فیلمسازی مستند و شهروندی

فیلم مستند، همان گونه که جان گریرسن، پدر سینمای مستند گفته است، عبارت است از “برخورد خلاقانه با واقعیت”. فیلم مستند رسانه ای است که از زندگی روزمره (جهان بیرون از ما) استفاده کرده و از آن داستان خلق می کند.

برخلاف فیلمسازان داستانی که دکور، لوکیشن و شخصیت می سازند، سازنده فیلم مستند باید این چیزها را از جهان واقعی پیرامون خود بگیرد و با استفاده از خلاقیت اش، از آنها داستانی جذاب و تاثیرگذار بسازد، ضمن این که باید از نظر اخلاقی به واقعیتی که آشکارش می کند وفادار باشد. ایجاد این توازن کار ساده ای نیست اما وقتی فیلمسازی موفق شود این کار را بکند، نتیجه آن می تواند تکان دهنده باشد.

دیوید جانسون مدرس سینما و مستندساز در این درسها علاقه مندان را با اصول فیلمسازی مستند و شهروندی آشنا می کند.

فصل یک: مقدمات و پیش تولید

فیلم مستند، همان گونه که جان گریرسن (John Grierson)، پدر سینمای مستند گفته است، عبارت است از “برخورد خلاقانه با واقعیت”. فیلم مستند رسانه ای است که از زندگی روزمره (جهان بیرون از ما) استفاده کرده و از آن داستان خلق می کند.

برخلاف فیلمسازان داستانی که دکور، لوکیشن و شخصیت می سازند، سازنده فیلم مستند باید این چیزها را از جهان واقعی پیرامون خود بگیرد و با استفاده از خلاقیت اش، از آنها داستانی جذاب و تاثیرگذار بسازد، ضمن این که باید از نظر اخلاقی به واقعیتی که آشکارش می کند وفادار باشد. ایجاد این توازن کار ساده ای نیست اما وقتی فیلمسازی موفق شود این کار را بکند، نتیجه آن می تواند تکان دهنده باشد.

فیلمسازان مستند و شهروندان روزنامه نگار طی سال ها تاثیر عمیقی بر جامعه گذاشته اند. فیلم های مستند با کنجکاوی و وجدان اجتماعی، سعی کرده اند بر اساس ماهیت واقعگرای خود به ثبت حقایقی بپردازند که پنهان بوده، یا سرکوب شده و اکثریت مردم از آن بی خبر بوده اند (چه به خاطر خودخواهی رسانه های ملی یا سرکوب عامدانه واقعیت ها یا صرفا به خاطر این که مخفی مانده بوده و شناخته نشده بوده اند). بسیاری از این فیلم ها باعث تغییر قوانین، کشف فسادهای مالی و یا حتی شکست قدرت ها و کشف بینش های جدید در مورد شرایط انسانی شده اند.

به عنوان یک فیلمساز مشتاق، شما بخشی از سنت دیرینه فیلمسازان و فیلم هایی هستید که تعهد پرشوری به شعر زندگی روزمره داشته و دارند.

کلیک کنید: فکر کنید اگر این فیلم ها ساخته نمی شدند، چه اتفاقی می افتاد؟  

همچنین، تحول تکنولوژیک، ابزار تولید را در دسترس بیشتر مردم گذاشته است. شما برای ساختن فیلم، تنها به یک دوربین (حتی دوربین موبایل) و یک کامپیوتر نیاز دارید. با درنظرداشت دسترسی روزافزون به اینترنت در بسیاری از نقاط جهان، امکان ساختن فیلم برای افراد، هرگز تا این حد ساده نبوده است. اکنون زمان مناسبی برای مستندساز بودن یا فیلمساز شدن شهروند روزنامه نگاران است.

درسنامه ای که در ادامه می آید، متنی آموزشی است برای آشنا شدن شما به صورت جزء به جزء با مراحل لازم برای شروع کار هنری و تکنیکی فیلمسازی. برخی از شما ممکن است هرگز دوربین هم در زندگی تان ندیده باشید، در حالی که برخی دیگر از شما ممکن است چند فیلم کوتاه هم ساخته باشند، اما در هر سطحی که باشید، هدف این برنامه این است که مهارت های شما را افزایش دهد و به شما کمک کند تا فیلم های تاثیرگذار بسازید.

توصیه ما این است که همه مراحل را با دقت و پرسشگرانه دنبال کنید و هر جا لازم شد، دوباره بخش ها را مرور کنید. مثل هر آموزش دیگری، خوب است که وقتی تئوری را در اینجا فرا گرفتید، در عمل به کار بندید (و اگر در حین مطالعه و یادگیری این درسنامه باشد چه بهتر)، چرا که در این صورت، آموزش، مفهوم بیشتری پیدا می کند و در ذهن و عمل شما پایدار می ماند.

پنج مرحله از ساختن فیلم مستند و شهروندی

با وجود بسیاری از پیشرفت های فنی که روش فیلمسازی را تغییر داده اند، پروسه کلی فیلمسازی نزدیک به یک قرن است که بدون تغییر مانده است. تولید همه فیلم ها، بدون در نظر گرفتن سبک و زمان آنها، در پنج مرحله زیر انجام می شود. هر کدام از این مراحل به اندازه مراحل دیگر، اهمیت دارد و بدون انجام این مراحل، هیچ فیلمی تولید نخواهد شد.

1- تحقیق و گسترش ایده:

این نخستین مرحله از روند فیلمسازی است که شامل یافتن ایده ها و تضمین دسترسی به آن ایده هاست چنانکه پس از انجام تحقیق و گسترش ایده، مطمئن خواهید شد که داستان مناسبی برای فیلم دارید. این مرحله با نوشتن چکیده (synopsis) دقیق به پایان می رسد که در واقع طرح کلی ایده های قابل اجرا، دسترس پذیر و فکرشده است.

2- پیش تولید:

مرحله پیش تولید تنها زمانی آغاز خواهد شد که شما مطمئن شوید که داستان مناسبی دارید و آماده برنامه ریزی برای فیلمبرداری آن هستید. این جا شما با سازماندهی گروه فیلمبرداری و تجهیزات مورد نیاز و نیز برآورد زمان و هزینه لازم برای ساختن فیلم کار را شروع می کنید.

اگر پروژه شما نیازمند تامین بودجه است، باید به تضمین همه یا بخشی از بودجه فیلم نیز فکر کنید تا بتوانید وارد مرحله بعدی شوید.

3- تولید:

مرحله تولید مربوط است به استفاده شما و گروه فیلمبرداری از دوربین و تجهیزات صدابرداری برای ثبت رویدادهای مرتبط، مصاحبه ها و نماها برای بیان داستان فیلم. بعلاوه، در این مرحله شما باید همه مواد آرشیوی مورد نیاز مثل عکس ها، آرشیو ویدئو، صدا، موسیقی و غیره را که برای ساختن فیلم به آنها نیاز دارید، گردآوری کنید.

4- پس از تولید

این مرحله مربوط به زمانی است که شما همه آنچه را با دوربین ثبت کرده و یا از آرشیوها گردآورده اید، مرور می کنید و نظم بخشی و چیدن آنها کنار هم را آغاز می کنید تا داستان فیلم شکل بگیرد. این روزها، این کار با نرم افزار مخصوص تدوین غیرخطی که بر روی کامپیوترهای پی سی و اپل مک کار می کند، انجام می شود.

در این مرحله همچنین، کار پردازش تصویری هم با اضافه کردن موسیقی، عنوان ها و کارهای گرافیکی انجام می شود تا فیلم برای تماشای مردم آماده شود. و سرانجام شما باید فیلم تمام شده را به یک رسانه یا ابزار پخش مشخص ارسال یا منتقل کنید تا آخرین مرحله فیلمسازی تکمیل شود.

5- توزیع:

توزیع، مرحله ای است که فیلم نهایی به سیستمی منتقل می شود که به فیلم اجازه می دهد که به وسیله مخاطبان دیده شود. این سیستم می تواند یک ایستگاه تلویزیونی یا ماهواره ای، فستیوال، دفتر روزنامه، مجله یا ژورنال، سینما یا محل نمایش باشد یا بر روی «دی وی دی» یا «وی او دی» یا وب سایت به مخاطبان ارائه شود.

هر کدام از این سیستم ها، تنظیمات رسانه ای خود را دارند، پس شما باید در مرحله پس از تولید، سیستمی را برای ارسال/انتقال انتخاب کنید که مطمئن باشید فیلم شما را به مخاطب می رساند.

جمع بندی:

پیش از آنکه به شرح هر کدام از موارد بالا بپردازیم فشرده آنچه گفتیم را مرور کنیم؛ پنج مرحله مستندسازی و واژه های کلیدی آنها عبارت اند از:

ایده، تحقیق و گسترش ایده:

  • یافتن ایده
  • تحقیق و گسترش ایده
  • بررسی قابلیت اجرا
  • چکیده داستان

 پیش تولید:

  • سازماندهی
  • برنامه ریزی
  • تامین بودجه

 تولید:

  • ثبت فیلم
  • گردآوری مواد آرشیوی

پس از تولید:

  • مرور نماها
  • نظم بخشی و چینش
  • پردازش نماها
  • ارسال/ انتقال

 توزیع:

  • انتقال به سیستم های رسانه ای

تحقیق و گسترش ایده / داستان:

یکی از عناصر مهمی که همه فیلم های بزرگ در آن مشترک اند، داشتن یک داستان قوی است.

تحقیق و گسترش ایده فیلم، هسته اصلی پروسه فیلمسازی است. این مرحله ای است که شما آن داستان های به یاد ماندنی، شخصیت ها و کمشکش هایی را پیدا می کنید که منجر به تولید فیلم های بزرگ می شوند و تماشاگر را تکان می دهند و به او الهام می بخشند.

پیدا کردن آن داستان ها آسان نیست و نیازمند دو دسته مهارت های متمایز است:

الف- از یک طرف، شما برای پیدا کردن یک ایده قابل اجرا که بتواند حرفی را با دیگران مطرح کند، باید بتوانید از تخیل آزاد و نیروی شهودی تان استفاده کنید.

ب- از سوی دیگر، وقتی آن ایده را پیدا کردید، باید آن را تحلیل و آزمون کنید وساختار بدهید تا مشخص شود که آیا یک داستان قابل قبول از دل آن بیرون می آید.

داشتن ایده به تنهایی برای ساختن فیلم کافی نیست؛ زمانی این کار عملی است که درباره ایده تحقیق شود و گسترش یابد آنقدر که واقعا ببینید از دل آن ایده اولیه یک داستان زاده می شود. پس از آن است که می توانید تصمیم بگیرید این داستان ارزش آن را دارد که وارد مرحله بعدی آن شوید.

بسیاری از فیلمسازان تازه کار، برای ساختن فیلم عجله می کنند بدون این که انرژی کافی صرف تحقیق و گسترش ایده و داستان اولیه کرده باشند. نتیجه این کار غالبا فیلم های ناتمام یا نامنسجم خواهد بود. اگر مرحله تحقیق و گسترش ایده جدی گرفته شود، در آن صورت پایه محکمی برای بنای یک فیلم ساخته شده است.

ایده های داستان را از کجا می توان پیدا کرد؟

یافتن داستان علم نیست و هیچ فرمول تضمین شده ای وجود ندارد که به شما در یافتن داستانی کمک کند تا با آن تماشاگران را تکان دهید. یافتن داستان حاصل تربیت ذهن شما ست تا با دقت بیشتری به پیرامون تان نظاره کنید و به دنیای درونی خود حساس باشید.

در بسیاری از فرهنگ ها، ضرب المثل هایی وجود دارد که مردم را از کنجکاوی (یا به تعبیر منفی اش: فضولی) زیاد برحذر می دارد اما یکی از بهترین سرمایه های شما به عنوان یک فیلمساز، کنجکاوی است. مواد خام شما زندگی است با همه پیچیدگی هایش، دردها و لذت هایش و از این جاست که شما باید داستان هایی را پیدا کنید که برای شما و مردمی که می شناسید مهم اند.

قبل از آنکه ببینیم که شما چگونه می توانید ایده های داستانی پیدا کنید باید بپرسیم که اصلا باید دنبال چه نوع ایده هایی باشید؟ برخی از تازه کاران فکر می کنند باید ایده هایی را پیدا کنند که “بیانیه”ای درباره یک موضوع باشد. مثلا، فیلمی که نشان می دهد آلودگی در ایران چقدر بد است یا فیلمی که نشان می دهد  چگونه در ایران امروز، تاریخ ایران پیش از اسلام، نادیده گرفته می شود.

این ایده ها هر دو، می توانند در نهایت به فیلم های جالبی تبدیل شوند اما فرم های هنری فیلم مستند و فیلمهای شهروندان روزنامه نگار، فیلمهایی را هم شامل می شود که نه موضوع-محور بلکه شخصیت-محور اند. به عنوان مثال، یکی ممکن است بخواهد فیلمی درباره بخش کودکان در بیمارستانی در شهر مشهد بسازد یا درباره پدر خودش که با بیماری سرطان مقابله می کند.

نکته مهم، درک این مسئله است که فیلمسازی کاری خلاق است، وقتی تلاش می کنید که ایده داستان پیدا کنید، باید ذهن تان باز باشد و به نیروی شهودی تان اجازه دهید که شما را هدایت کند. در این صورت، خیلی زود ایده هایی را خواهید یافت که شما را درگیر کند، چه این ایده ها شخصیت-محور باشند یا موضوع-محور یا هر دو.

راهنمای یافتن داستان

در این بخش برخی راهنمایی های عملی برای پیدا کردن ایده های داستانی و تحول کیفی ایده هایی که پیدا می کنید، ارائه می شود:

کشف دوباره فضای زیست روزمره

جهانی که در آن ساکن اید و زندگی روزمره تان را می گذرانید، جهانی که روزانه در آن قدم می زنید تا از نقطه A  به نقطه B  برسید، پر از چیزهای جالب و شگفت انگیز است. باید چشم خود را باز کنید و همانند یک توریست به آنها نگاه کنید و کنجکاو باشید. ما خیلی چیزها را مسلّم و بدیهی فرض می کنیم و آنها را طبیعی می انگاریم. اگر کمی از لایه سطحی عبور کنیم و عمیق تر فکر کنیم و شروع به پرسش کنیم، جهانی به روی ما باز می شود که ممکن است ما را تکان دهد و غافلگیر کند.

اگر همیشه از یک راه خاص به مدرسه، خانه یا سر کار می روید، سعی کنید این بار مسیرتان را عوض کرده و هنگام راه رفتن به اطرافتان نگاه کنید. هرگز نمی دانید که یک کوچه یا یک درِ باز به کجا ممکن است ختم شود!

کلیک کنید: این هم یک نمونه عالی از فیلمسازی که فیلم خود را بر اساس کشف فضای زیستی در همسایگی اش ساخت. 

روزنامه خوانی مرتب و خواندن کتاب و مجلات

دنیا هرگز تا این حد انباشته از انتشاراتی سرشار از داستان/گزارش های گوناگون نبوده است. روزنامه ها، مجلات، نشریات، مقاله های آنلاین، همه سرشار از ایده ها، داستان ها و اطلاعات اند. برای یافتن ایده نیازی نیست که حتما نشریات ملی یا بین المللی را بخوانید چرا که نشریات و منابع محلی تان نیز پر از داستان اند.

یک دفترچه یادداشت بردارید و همه داستان هایی را که به آنها برمی خورید و برایتان جالب اند، در آن بنویسید. اگر داستانی را در یک مجله یا یک مقاله می یابید، آن را پاره کنید و لای دفترچه تان بگذارید!

اگر داستان جذابی پیدا کردید، سعی کنید آدم ها و مکان هایی که در آن داستان وصف شده را پیدا کنید و با آنها ارتباط برقرار کنید.

زندگی و موقعیت خودتان، خانواده و دوستان تان را کشف کنید

بسیاری از مردم فکر می کنند زندگی خودشان ارزش تبدیل شدن به فیلم را ندارد و تا حدی خسته کننده است و یا به اندازه کافی معتبر نیست. با این حال، زندگی و موقعیت شما، خانواده شما و دوستان تان، جای خوبی برای پیدا کردن ایده های برانگیزاننده داستانی است و امتیاز اضافی این کار این است که شما از قبل می دانید که شخصیت ها چه کسانی اند و مساله ها و مشکلات اولیه چه خواهد بود!

ایده ها حتما نباید از موقعیت ها یا افرادی که هنوز در قید حیات اند، ناشی شود بلکه خاطره های شما و داستان ها و قصه هایی که در کودکی شنیده اید، اساطیر فرهنگی و افسانه ها، همه زمین های حاصلخیزی برای یافتن ایده هایی اند که می توانند تبدیل به داستان های بامعنایی شوند.

در برخی از بهترین فیلم هایی که تا کنون ساخته شده اند، لنز دوربین به طرف خود سازندگان آن فیلم ها، خانواده و دوستان آنها بوده است. این کار البته کمی شجاعت می خواهد اما می تواند به نتایج ارزشمندی ختم شود.

کلیک کنید: نمونه ای جالب از فیلمسازی که فیلمی از برادرش ساخته است 

به تاریخ نگاه کنید

تاریخ پر از رویدادها و درام های انسانی است، بنابراین جای بسیار مهمی برای یافتن ایده داستان است. بسیاری از فیلم های درخشان سینما بر اساس رویدادهای تاریخی ساخته شدند و برخی از آنها به ما کمک کرده اند تا تعریف دوباره ای از دیدن گذشته داشته باشیم.

هنگامی که از تاریخ به عنوان منبعی برای ایده ها استفاده می کنیم، خیلی مهم است که بدانیم تاریخ، نوشتن و بازنوشتن رویدادی است که در گذشته اتفاق افتاده و نویسنده ای در حال حاضر آنها را می نویسد. تاریخ، «حقیقت عینی» نیست و نیازمند بررسی دقیق است. هیچ گذشته عینی وجود ندارد بلکه تنها تفسیرهای مختلف از آن وجود دارد.

نکته دیگری که باید در مورد فیلم های تاریخی به خاطر داشته باشید این است که چگونه می خواهید آنها را تصویری کنید؟ اگر به مواد آرشیوی یا به افرادی که رویدادهای گذشته را به یاد می آورند، دسترسی دارید، در این صورت مشکلی نخواهید داشت.

کلیک کنید: این مستندی شاعرانه و زیبا و در عین حال وحشتناک است درباره جنایت های نازی ها در جنگ جهانی دوم 

کند و کاو در رویدادهای جاری

رویدادهای جاری که در سطح محلی یا ملی یا بین المللی اتفاق می افتند، می توانند ایده های داستانی خوبی باشند. در فضای امروز جهان، رویدادهای مهم و تاثیرگذاری وجود دارد که آینده ملت ها و نژاد بشری را شکل می دهد.

در خاورمیانه یا شمال آفریقا، مردم در برابر دیکتاتورهایی ایستاده اند که دهه ها آنها را سرکوب کرده اند. این رویدادهای تکان دهنده پیامدهای محلی و جهانی دارند. در غرب، نظم اقتصادی که نقش مهمی در ادامه سلطه جهان اول بر جهان های دیگر دارد، به نقطه فروپاشی رسیده است. بحران به پایان نرسیده و صرف نظر از این که چگونه سیاستمداران سعی دارند با آن مقابله کنند، این مشکل همچنان باقی است.

رویدادها نباید حتما رویدادهای بزرگی باشند تا تاثیر بگذارند. گاهی رویدادهایی که دور از چشم جهانیان در سطحی محلی اتفاق می افتد می تواند به همان اندازه مهم باشد.

تماشای فیلم ها، خواندن رمان ها و کتاب ها و الهام گرفتن از هنرهای دیگر

خیلی از ایده های بزرگ، نتیجه توجه به برداشت کسی دیگر از یک ایده است، چه در قالب یک فیلم مستند باشد یا فیلم داستانی، داستان کوتاه، رمان یا داستانی واقعی و یا حتی یک تابلوی نقاشی و یک قطعه موسیقی.

وقتی کار دیگران را می بینید، در مقابل جهانی پر از ایده ها و الهام ها قرار می گیرید که همه آنها می توانند منابعی برای ایده های شما باشند.

فیلمسازی مانند یک فعالیت دانشجویی است و همه فیلمسازان از کوشش ها، دستاوردها و شکست های همکاران فیلمسازشان می آموزند. یکی از امتیازهای تماشای فیلم های دیگران این است که می تواند به شما کمک کند تا درک بهتری از رویکرد فیلمسازان دیگر به یک سوژه پیدا کنید، این که آنها از چه سبکی استفاده کردند، دوربین را چگونه به کار بردند و یا از چه صداها و چه نوع موسیقی استفاده کرده اند.

 مسلما اگر شما بخواهید فیلم های خوب بسازید، باید خود را به تماشای فیلم های خوب عادت دهید.

وقتی ایده هایی پیدا کردید، چکار می کنید؟

وقتی به ایده هایی برخوردید که برایتان جذاب است، توصیه می کنیم که آنها را یادداشت کنید (و همچنین به این را هم ثبت کنید که آنها را کجا یافته اید). بهترین روش برای نوشتن این ایده ها در این مرحله، ساده ترین شکل ممکن یعنی نوشتن شان به صورت یک جمله است.

به عنوان مثال جمله هایی از این شمار:

  • این فیلم در مورد آلودگی در شهر اهواز است.
  • این فیلم درباره مبارزه پدر من با سرطان است.
  • این فیلم درباره زمستان در یکی از دورافتاده ترین دهکده های ایران است.
  • این فیلم درباره علاقه مفرط مردی قزوینی به شهر منچستر است.

 ایده شما هرچه باشد باید بتوانید آن را به شکل یک جمله صریح بنویسید که به روشنی و خیلی موجز، جوهر اصلی آن را ثبت کند. بدون شک شما ایده های زیادی درباره سبک، شخصیت ها، داستان و ساختار روایی خواهید داشت. اینها را هم باید بنویسید و فعلا گوشه ای بگذارید. اما خیلی زود به آنها نیاز پیدا خواهید کرد. همین که ایده هایتان را نوشتید، باید برای مرحله تحقیق در مورد آن ایده و گسترش آن آماده شوید.

تحقیق و گسترش ایده

وقتی چند ایده پیدا کردید که برایتان جذاب است باید تحقیقات اولیه را در مورد آن شروع کنید تا مشخص شود که آیا این ایده ها مناسب هستند یا چقدر اصلا امکان تبدیل شدن به فیلم را دارند. همانطور که مرحله  تحقیق را پیش می برید، داستان شما از ایده اولیه به یک چکیده گسترش یافته (بر اساس آن جمله ابتدایی) تبدیل خواهد شد.

برای فیلمسازان، تحقیق مهم ترین بخش پروسه فیلمسازی است چرا که به شما کمک خواهد کرد تا:

– بدانید آیا آن ایده جذاب، قابل اجرا و واقع بینانه است.

– از جهان « ایده» تان و شخصیت های آن سر درآورید.

– بدانید که داستان چیست (مساله ها و کشمکش ها).

– برای مراحل پیش تولید، تولید و پس از تولید آماده شوید.

ارزش زمانی که برای تحقیق و گسترش ایده صرف می کنید، در مراحل بعدی خود را نشان خواهد داد و کل تجربه فیلمسازی شما را هموارتر خواهد کرد.

آغاز تحقیق

دو نوع استراتژی تحقیق وجود دارد که شما برای مرحله تحقیق و گسترش به آن نیاز دارید:

 تحقیق بر مبنای منابع دست اول

در این نوع تحقیق، شما به عنوان فیلمساز باید به محل هایی که ایده از آنجا آمده بروید و باافرادی که مستقیما با این ایده مرتبط اند، ملاقات کنید. این کار تحقیق دست اول خوانده می شود به این دلیل که نتایج کار از منابع دست اول، یعنی افرادی که مستقیما با ایده مرتبط اند، حاصل می شود.

این نوع تحقیق به فیلمساز کمک می کند تا داستان، شخصیت ها و کشمکش ها درون داستان را مشخص کند و نیز تعیین کند که میزان دسترسی تا چه میزان است (برای بحث دسترسی به ادامه مطلب توجه کنید).

تحقیق بر مبنای منابع دست دوم

در این نوع تحقیق، اطلاعات از منابع مختلف دست دوم از جمله مصاحبه با افراد متخصص درباره موضوع، مطالعه متون و مقاله ها، تماشای فیلم ها و سایر اطلاعاتی که مستقیما از جهان خود ایده و شخصیت هایش نمی آیند، گردآوری می شود.

تحقیق از منابع دست دوم، برای یافتن کانتکست یا زیر-متن فیلم تان مفید است (یعنی معانی و اهمیت اش در یک چشم انداز گسترده تر). پیدا کردن افرادی برای مصاحبه به عنوان متخصص یا مواد آماری و آرشیوی برای استفاده در فیلم هدف این بخش از تحقیق خواهد بود.

پرسش های چهارگانه

وقتی تحقیقات از منابع دست اول و دوم را انجام دادید، آنگاه در مرحله ای هستید که می توانید به سوالات زیر پاسخ دهید:

1- آیا به این داستان دسترسی دارم؟

2- آیا مواد داستانی در این جا هست؟ شخصیت های آن کدام اند؟ کشمکش اصلی چیست؟

3- آیا داستان تصویری است یا می تواند جنبه های بصری داشته باشد؟

4- آیا من اشتیاق، منابع و تخصص لازم را برای دنبال کردن این کار دارم؟

1- اهمیت دسترسی

در صنعت یا جامعه فیلمسازی، واژه خاصی هست که اغلب در بحث های مربوط به ایده های داستان فیلم به کار می رود و آن واژه «دسترسی» است.

در ساده ترین مفهومش، دسترسی به دو اصل زیر ارجاع می دهد:

1- آیا برای ثبت داستان دسترسی دارید؟ آیا از افراد، نهادها و موضوع های فیلم خود اجازه لازم را برای ثبت داستان های آنها با دوربین دارید؟

2- تا چه حد دسترسی دارید؟ چقدر از داستان را می توانید فیلمبرداری کنید؟ آیا تنها به بخشی از داستان دسترسی دارید یا دسترسی کامل برای ثبت آن دارید؟ این دسترسی تا چه حد قابل اتکا ست؟

آیا دسترسی دارید؟

اولین نکته در این مورد خیلی واضح است یعنی بدون داشتن دسترسی به موضوع/ جهان/ شخصیت های  داستان تان، بسیار مشکل است که بتوانید فیلمی درباره آن موضوع بسازید. چرا؟ خیلی ساده است، شما کسی و چیزی ندارید که درباره اش فیلم بسازید. اساساً، دسترسی یعنی شما بتوانید دوربین تان را به درون جهان ایده خود ببرید و این که شخصیت های داستان تان، پذیرفته باشند که از آنها فیلم بگیرید.

به عنوان مثال، فرض کنید می خواهیم فیلمی درباره بخش کودکان در بیمارستانی در مرکز شهر مشهد بسازیم. بدون دسترسی به بیمارستان و توافق های لازم برای فیلمبرداری از کارکنان بیمارستان، بیماران و استفاده کنندگان از خدمات بیمارستانی، ایده بخش کودکان نمی تواند تبدیل به فیلم شود. این موضوع، کاملاً به میزان دسترسی مربوط است و بدون آن فیلمی وجود نخواهد داشت.

با این حال برخی ایده های داستانی روی دسترسی محدود یا فقدان دسترسی بنا می شوند. برای مثال اگر فیلمی درباره فساد محلی یا ملی حکومت می سازید، طبیعتا به شخصیت ها یا موقعیتی که داستان را می سازد، دسترسی ندارید. با اینهمه، هوشمندانه ترین روش در چنین موقعیتی این است که فیلم تان را اصلا با محوریت همین محدود بودن دسترسی و تلاش تان برای رفع آن محدودیت بسازید. راه دیگرش این است که به افرادی که می توانند در مورد فساد مالی حکومت حرف بزنند دسترسی پیدا کنید و بعد تلاش خودتان برای دسترسی پیدا کردن و یا شکست در این کار را هم وارد فیلم کنید. ناکامی از دسترسی وقتی محور فیلم باشد چیزهای زیادی درباره فردی که در مورد او تحقیق می کنید می گوید.

مسئله دسترسی، نقش مهمی در مسیر حرکت شما برای آفریدن ایده های داستان دارد. شما باید دنبال ایده هایی باشید که بتوانید به آنها دسترسی داشته باشید یا در غیر این صورت، داستان تان را بدون نیاز مستقیم به این دسترسی تعریف کنید.

تا چه حد دسترسی دارید؟

مقدار و کیفیت دسترسی شما نیز عامل مهمی است که باید هنگام فکر کردن درباره ایده خود در نظر داشته باشید. مقدار و کیفیت دسترسی، به قدرت و انعطاف پذیری دسترسی شما مربوط است، یا به عبارت دیگر به ارتباط شما با شخصیت ها و نهادها و توافق های شما با آنها. باید اطمینان کافی داشته باشید که در میانه فیلمبرداری، کارتان را زار نمی کنند و به تعطیلی نمی کشند.

برخی ایده ها روی یک شخصیت محوری یا گروهی از آدم ها متمرکز شده اند و شما در این مورد باید مطمئن باشید که دسترسی شما به این افراد، به شکل واقع بینانه، ممکن باشد.

به عنوان مثال شما می خواهید فیلمی درباره زندگی کسانی بسازید که شهر تهران را برای دیگران پاکیزه نگه می دارند یعنی باغبان ها، رفتگرها و کارگران زحمتکش. انگیزه شما برای ساختن این فیلم این است که شناختی در این مورد که آنها چه کسانی اند و چگونه زندگی می کنند، به دست آورید. پس سه نفر پیدا می کنید و می توانید فیلم تان را در مورد آنها بسازید. آنها سه مرد افغانی اند که در یک کلبه محقر و کوچک در زیر پل مدیریت در نزدیکی دهکده ونک، زندگی می کنند. آنها موافقت کرده اند که در فیلم تان باشند و درباره تجربه هایشان در زمینه نظافت خیابان های تهران با شما حرف بزنند. اما آنها به شما اجازه نمی دهند که از خانه آنها فیلم بگیرید چون که نمی خواهند زن و فرزندان آنها در مقابل دوربین شما قرار گیرند.

این محدودیت، بر روی فیلم و میدان دید آن اثر می گذارد. نشان ندادن نحوه زندگی این سه شخصیت و این که آنها چگونه زندگی در آن کلبه محقر و فکسنی را تحمل می کنند، از قدرت داستان شما می کاهد.

مخاطبان باید ببینند که زندگی آنها برای تمیز نگه داشتن شهر تهران، تا چه اندازه چالش برانگیز است.

این موقعیتی است که دسترسی محدود، باعث خدشه دارشدن فیلم نهایی خواهد شد.

موقعیت هایی هم هست که در آن مقدار و کیفیت دسترسی، در زمان ساختن فیلم تغییر می کند، از این رو فیلمسازی که با یک دسترسی محدود و نسبی شروع کرده ممکن است در طول مرحله پیش تولید و یا فیلمبرداری، متوجه شود که شخصیت ها، نهادها و موقعیت تغییر کرده و آن دسترسی محدود به دسترسی کاملی تبدیل شده است. همینطور بسیاری فیلمسازان با این تصور که دسترسی باز و کامل دارند شروع می کنند اما هر چه مرحله تولید جلوتر می رود، می فهمند که خیلی چیزها تغییر کرده و دسترسی آنها محدودتر شده و یا حتی کاملا از دست رفته است. کنترل این عوامل بسیار سخت است اما بررسی و امتحان نحوه دسترسی، بسیار مفید است و به شما کمک می کند تا به حوزه های ضعیف کارتان پی ببرید.

کلیک کنید: این جا برخی راهنمایی ها برای تست و تقویت میزان دسترسی، ارائه شده است (پی دی اف)

2- داستان، شخصیت ها و کشمکش ها

در مرحله تحقیق و گسترش، شما بعلاوه باید تعیین کنید که آیا ایده قابلیت تبدیل شدن به یک داستان را دارد و اگر دارد، چه نوع داستانی خواهد بود. با امتحان شکل دسترسی و ملاقات با شخصیت هایتان، خیلی زود متوجه خواهید شد که داستان شما چگونه خواهد بود.

در طی این مرحله شما باید مثل یک داستان نویس محض با ایده تان مواجه شوید و عناصر ذیل را در ایده تان کاوش کنید:

  • صحنه: جهانی که داستان در آن اتفاق می افتد.
  • شخصیت ها: افراد یا موضوع هایی که در این جهان زندگی می کنند.
  • کشمکش ها: درام ها و ماجراهایی که در این جهان یا در شخصیت ها و یا بین شخصیت ها و این جهان اتفاق می افتد

از مقاله های کوتاه یک روزنامه محلی تا رمان های قطور داستایوفسکی، نویسنده بزرگ روس، همه  داستان ها و روایت ها، حاوی سه عنصر یاد شده قبلی اند و این کار شما ست که این عناصر را در ایده هایتان پیدا کنید. بدون این عناصر، هیچ ایده ای تبدیل به داستان نخواهد شد و تنها در سطح همان ایده باقی خواهد ماند.

چگونه باید این عناصر را پیدا کنید؟

این مسئله بستگی به این دارد که شما در وهله اول، کجا و چگونه ایده خود را پیدا کرده اید. اگر شما ایده تان را از منبعی مثل یک روزنامه یا مقاله یا یک فیلم پیدا کرده اید، در این صورت، دکور(محیط)ها، شخصیت ها و کشمکش ها قبلا در منبع اصلی ذکر شده اند. پس باید تحقیقات بیشتری انجام دهید تا چیزهای بیشتری پیدا کنید و ببینید که آیا می توانید شخصیت ها و کشمکش های بهتری را کشف کنید.

 ممکن است ایده به شکل یک موضوع به ذهنتان رسیده است؛ مثلا در اتوبوس نشسته بودید و به مکالمه کسی گوش می دادید که درباره پسرعموی دوستش حرف می زد که به خاطر تحریم اقتصادی علیه ایران و عدم دسترسی به داروی لازم درگذشت و شما تصمیم گرفتید درباره این موضوع و هزینه های انسانی تحریم اقتصادی فیلم بسازید. در این مورد لازم است که به فکر پیدا کردن شخصیت و کشمکش های بالقوه باشید تا بتوانید جهان داستان را بسازید و آن موضوع را روی پرده زنده کنید.

کلیک کنید: این ها برخی توصیه های بیشتر در باره داستانگویی است. (پی دی اف)

3- آیا داستان تصویری هست یا می تواند تصویری باشد؟

یکی از نکات مهمی که در مورد هر ایده داستانی باید در نظر داشت این است که آیا آن ایده، می تواند برای یک رسانه تصویری ساخته شود؟ فیلم، یک رسانه سمعی-بصری است که متکی به ترکیب تصویر و صدا به منظور انتقال معنا و ایده ها ست. باید مطمئن باشید که ایده ای که انتخاب کرده اید، با استفاده از زبان سینما قابل انتقال باشد.

به عنوان مثال، ایده داستانی که موفقیت یک تیم کشتی نوجوانان را در مسابقات جهانی المپیک دنبال می کند، طبیعتا، تصویری است. می توانید تصور کنید که در این فیلم ما شاهد صحنه های زیادی مثل پیچیدن بدن ها به هم و یا بلند کردن حریف تا 4 فوت از روی زمین قبل از کوبیدن او بر روی تشک کشتی خواهیم بود.

چهره های مضطرب، هیجان زده و خشمگین مربیان کشتی که بر سر کشتی گیران فریاد می کشند که مثلا پای حریفشان را بگیرند و آنها را بر زمین بکوبند، تماشایی است. این ایده، امکانات زیادی به شما می دهد که داستان تان را به شکل کاملا بصری روایت کنید.

با این حال، اگر ایده شما درباره مشکلات یک کتابفروش در تهران است که تخصص اش، فروش کتاب های تاریخی قبل از انقلاب است، باید به فکر روش هایی برای تصویری کردن ایده خود باشید. صحنه هایی که در آن کتابفروش در مغازه اش در تهران نشسته و منتظر آمدن مشتری است، نمی تواند خیلی زیاد در فیلم استفاده شود چرا که استفاده مکرر از این تصویر، از قدرت بصری آن کم می کند. در چنین موقعیتی، باید ابتکار به خرج دهید و راه های دیگری برای تصویری کردن ایده خود پیدا کنید.

4- اشتیاق، منابع و تخصص خودتان را بسنجید

ساختن هر نوع فیلمی، شور و اشتیاق و تعهد لازم دارد. فیلمسازی، یک کار احساسی هیجان انگیز و پر از تجربه های جالب و خلاق است اما محدودیت ها و اضطراب های خود را دارد و لحظه هایی هم هست که همه چیز خوب پیش نمی رود. باید مطمئن باشید که درباره ایده ای کار می کنید که به اندازه کافی در مورد آن شور و هیجان دارید و می توانید تا تکمیل شدنش این اشتیاق را حفظ کنید. بنابرین وقتی با ایده های اولیه تان جلو می روید، از خودتان بپرسید: «اگر این پروژه به مانعی بربخورد، آیا می توانم آن را تا آخر ادامه دهم و به پایان برسانم؟»

اگر پاسخ تان منفی باشد، پس باید ایده دیگری پیدا کنید که جواب این سوال در باره اش مثبت باشد. برای برخی آدم ها، این شور و شوق زمانی به وجود می آید که آنها بدانند برای چه می خواهند فیلم بسازند یا به عبارت دیگر، آن ایده چه مفهوم شخصی برای آنها دارد. همیشه ارزش دارد که این سوال را از خودتان بپرسید: «این ایده برای من چه مفهومی دارد؟» اگر جواب این باشد که خیلی معنی ندارد، پس باید دنبال ایده دیگری باشید.

ارزیابی ایده داستان همچنین شامل منابع و تخصص شما هم می شود. این که شما چقدر تجربه دارید؟ این ایده چه چیزی هایی از شما می خواهد که ندارید؟

توصیه می شود که قبل از ساختن فیلمی در ابعاد بزرگ و بلندپروازانه، چند فیلم کوتاه (تقریبا تمرینی) بسازید. این کار واقعا به شما در آموختن فن فیلمسازی، قبل از این که دست به اقدامی بزرگ تر بزنید، کمک می کند. خیلی از تازه کاران با پروژه های بزرگ شروع می کنند اما بعد می فهمند که لقمه بزرگ تر از دهنشان برداشته اند.

همچنین باید محاسبه کنید که منابع مالی و فنی لازم را برای تحقق بخشیدن به ایده تان دارید. حتی اگر فیلمی را خودتان فیلمبرداری می کنید، خوب است هزینه هایی مثل رفت و آمد به محل فیلمبرداری را محاسبه کنید.

این روزها شما می توانید با دوربین های بسیار سبک و دم دستی یا حتی دوربین های موبایل، فیلم بسازید اما باید اطمینان پیدا کنید که ایده شما، به منابع فنی بیشتری نیاز ندارد. در غیر این صورت، نخواهید توانست آن نیازها را برآورده کنید.

همگامی تحقیق و گسترش ایده

بعد از آن که یک ایده اولیه داستانی را پروردید و به اندازه کافی تحقیق کردید و مطمئن شدید که عناصری مثل دسترسی، شخصیت، کشمکش در اختیارتان هست و تا حدی می دانید که داستان چگونه پیش خواهد رفت، آنگاه وقت آن رسیده که همه این ها را در قالب یک چکیده فیلم بنویسید.

این چکیده فیلم کارکردهای مهمی دارد از جمله:

1- مرور ایده اولیه بر اساس تحقیقات انجام شده به منظور این که ساختن چه فیلمی امکان پذیر است؟ شخصیت ها چه کسانی اند و کشمکش ها چیست؟

2- ایجاد ارتباط بین ایده با همکاران بالقوه مثل اعضای گروه فیلمبرداری، مصاحبه شوندگان و شخصیت های بالقوه.

نوشتن چکیده فیلم با جزئیات کافی به شما کمک می کند که جنبه های کلیدی و غیرکلیدی داستان و ضعف ها و قدرت های آن را دریابید، ضمن این که کمک می کند تا ساختار اولیه ای برای فیلم تان پیدا کنید. و از همه مهمتر کمک کند متوجه شوید که چه فیلمی از واقعیتهایی که در تحقیق پیدا کرده اید در می آید.

در صنعت فیلمسازی، چکیده فیلم بخشی از طرح پیشنهادی(پروپوزال) فیلم مستند است و برای دریافت بودجه و جلب حمایت مالی از فیلم بسیار حیاتی است.

برای اطلاعات بیشتر اینجا را کلیک کنید.

چگونه چکیده فیلم دقیق بنویسیم؟

در طول دوره ای که شما از پیدا کردن ایده و انجام تحقیقات به نوشتن چکیده دقیق فیلم می رسید، یک روند طبیعی ایجاد می شود که موجب رشد ایده شما و شکل گیری آن می شود. نتیجه تحقیقات روی ایده شما اثر خواهد گذاشت و موجب تغییر مسیر و رشد آن می شود و آن را به جهت های تازه تری می کشاند و به آن عمق و معنای جدیدی می بخشد.  چکیده فیلم جمع بندی این مسیر رشد است.

در چکیده دقیق داستان فیلم که معمولا بین یک تا دوصفحه A4 است، شما باید به موارد زیر اشاره کنید:

1- عنوان/ عنوان کاری (موقت)

عنوانی که دربردارنده ایده شما به بهترین و پرمعناترین شکل باشد، حتی اگر عنوانی کاری و موقت باشد.

2- فرضیه ها و خط داستان

خط داستان مثل عبارتی است که قبلا نوشته اید و قصد شما را از ساختن این فیلم نشان می دهد ولی به جای این که خیلی طولانی و بلند باشد، صرفا باید جوهر داستان را در یک سطر بیان کند.

3- چکیده بلند

چکیده بلند برای فیلم باید شامل جزییاتی درباره داستان باشد از جمله این که شخصیت ها چه کسانی هستند، کشمکش های داستانی چیست و سیر داستانی اصلی کدام است. به خاطر داشته باشید که هیچ کس از شما انتظار ندارد که بدانید دقیقا داستان شما چگونه پیش خواهد رفت چرا که این یک فیلم مستند است و این نوع پیش بینی دقیق ممکن نیست. با این حال، شما باید خوب بدانید که فیلم چه می خواهد بگوید و با آن تماشاگر را به چه سفری خواهید برد.

همچنین لازم است که سبک و رویکردی را که در فیلم مورد استفاده قرار می دهید، ذکر کنید. چنانکه لازم است به سبک کار با دوربین و شیوه تدوین فیلم نیز اشاره کنید.

یک چکیده فیلم خوب و قوی، خلاقانه نوشته می شود اما بدون یک واو اضافه! و داستان را به موثرترین شیوه بیان می کند.

در عمل، با نوشتن چکیده فیلم (و بازنویسی های بعدی آن) ایده شما مشخص خواهد شد. در این صورت شما با آگاهی وارد میدان تحقیق خواهید شد و می فهمید که درباره چه چیزی دارید فیلم می سازید. این بهترین روش برای فکر کردن درباره داستان فیلم تان و عناصر آن است و روشن می کند که ایده شما چقدر ارزش دارد که در موردش فیلمی ساخته شود.

گاهی، هنگام نوشتن چکیده فیلم متوجه ضعف ایده خود می شوید (یا کاستی در توانایی های خودتان) و باید دوباره به عقب برگردید و دست به تحقیق بیشتر بزنید تا آن کاستی ها را رفع کنید.

کلیک کنید: ببینید چگونه یک فیلمساز ایده اولیه را از مراحل آغازین تا تبدیل به چکیده فیلم دنبال می کند (پی دی اف)

آمادگی برای مرحله تولید

همین که به این نتیجه رسیدید که چکیده فیلم ارزش پیش رفتن را دارد، آنگاه آماده برنامه ریزی برای مرحله تولید خواهید بود.

برنامه ریزی برای تولید نیازمند گام های ذیل است:

1- سازماندهی زمان و لوکیشن ها- باید برای زمان و مکان فیلمبرداری، مصاحبه ها و همه نماهای دیگری که برای بیان داستان تان لازم دارید، برنامه ریزی کنید.

2- سازماندهی گروه فیلمبرداری و تجهیزات- مطمئن شوید که همه تجهیزات لازم را برای مرحله تولید در اختیار دارید و اگر می خواهید از فیلمسازان دیگر برای کمک گرفتن استفاده کنید، ابتدا بررسی کنید که آنها آمادگی برای این کار دارند.

3– از قبل بدانید که از چه چیزی می خواهید فیلمبرداری کنید- خوب است بدانید از چه چیزی می خواهید فیلم بگیرید تا مطمئن شوید که تصویر کافی برای مرحله تدوین خواهید داشت.

در این زمینه ها بحث مفصل در فصل دوم (تولید فیلم) خواهد آمد.

خلاصه درس

تحول تکنولوژیک، ابزار تولید را در دسترس بیشتر مردم گذاشته است. شما برای ساختن فیلم، تنها به این دو سخت افزار نیاز دارید:

  • یک دوربین (حتی دوربین موبایل)
  • یک کامپیوتر

پروسه کلی فیلمسازی نزدیک به یک قرن است که بدون تغییر مانده است. تولید همه فیلم ها، بدون در نظر گرفتن سبک و زمان آنها، در پنج مرحله زیر انجام می شود:

  • تحقیق و گسترش ایده: یافتن ایده/ تحقیق و گسترش / بررسی قابلیت اجرا/ نوشتن چکیده داستان
  •  پیش تولید: سازماندهی / برنامه ریزی/ تامین بودجه
  •  تولید: فیلمبرداری/ گردآوری مواد آرشیوی
  • پس از تولید: مرور نماها/ نظم بخشی و چینش/ پردازش نماها / ارسال و انتقال
  • توزیع: انتقال به سیستم های رسانه ای

پیدا کردن داستان های خوب آسان نیست و نیازمند دو دسته مهارت های متمایز است:

  • باید بتوانید از تخیل آزاد و نیروی شهودی تان استفاده کنید.
  • باید آن را تحلیل و آزمون کنید و ساختار بدهید تا مشخص شود داستانی از آن بیرون می آید یا نه.

برای پیدا کردن ایده های داستانی به این روشها فکر کنید:

  • کشف دوباره فضای زیست روزمره خودتان
  • روزنامه خوانی مرتب و خواندن کتاب و مجلات
  • کشف زندگی و موقعیت خویشان و دوستان
  • جستجو در تاریخ
  • کند و کاو در رویدادهای جاری
  • تماشای فیلم ها، خواندن رمان ها و کتاب ها و الهام گرفتن از هنرهای دیگر

ایده شما هرچه باشد باید بتوانید آن را به شکل یک جمله صریح بنویسید که به روشنی و خیلی موجز، جوهر اصلی آن را ثبت کند. ایده هایی که درباره سبک، شخصیت ها، داستان و ساختار روایی هم دارید بنویسید.

وقتی تحقیقات از منابع دست اول و دوم را انجام دادید، باید بتوانید به این سوالات پاسخ مثبت دهید:

1- آیا به این داستان دسترسی دارم؟

2- آیا مواد داستانی در این جا هست؟ شخصیت های آن کدام اند؟ کشمکش اصلی چیست؟

3- آیا داستان تصویری است یا می تواند جنبه های بصری داشته باشد؟

4- آیا من اشتیاق، منابع و تخصص لازم را برای دنبال کردن این کار دارم؟

مثل یک داستان نویس محض با ایده تان مواجه شوید و عناصر ذیل را در ایده تان کاوش کنید:

  • صحنه: جهانی که داستان در آن اتفاق می افتد.
  • شخصیت ها: افراد یا موضوع هایی که در این جهان زندگی می کنند.
  • کشمکش ها: درام ها و ماجراهای این جهان و شخصیت ها

وقتی با ایده های اولیه تان جلو می روید، از خودتان بپرسید: «اگر این پروژه به مانعی بربخورد، آیا می توانم آن را تا آخر ادامه دهم و به پایان برسانم؟» اگر پاسخ تان منفی باشد، باید ایده دیگری پیدا کنید که جواب این سوال در باره اش مثبت باشد.

نوشتن چکیده فیلم با جزئیات کافی به شما کمک می کند که جنبه های کلیدی و غیرکلیدی داستان و ضعف ها و قدرت های آن را دریابید، ضمن این که کمک می کند تا ساختار اولیه ای برای فیلم تان پیدا کنید. و از همه مهمتر کمک کند متوجه شوید که چه فیلمی از واقعیتهایی که در تحقیق پیدا کرده اید در می آید.

در چکیده دقیق داستان فیلم که معمولا بین یک تا دوصفحه A4 است، شما باید به موارد زیر اشاره کنید:

  • عنوان/ عنوان کاری (موقت)
  • فرضیه ها و خط داستان
  • چکیده بلند (شخصیت ها، کشمکش ها و سیر داستان اصلی)
  • سبک و رویکرد فیلم و شیوه تدوین

یک چکیده فیلم خوب و قوی، خلاقانه نوشته می شود اما بدون یک واو اضافه! و داستان را به موثرترین شیوه بیان می کند.

برنامه ریزی برای تولید نیازمند گام های ذیل است:

  • سازماندهی زمان و لوکیشن ها
  • سازماندهی گروه فیلمبرداری و تجهیزات
  • از قبل بدانید که از چه چیزی می خواهید فیلمبرداری کنید

 

 

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)