ تکنولوژی هسته‌ای بدترین فاجعه بود، هم از نظر اقتصادی و هم از نظر تلفات انسانی. لذا در سال ۱۹۸۷ (۱۳۶۶) به دلیل نگرانی ها با ساخت این نیروگاه – که از همان تکنولوژی چرنوبیل استفاده می کرد- در ارمنستان مخالفت جدی شد، طوریکه بزرگترین اعتراض در عمر سیاسی شوروی برگزار گردید.[۲] یک سال بعد در ۷ دسامبر ۱۹۸۸‌(۱۶ آذر ۱۳۶۷) زمین لرزه به بزرگی ۶.۷ ریشتری در اسپیتاک (Spitak) ارمنستان اتفاق افتاد که بین ۲۵ تا ۵۰ هزار نفر کشته و ۱۳۰ هزار نفر زخمی برجا گذاشت. این زلزله در ۷۵ کیلومتری متسامور بود. بخاطر شانس زمین لرزه بعدی و خطرات آن، این نیروگاه بلافاصله در ابتدای سال ۱۹۸۹ م./ زمستان ۱۳۶۷ تعطیل شد ولی در سال ۱۹۹۶م./ ۱۳۷۵خ. دوباره مورد بهره برداری قرار گرفت.

شهر متسامور در استان آرماویر جمهوری ارمنستان ۴ کیلومتر مربع مساحت و ۹ هزار نفر جمعیت دارد.

بعد از جنگ نخست قره‌باغ و اشغال بخش زیادی از خاک آذربایجان، جمهوری ارمنستان بحران اقتصادی داشت و یکی از مشکلاتش تامین برق بود. این در حالی بود که ارتباط راه آهن برای تامین سوخت راکتور از طریق آذربایجان و گرجستان هم قطع شده بود. لذا بناچار از روسیه و از طریق راه هوایی به فرودگاه غیرنظامی ایروان سوخت منتقل می شد تا برق این کشور روشن نگه داشته شود. این خود یک بمب هسته‌ای هوایی به شمار می رفت. اتفاقی نادر و عجیب بود که در هیچ جای دنیا رخ نمی‌دهد؛ حمل و نقل از طریق دریا یا ریل انجام می شود. جزئیات محموله‌های هوایی از مردم پنهان نگه داشته می شد تا نگرانی ایجاد نگردد. در ژوئن ۲۰۰۴ (خرداد ۱۳۸۳) اتحادیه اروپا نیروگاه متسامور را که در نزدیکی دو گسل بزرگ زلزله قرار داشت «خطرناک برای تمام منطقه» نامیده و وام ۲۰۰ میلیون یورویی (۲۸۹ میلیون دلاری) که نصفش بلاعوض باشد را برای تعطیلی فاز اولیه نیروگاه به ارمنستان پیشنهاد داد. شرط اتحادیه اروپا اعلان تاریخ قطعی بسته شدن نیروگاه بود. آلوارو آنتونیان (Alvaro Antonyan) رئیس مرکز ملی محافظت از زلزله ارمنستان ادعا کرد که دانشمندان روسی نیروگاه را مقاوم در برابر زلزله ساخته‌اند، چرا که زلزله ۶.۷ ریشتری آن را خراب نکرد. طرف ارمنستان پیشنهاد اتحادیه اروپا را رد کرد.[۳] بدنبال این، دولت آمریکا این تاسیسات را «کهنه و خطرناک» نامیده و طی مطالعه ای تاسیس واحد جدید را خواستار شد.[۴]

در ۲۳ آوریل سال ۲۰۰۷ (۳ اردیبهشت ۱۳۸۶)، روسیه پیشنهاد همکاری برای تاسیس واحد سوم نیروگاه به ارمنستان را داد. رابرت کوچاریان رئیس جمهور وقت ارمنستان در طی سخنرانی در دانشگاه دولتی ایروان، تاسیس نیروگاه جدید با تکنولوژی نوین و بر پایه زیرساختارهای موجود در سال ۲۰۱۲-۲۰۱۳ (۱‍۳۹۳-۱۳۹۴) را وعده داد. اندکی بعد در پاییز همان سال، صحبت از امکان تامین ۱۰۰۰ مگاوات برق بود که ارمنستان را از منابع طبیعی (گاز و نفت و غیره) مستقل سازد[۵] و اینکه طی ۱-۲ سال به کمک متخصصین خارجی، این طرح عملی گردد.[۶] هزینه این طرح از ۴ بیلیون دلار شروع و در حدود ۵.۲ تا ۷.۲ بیلیون دلار با توجه به ظرفیت کارخانه تخمین زده می شد.[۷] دولت آمریکا از تاسیس نیروگاه جدید حمایت کرد.[۸] بدنبال این، دولت ارمنستان در ۲۹ نوامبر ۲۰۰۷ (۸ آذر ۱۳۸۶) وعده داد که نیروگاه هسته ای را تعطیل می‌کند، ولی بدون اینکه از تاریخ معینی صحبت بکند. هزینه این تعطیلی همچنان حدود ۲۸۰ میلیون دلار برآورده می شد.

در فوریه ۲۰۰۹ (بهمن ۱۳۸۷) دولت ارمنستان برای ساخت نیروگاه ۱۰۰۰ مگاواتی مناقصه برگزار کرد. یک شرکت استرالیایی به نام وارلی پارسونز (Worley Parsons) برنده شد و حتی قرارداد اولیه به ارزش ۴۶۰ میلیون دلار در ماه ژوئن همان سال‌ (خرداد ۱۳۸۸) امضاء گردید. دیری نپایید که سروکله روسها پیدا شد. در دسامبر ۲۰۰۹ (آذر ۱۳۸۸) دولت ارمنستان تاسیس نیروگاه با مشارکت ۵۰-۵۰ روسی-ارمنی را تصویب کرد. حرف از تاسیس ۱۰۶۰مگاواتی و بهره برداری ۶۰ ساله در متسامور بود. قرار شد در آخر ۲۰۱۲-اوایل ۲۰۱۳ (زمستان ۱۳۹۱) کار تاسیس نیروگاه با هزینه ۵ بیلیون دلاری شروع بشود. در این توافق، ارمنستان تعهد می‌کرد که مدت ۲۰ سال برق تولیدی را می‌خرد و روسیه هم نصف هزینه ها را مشارکت مالی می کند. همچنین قرار گذاشته شد که کار تا ۲۰۱۹-۲۰۲۰ (زمستان ۱۳۹۸) تمام بشود.[۹]

وقتی ۲۰۱۵ (۱۳۹۴) بود هنوز صحبت از تاسیس نیروگاه هسته ای جدید بود، بدون اینکه اقدام عملی از طرف روسها انجام گرفته باشد. دلیل تاخیر این بار در نظر گرفتن حادثه اتمی فوکوشیما (ژاپن) بود که بعد از حادثه چرنوبیل بزرگترین فاجعه اتمی بود. این دفعه طرح بهتر این بود که نیروگاهی با ظرفیت متوسط ۶۰۰ مگاواتی ساخته شود.[۱۰]

سال ۲۰۲۳م./ ۱۴۰۲خ. است، دولت ارمنستان در انتخاب بین ۱۲۰۰مگاواتی روسی، ۱۰۰۰ یا ۱۴۰۰ مگاواتی کره جنوبی، فرانسه یا آمریکا هنوز دارد سبک-سنگین می کند. دولت این دفعه قول داده که تا آخر سال میلادی حتما یکی را انتخاب می‌کند؛ اگر روسها را انتخاب کند، آنها قول داده‌اند که تا پایان سال ۲۰۲۴ -اوایل ۲۰۲۵ (زمستان ۱۴۰۳) کار را شروع می کنند. اینکه جنگ اوکراین بر تصمیم ارمنی‌ها و اقدام عملی روسها تاثیر خواهد گذاشت، پرسش مهم دیگری است. اینکه پروژه ساخت کی تمام خواهد شد، سوالی است که هنوز بعد از گذشت نزدیک به سه دهه و نیم از عمر نیروگاه همچنان بی‌پاسخ مانده است.

ارمنستان ۳ ملیون نفر جمعیت دارد. ارمنی‌ها در روز های سرد و تاریک استخوان سوزی که در سالهای ۱۹۸۹-۱۹۹۶ (۱۳۶۷-۱۳۷۵) نیروگاه متسامور تعطیل شده بود یاد گرفتند که برای ملتی که از همسایگانش جدا شده و به منابع دیگری دسترسی ندارد، توربینهای نیروگاه متسامور باید کار کند. مردم ارمنستان خطر بالقوه نیروگاه را با خطر کمبود برق مقایسه می کنند و ترجیح می دهند با آن زندگی کنند و امیدوار باشند که زلزله به آن آسیبی وارد نخواهد کرد. اینکه پسآب چنین نیروگاهی هم به داخل رود همسایه می رود و سرطان‌زا هست در صورتی معنا پیدا می کند که مشکلات برق و اقتصادی ارمنستان نخست حل شده باشد.

یونس لیثی دریلو

Email: Younes.Leysi@gmail.com

[۱] National Geography, Is Armenia’s Nuclear Plant the World’s Most Dangerous? , April 12, 2011.

[2] Joseph Hammond and Aynur Bashirova, South Caucasus: Beyond A History of War Toward Reconciliation and Economic Integration?, Caucasus Strategic Perspectives, 2021, Vol 12, Issue 1, P97.

[3] Paul Brown, Guardian, EU halts aid to Armenia over quake-zone nuclear plant, June 2, 2004.

[4] US AID Armenia, Water and Energy, May 23, 2011.

[5] Itar-Tass, Armenia to build new reactor at its nuclear power plant, Oct 24, 2007.