چکیده
این مقاله با رویکردی انتقادی، تجربه‌گرا و ملموس (روی زمینی)، سیر تحول هستی‌شناسی را از منطق
جوهرمحورارسطو و شهود وحدت‌گرای مولانا تا حرکت جوهری ملاصدرا بازخوانی می‌کند. استدلال
محوری این پژوهش آن است که دستگاه‌های کلاسیک علی‌رغم دستاوردهای سترگ در تبیین عینیت،
پویایی و شدت وجود در نهایت هستی را در چارچوب یک «غایتِ از پیش متعیّن» یا «وحدتِ فراگیر»
محصور می‌کنند که به انحلال استقلال کثرت‌ها می‌انجامد. این جستار دربرابرِاین رویکردهای
غایت‌انگار، طرحی نو از«هستی‌شناسیِ نامتعین و گشوده» را پیش می‌نهد که برچهار اصل استوار
است: اصالت و استقلال هویت‌های متکثر، دیالکتیکِ غیرحذفی (زایش به جای تخریب)، وحدتِ شبکه‌ایِ
برآمده از اصلِ «موازنه منفی»، و هوشمندیِ پدیداریِ جهان. دراین مقاله با واکاویِ «کنش‌گریِ انسان به
مثابه حلقه واسط»، مرزدقیق میان «نامتعینی» و«نسبی‌گراییِ بی‌قانون» ترسیم می‌شود و سپس کاربستِ
عینی آن در ساحتِ نظمِ اجتماعی و خروج از روابطِ آلیِ سلطه تبیین می‌گردد.
.
۱. مقدمه: بازگرداندنِ هستی‌شناسی به زمینِ تجربه
پرسش از«هستی» (وجود بما هو وجود)، بنیادی‌ترین دغدغه‌ی خِرد انسانی است؛ پرسشی که از
نظام‌های منطقیِ آتن آغاز شد، در تجربه‌های شهودیِ قونیه به چالش کشیده شد و در مدارسِ حکمتِ
شیراز با نظریه‌ی حرکت درونیِ وجود، افق‌های تازه‌ای گشود. با این حال، نگاهی انتقادی به این میراثِ
فلسفی نشان می‌دهد که دربسیاری ازاین دستگاه‌ها، هستی درآسمانِ مفاهیمِ مطلق وغایت‌های ازپیش
مهندسی‌شده محبوس مانده وازواقعیتِ ملموس،زمینی وپیش‌بینی‌ناپذیرِزندگی فاصله گرفته است.
مسئله‌ی اصلیِ این مقاله آن است که چگونه می‌توان هستی‌شناسی را از انتزاعِ محض و نظام‌های
بسته‌ی غایت‌محور رها کرد و به بسترِ عینیِ تجربه، تاریخ و روابط واقعی بازگرداند؟ این پژوهش
می‌کوشد نشان دهد که عبورازحصارِ غایت‌گراییِ ارسطویی، وحدت‌گراییِ عرفانی و سلسله‌مراتبِ
بسته‌ی صدرایی، نیازمندِ پذیرشِ «هستی نامتعینیِ هوشمند» و «اصالتِ استقلالِ کثرت‌ها» است.
۲. بازخوانی انتقادیِ سه ایستگاهِ کلاسیک

۲

۲-۱. ارسطو: عینیتِ اشیاء در حصارِ غایت‌گرایی
ارسطو نگاهِ اندیشه را از آسمانِ مُثُلِ افلاطونی به عینیتِ جهانِ واقع بازگرداند. او با ابزارِ منطق، هستی را
تحلیل کرد و بنیانِ آن را بر «جوهر» نهاد؛ ذاتی مستقل که در نسبتِ میانِ «ماده» و «صورت» قوام
می‌یابد و صفاتِ وابسته (اعراض) بر گردِ آن سامان می‌گیرند (ارسطو، ۱۳۷۸، ص ۲۱۴). در
جهان‌بینیِ ارسطویی، هستی صحنه‌ی گذارِ مداوم از «قوه» به «فعل» است که به شوقِ «محرک اول»
(فعلیتِ محض) جریان می‌یابد (همان، ص ۴۱۲). دستاورد بزرگ ارسطو، به رسمیت شناختنِ «عینیت»
و «نظمِ منطقیِ کثرت‌ها» بود؛ اما نقطه‌ی محدودکننده‌ی آن، محصور کردنِ پویاییِ جهان در یک مسیرِ
خطی و غایت‌مندِ بسته است که سرانجامِ آن، رسیدن به یک فعلیتِ نهایی و ایستا است.
۲-۲. مولانا: شهودِ پویایی و خطرِ انحلالِ کثرت در وحدت
مولانا جلال‌الدین بلخی با رویکردی شهودی و انتقادی به میدانِ هستی‌شناسی پا گذاشت. تقابلِ او با «عقلِ
جزئی» نه به معنای نفیِ خردورزی، بلکه ناظر به ناکارآمدیِ منطقِ صوری در ادراکِ تمامیتِ وجود بود؛
آنجا که یادآور می‌شود «پای استدلالیان چوبین بود» (مولوی، ۱۳۷۵، دفتر اول، بیت ۲۱۲۸). در این
جهان‌بینی، مرزهای سختِ جواهرِ ارسطویی رنگ می‌بازند و کثرت‌های بیرونی همچون «کفِ روی
دریا» فهم می‌شوند. با این همه، در قرائتِ وحدت‌گرایانه از این نگاه، یک چالشِ بنیادین رخ می‌نماید:
برای رسیدن به «وحدتِ یگانه»، هویت‌های مستقل و متکثر ناگزیر از «فنا» و انحلال در حقیقتِ کل‌اند
(زرین‌کوب، ۱۳۷۶، ص ۱۸۵)؛ امری که در عمل، اصالت و استقلالِ کثرت‌های زمینی را در پایِ یک
وحدتِ انتزاعی و فراگیر قربانی می‌کند.
۲-۳. ملاصدرا: حرکتِ جوهری در چارچوبِ نظامِ طولی
صدرالمتألهین (ملاصدرا) با طرحِ «اصالت وجود» و «تشکیکِ وجود»، هستی را حقیقتی واحد اما دارای
مراتبِ شدت و ضعف دانست و با نظریه‌ی سترگِ «حرکت جوهری»، به پیکرِ جواهرِ ایستا روحِ پویایی
دمید (ملاصدرا، ج ، صص ۷۹ تا ۱۴۱) . در نگاهِ صدرایی، ذات و باطنِ جهان لحظه‌به‌لحظه در حالِ نو
شدن است. با وجودِ این انقلابِ فلسفی، پویاییِ جهان در حکمتِ متعالیه همچنان در یک «نظامِ طولی و
سلسله‌مراتبیِ بسته» جریان دارد که از نقص به سوی کمالِ مطلق حرکت می‌کند (طباطبایی، ۱۳۶۲، ص
۱۲۸). بدین‌ترتیب، «شدن» همچنان در چارچوبِ یک نقشه‌ی از پیش ترسیم‌شده باقی می‌ماند و افقِ
نامتعینِ تجربه را محدود می‌کند.
۳. هستی‌شناسیِ نامتعین و مرزبندی با نسبی‌گرایی

۳

فراتر رفتن از نظام‌های بسته، مستلزمِ بازگشت به واقعیتِ ملموس و زمینی است؛ جایی که هیچ نقشه‌ی از
پیش نوشته‌شده‌ای بر سرنوشتِ اشیاء و انسان‌ها حاکم نیست (وایتهد، ۱۹۷۸، ص ۲۱). با این حال، طرحِ
«نامتعینی» ممکن است این پرسش انتقادی را برانگیزد که آیا جهان بدونِ غایتِ از پیش متعیّن، به
«نسبی‌گراییِ مطلق» و «هرج‌ومرجِ بی‌قانون» فرو نمی‌غلتد؟ پاسخِ این دستگاه فکری در تفاوتِ بنیادین
میانِ «بی‌قانونی» و «قانون‌مندیِ گشوده» نهفته است که از طریق چهار اصلِ زیر تبیین می‌شود:
۳-۱. اصالتِ استقلال و کثرت (اصلِ عدم تقلیل)
موجودات و هویت‌های متکثر، سایه یا نمودِ یک حقیقتِ پنهان نیستند که برای پیوستن به کمال، ناگزیر از
نابودیِ مرزهای خود باشند. در تجربه زیسته، استقلال شرطِ بنیادینِ بودن و کنش‌گری است؛ زیرا بدونِ
وجودِ هویت‌های مستقل و متمایز، هیچ گفت‌وگو، تعامل و تجربه‌ی واقعی در جهان شکل نمی‌گیرد
(لویناس، ۱۳۸۸، ص ۹۴).
۳-۲. دیالکتیکِ غیرحذفی (زایش به جای تخریب)
برخلافِ دیالکتیک‌های کلاسیک که در آن‌ها تقابلِ دو امر به حذف یا حل شدنِ آن‌ها در یک سنتزِ بالاتر
می‌انجامد (آدورنو، ۱۳۸۹، ص ۴۷)، تضاد در این نگاه از جنسِ «تنشِ خلاق» است. همان‌گونه که در
یک گفت‌وگوی زنده یا یک اکوسیستم طبیعی، تقابلِ نیروهای متفاوت به نابودیِ یکدیگر منجر نمی‌شود
بلکه گونه‌ها و ایده‌های تازه‌ای خلق می‌کند، در هستی نیز تعاملِ هویت‌های مستقل، بی‌آنکه اصالتِ
طرفین را نابود کند، بسترِ زایشِ امکان‌های نو را فراهم می‌آورد.
۳-۳. وحدتِ برآمده از موازنه منفی (پاسخ به خطر هرج‌ومرج)
نامتعین بودنِ هستی به معنای هرج‌ومرج نیست، زیرا تعاملِ هویت‌ها تابعِ قانونِ درونیِ «موازنه منفی»
است (دلوز و گتاری، ۱۳۸۷، ص ۳۲). موازنه منفی مرزِ میانِ «کثرتِ سازنده» و «آشوبِ مخرب» را
تعیین می‌کند: در این نظمِ شبکه‌ای، هیچ تعیّن و قدرتی اجازه نمی‌یابد بر تعیّن‌های دیگر سلطه یابد و
تکثر را به نامِ وحدت یکسان‌سازی کند. وحدت در اینجا نه یک سقفِ تحمیلی از بالا، بلکه توازنِ پویایی
است که از دلِ محدود کردنِ سلطه و حفظِ مرزهای استقلال می‌جوشد.
۳-۴. هوشمندیِ سیال و پدیداری

۴

هوشمندیِ هستی یک طرحِ مهندسی‌شده و از پیش متعیّن نیست که آزادی را سلب کند؛ بلکه ظرفیتِ
خودسازمان‌دهیِ گشوده‌ی جهان است (پریگوژین و استنگرز، ۱۳۷۳، ص ۱۵۶). هستی هوشمند است
زیرا در دلِ فرایندِ بی‌وقفه‌ی «شدن» و از میانِ شبکه‌ی روابطِ مستقل، تواناییِ خلقِ نظم‌ها، آگاهی‌ها و
معناهای تازه را در بسترِ تجربه دارد.
۴. حلقه واسط: انسان به مثابه کنش‌گرِ تعیّن‌بخش در افقِ باز
پیش از ورود به ساحتِ سیاست، باید پیوندِ میان «هستی» و «جامعه» را در ساحتِ انسان‌شناسی
جست‌وجو کرد. اگر هستی یک متنِ ناتمام و نامتعین است، انسان نیز نه یک «موجودِ از پیش
تعریف‌شده» (چنان‌که در ذات‌گراییِ سنتی تصور می‌شد) و نه یک «مهره‌ی بی‌اراده» در دستِ جبرِ
تاریخ است. انسان در این منظومه، کنش‌گرِ آزاد و مسئول است که در تلاقیِ با دیگران و طبیعت، به
امکان‌های نامتعینِ هستی «تعیّنِ موقت و مسئولانه» می‌بخشد. از آنجا که انسان موجودی است که در
شبکه‌ای از روابطِ مستقل زیست می‌کند، شیوه‌ی زیستِ جمعیِ او (سیاست) بازتابِ مستقیمِ چگونگیِ فهمِ
او از هستی است.
۵. کاربستِ اجتماعی و سیاسی: از موازنه‌ی منفی تا خروج از روابطِ آلیِ سلطه
اکنون با روشن شدنِ جایگاهِ انسان به مثابه کنش‌گرِ میانجی، گذار از هستی‌شناسیِ نامتعین به ساحتِ
سیاست و تحولاتِ اجتماعی مسیری ملموس می‌یابد:
– نفیِ اقتدارگراییِ مبتنی بر «حقیقتِ مطلق»: هر نظامِ سیاسی یا ایدئولوژیکی که مدعیِ کشفِ غایتِ
نهاییِ تاریخ یا نماینده‌ی وحدتِ مطلق است، در نهایت به حذفِ تفاوت‌ها و سرکوبِ کثرت‌ها
می‌انجامد (پوپر، ۱۳۸۰، ج ۱، ص ۳۱۰). هستی‌شناسیِ نامتعین، بنیادِ نظریِ هرگونه
تمامیت‌خواهی را سست می‌کند.
– موازنه منفی به مثابه ضابطه‌ی خروج از روابط سلطه: در سطحِ تحولاتِ تاریخی، تکیه بر
«دیالکتیکِ حذفی» و جابه‌جاییِ صرفِ قدرت، به دلیلِ نادیده گرفتنِ شبکه‌ی آلیِ میانِ سلطه‌گر و
زیرسلطه، در نهایت به ادغامِ نیروهای تحول‌خواه در نظامِ طبقاتی و بازتولیدِ ضدانقلاب می‌انجامد.
همان‌گونه که ابوالحسن بنی‌صدر در تبیینِ این بن‌بستِ تاریخی تصریح می‌کند، برای بازگشت‌ناپذیر
شدنِ یک تحولِ اجتماعی و جلوگیری از تبدیل شدنِ انقلاب به ضدانقلاب در شکلی جدید، جوامع
ناگزیرند بر پایه‌ی ضابطه‌ی «موازنه منفی» (موازنه عدمی) از چهارچوبِ روابطِ آلیِ سلطه خارج
شوند (بنی‌صدر، ۱۳۵۸، ص ۱۶). در این نگاه، موازنه منفی همان ترجمه‌ی سیاسیِ «اصالتِ

۵

استقلالِ کثرت‌ها» در ساحتِ هستی‌شناسی است؛ یعنی نفیِ هرگونه سلطه‌ی بیرونی و درونی و حفظِ
استقلالِ بازیگرانِ اجتماعی.
– گفت‌وگوی غیرحذفی در فضای عمومی: در یک جامعه‌ی کثرت‌گرا، تضادِ منافع و دیدگاه‌ها نباید
به حذفِ رقیب منجر شود. دیالکتیکِ غیرحذفی به معنای به رسمیت شناختنِ «دیگری» و تبدیلِ
تخاصم‌های ویرانگر به گفت‌وگوی انتقادی و زاینده است؛ به گونه‌ای که هیچ نیروی اجتماعی برای
بقا، ناگزیر از نابودیِ دیگری نباشد و نظمِ عمومی از دلِ تعادلِ پویای همین استقلال‌ها پدیدار شود.

۶. نتیجه‌گیری
بازخوانیِ انتقادیِ سیر تحول هستی‌شناسی نشان داد که اگرچه ارسطو، مولانا و ملاصدرا هر یک گام‌های
بلندی در فهمِ عینیت، شهودِ پویایی و شدتِ وجود برداشتند، اما به دلیلِ التزام به «غایت‌گراییِ بسته» یا
«وحدتِ فراگیر»، در نهایت استقلالِ کثرت‌های زمینی را به حاشیه راندند. هستی‌شناسیِ نامتعین و گشوده
با تکیه بر اصالتِ استقلالِ هویت‌ها، دیالکتیکِ غیرحذفی، موازنه منفی و هوشمندیِ پدیداری، ضمن پرهیز
از نسبی‌گراییِ بی‌قانون، افقِ تازه‌ای پیشِ روی اندیشه می‌گشاید. در این منظومه، انسان به مثابه
کنش‌گرِ میانجی، از طریقِ «موازنه منفی» از روابطِ آلیِ سلطه خارج می‌شود و نظمی اجتماعی را پی
می‌ریزد که در آن، کثرت و تفاوت نه تهدیدی برای وحدت، بلکه شرطِ زایش و پویاییِ زندگی است.

جمال صفری
۲۸ آبان ۱۴۰۵- ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶
منابع
۱- آدورنو، تئودور ویزنگِروند (۱۳۸۹). دیالکتیک منفی. ترجمه‌ی مریم خدادادی. تهران: نشر مرکز.
۲- – بنی‌صدر، ابوالحسن (۱۳۵۸). موازنه عدمی: مبانی نظری و عملی خروج از روابط سلطه. تهران:
انتشارات مدرس.و نگاه کنید به ابوالحسن بنی صدر« موازنه ها» ، انتشارات انقلاب اسلامی درهجرت-
اسفند ۱۳۹۱ – ص ۱۶

۶

۳ – پریگوژین، ایلیا و ایزابل استنگرز (۱۳۷۳). نظم و بی‌نظمی: گفت‌وگوی تازه‌ی انسان با طبیعت.
ترجمه‌ی محمدرضا جعفری. تهران: نشر نو.
۴ – پوپر، کارل ریموند (۱۳۸۰). جامعه باز و دشمنان آن (جلد اول). ترجمه‌ی عزت‌الله فولادوند. تهران:
انتشارات خوارزمی.
۵ – دلوز، ژیل و فلیکس گتاری (۱۳۸۷). هزارفلات: سرمایه‌داری واسکیزوفرنی. ترجمه‌ی نادر
شهریوری. تهران: نشر رخداد نو.
۶ – زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۷۶). سرّنی: نقد وشرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی. تهران: انتشارات علمی.
۷- طباطبایی، سید محمدحسین «تفسیر المیزان» (جلد ۱۴، صفحه ۲۶۴ / یا در ترجمه فارسی، بخش‌های
مربوط به «رجوع الی الله»)،انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم .
– لویناس، امانوئل (۱۳۸۸). کلیت و نامتناهی: جستاری در باب برون‌بودگی. ترجمه‌ی مسعود علیا.
تهران: نشر نی.
۹ – ملاصدرا (محمد بن ابراهیم شیرازی)، «حکمت متعالیه» ، ترجمه محمد خواجوی ، انتشارات مولی
، ۱۳۷۸- صص ۱۴۱- ۷۹
۱۰ – مولوی، جلال‌الدین محمد بلخی (۱۳۷۵). مثنوی معنوی. تصحیح رینولد نیکلسون. تهران: انتشارات
امیرکبیر.

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)