دين يكى از عرصه هاى فرهنگى در كشورهاى مختلف جهان مى باشد . اگر اغراق نكرده باشيم بايد بپذيريم كه همه ى آدمها حتى اگر به هيچ دينى اعتقاد نداشته باشند ،بالاجبار بايد رابطه ى شخصى و اجتماعى خودشان را با دين تعريف كنند . صرف نظر از اديان جديد كه شايد عمرى در حدود صد سال يا كمى بيشتر و كمتر داشته باشند ،عمر دين به اندازه ى عمرِ انديشه ىِ بشر مى باشد.تعاريف متفاوتى درباره ى دين وجود دارد ،مثل اينكه؛ دين مجموعه ايى از باورهاى افراد نسبت به جهان و انسان است كه به زندگى معنا مى بخشد.
همه ى اديان براى معنا بخشيدن به زندگى نياز به روش هاى عملى دارند كه بكارگيرى اين روش هاى عملى پيروان اديان را به صورت مجموعه ى واحدى درخواهد آورد و به استناد اين اعمال ،پيروان يك دين داراى هويت جمعى مشتركى مى شوند كه البته هر دينى اين ادعا را دارد كه بهترين روش ها را به پيروان اش ارائه مى دهد و معناى زندگى در اين دين دقيق تر و با ارزش تر از بقيه ى اديان است. اما براى پذيرش اين مدعا ،پيروان اديان بايد ايمان كاملى داشته باشند و به محتواى دين خود اعتماد كامل داشته باشند، در غير اين صورت اگر بنابر اين باشد كه پيروان به دنبال چند و چون و صحت و سقم ادعاى اديان خويش باشند ،يقيناً ايمان شان متزلزل مى شود.روش هاى عملى اديان را تحت عنوان مناسك و آئين هاى دينى دسته بندى مى كنند كه به صورت هاى مختلف فردى و گروهى توسط پيروان انجام مى شود.
مناسك گروهى مانند هر واكنش جمعى يا گروهى ديگر از منظر جامعه شناسى قابل بررسى هستند. شور و هيجان و دلدادگى و همبستگى ،كه در تمام انواعِ اجتماعات ديگرِ انسانى قابل مشاهده است ،در اين اجتماعات مذهبى نيز به وضوح ديده مى شود. افراد داراى يك روح جمعى شده و با غلبه ى واكنش هاى هيجانى ،تحت تاثير ابهت گروه قرار مى گيرند و آمادگى انجام امورى را خواهند داشت كه نياز به همدلى گروهى دارد. تمام اين تلقينات دينى به همراهِ غلبه ى روحِ جمعى مى تواند زمينه ساز بروز رفتارهاى خلق الساعه و بدون پشتوانه ى فكرى باشد.
در واقع نبض اصلى اين مناسك دينى ِ جمعى نيز در همين نكته مى تپد . به اين معنا كه رهبران دينى يا سياست گزاران دينى ،با شكل بخشيدن به اين مناسك گروهى ،تك تك افراد را به يك روح واحد جمعى و هيجانزده تبديل مى كنند كه تسلط و شكل دهى به آنها به غايت آسانتر از غلبه بر تك تك اين افراد است . ضمن اينكه در اين اجتماعات هيجانى كه بر حول يك رفتار مناسكى مذهبى شكل مى گيرد،افراد نيز اين فرصت را پيدا مى كنند كه ضعف هاى شخصى خود را در پيوندهاى موقتىِ گروهى پنهان كنند و احساس قدرت بيشترى پيدا كنند و اعتماد به نفسى كاذب را تجربه كنند.
اين احساسات خوشايندِ درون گروهى ،اگر با پاداش هاى بيرونى همراه شود ،قادر است كه در دراز مدت تبديل به رفتارهاى تكرار شونده و با ثباتى شود.كه البته سياستگزاران دينى مى توانند در بزنگاه هاى حساس از اين گونه رفتارهاى مناسكى دينى ،براى اهدافى غيز دينى بهره ببرند.
از سوى ديگر باگذشت ايام و تكرار اين آئين ها و مناسك مذهبى،شركت كنندگان در اين مراسم يا همان پيروان اديان مى توانند از اهداف دينى نهفته در اين آئين ها فاصله گرفته و صرفن اين مناسك را تبديل به عرصه ى خودنمايى ونمايشِ نيازهاى پنهان روانىِ خود سازند و البته طبيعى است،چرا كه انسان تنها در جمع مى تواند هويت خود را آشكار و برجسته سازد و چه جايى بهتر از عرصه ى عمومى و مذهبى كه لااقل به طور ظاهرى ،حاملِ معانى مثبت مى باشد.
رفتارهاى گروهى ،فرقه ايى و مذهبى ،توانايى ساختنِ بخش هايى از فرهنگ را دارند كه به مرور زمان تبديل به يك خرده فرهنگ شده يا در صورتِ حمايتِ منابع قدرت ،تبديل به فرهنگ ملى و دينى يك جامعه مى شوند.
مثال واضح در مورد كشور ايران ،مراسم آئينى مربوط به محرم و صفر و البته ساير ايام سوگوارى است كه به شكل پايدارى با فرهنگ عمومى كشور گره خورده است و خواه ناخواه در اين ايام زندگى عادى افراد جامعه را تحت الشعاع قرار مى دهد. و يا به عبارت دقيق تر همه ى افراد جامعه خود را ناگزير مى بينند كه رابطه شان را با اين مناسك به شكل عامه پسندى تعريف و معيين كنند.فرقى هم نمى كند بعضى ها با شركت در مراسم نوحه خوانى و زنجير زنى ،بعضى ها با شركت در صف هاى طويل نذرى براى تبرك و شفاعت.
مسئولين كشور ،همرمندان ،ورزشكاران ،پولدارها ،بازارى ها ،دانش آموزان و دانشجويان،حتى كودكان خردسال ،هر سال در كمپين عزادارى شركت مى كنند. كمپينى كه با همه ى كمپين هاى ديگر يك فرق اساسى دارد ،اگر هر كمپينى براى رسيدن به يك هدف مشخص و واقعى تشكيل مى شود و افراد را به همدلى وادار مى كند،كمپين عزادارى محرم با اهداف چندگانه ايى تشكيل مى شود كه مى توان اين اهداف را در جزء جزء ادا و اصول هاى مربوط به اين روزها ى خاص در رفتار و چهره ى آدمها دنبال كرد، كه گاهى به همه چيز شبيه است ،الىٰ به روشى براى معنا دادن به زندگى!!

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)