مصدق؛ نامی که از حافظه ملت ایران پاک نمی‌شود

از جمال صفری

پیشگفتار؛ جدال بر سر نام‌گذاری خیابانی به نام دکتر محمد مصدق و پایین‌کشیدن مکرر تابلوی آن، فراتر
از یک اختلاف ساده شهری، بازتاب کشمکشی دیرینه بر سر حافظه تاریخی و مفهوم «حاکمیت ملت» در
ایران است. این یادداشت، به بهانه گفت‌وگوی اخیر روزنامه «شرق» با محمدجواد حق‌شناس، ریشه‌های
مخالفت با میراث نهضت ملی را در دو دوره پهلوی و پس از انقلاب واکاوی می‌کند و ضمن اشاره به
پاک‌دستی ، روش و منش اخلاقی مصدق، رویکرد گروه‌های فشار و ملاحظه‌کاری نهادهای شهری را
به نقد می‌کشد.

**************

نام خیابان‌ها و میدان‌ها تنها نشانه‌هایی برای آدرس‌یابی و شناخت جغرافیای یک شهر نیستند؛ آن‌ها
بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه‌اند و نشان می‌دهند که یک ملت چه کسانی و چه ارزش‌هایی
را شایسته به‌یاد سپردن می‌داند. از همین رو، جدال بر سر نام دکتر محمد مصدق را نمی‌توان صرفاً
اختلافی اداری یا شهری تلقی کرد. این جدال، در حقیقت، بازتاب کشمکشی عمیق‌تر بر سر تاریخ، هویت
ملی و جایگاه اندیشه مردی است که نامش با آزادی، استقلال، عدالت، حاکمیت ملت، قانون‌گرایی و
مردم‌سالاری در تاریخ معاصر ایران گره خورده است.
گفت‌وگوی روزنامه «شرق» (۱) با محمدجواد حق‌شناس، رئیس کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورای
پنجم تهران، بار دیگر این پرسش را پیش می‌کشد که چرا نام مصدق، حتی دهه‌ها پس از درگذشت او،
همچنان برای برخی محافل سیاسی تحمل‌ناپذیر است؟ چرا نام‌گذاری خیابانی به نام نخست‌وزیر قانونی
ایران با چنین مقاومت‌هایی روبه‌رو می‌شود و چرا باید تابلوی خیابانی به نام او بارها پایین کشیده و
دوباره نصب شود؟
پاسخ را باید در جایگاه تاریخی و سیاسی مصدق جست‌وجو کرد. مصدق صرفاً شخصیتی متعلق به گذشته
نیست؛ او نماد اندیشه‌ای سیاسی است که بر حق ملت ایران در تعیین سرنوشت خویش تأکید دارد؛
اندیشه‌ای که نه سلطه بیگانه را می‌پذیرد و نه استبداد داخلی را، نه استقلال را به وابستگی به یک قدرت
خارجی تقلیل می‌دهد و نه آزادی و حاکمیت ملت را قربانی مصلحت صاحبان قدرت می‌کند. این همان

۲

جوهره‌ای است که در سیاست خارجی مصدق، در قالب استقلال‌طلبی و موازنه منفی، جلوه‌ای تاریخی
یافت.

مصدق؛ فراتر از یک نام و یک خیابان

براساس اسناد از طبقه‌بندی خارج‌شده سازمان سیا و وزارت امور خارجه آمریکا و نیز اسناد
گردآوری‌شده در کتاب « نهضت ملی و دشمنانش به روایت اسناد » (۳)، به کوشش ابوالحسن بنی‌صدر
و جمال صفری، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با همکاری سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا، همراهی
دربار پهلوی و بخش‌هایی از روحانیت، از جمله آیت‌الله بهبهانی و آیت‌الله کاشانی، و همچنین
سازمان‌دهی اراذل و اوباش و چماق‌داران از سوی این جریان‌ها، به سرنگونی دولت محمد مصدق
انجامید.
در حالی که حامیان رژیم کودتای دست‌نشاندهٔ شاه آن اقدام را حرکتی در چارچوب اختیارات پادشاه برای
پایان‌دادن به « بحران‌های اقتصادی و جلوگیری از نفوذ کمونیسم » ارزیابی می‌کردند. منتقدان و
تاریخ‌نگاران و نیروهای ملی این واقعه را کودتایی علیه حکومت قانونی و جنبش ملی‌شدن صنعت نفت
ایران می‌دانند؛ جکومتی که در مسیر استقلال سیاسی و اقتصادی ایران گام برداشته بود. پس از این
رویداد، مصدق محاکمه شد و سال‌های پایانی عمر خود را در حصر گذراند؛ رخدادی که از دید بسیاری
از تحلیلگران، به معنای توقف تجربه‌ای سیاسی بود که هدف آن انتقال اختیار تعیین سرنوشت کشور از
قدرت‌های خارجی و دربار به ملت ایران بود.
مصدق در سیاست خارجی، نه به شرق وابسته شد و نه به غرب؛ نه حاضر بود استقلال ایران را در برابر
وعده‌های قدرت‌های بزرگ معامله کند و نه منافع ملی را تابع رقابت آن‌ها سازد. موازنه منفی او بر این
اصل استوار بود که ایران باید درباره سرنوشت خود مستقلاً تصمیم بگیرد و هیچ قدرت خارجی، هر اندازه
نیرومند، حق تعیین تکلیف برای ملت ایران را ندارد. این نگاه در سیاست داخلی نیز با دفاع از قانون،
مسئولیت‌پذیری حکومت و حق حاکمیت ملت پیوند داشت.
پس از انقلاب بهمن ۱۳۵۷ نیز، با وجود تفاوت‌های بنیادی جمهوری اسلامی با نظام سلطنتی پهلوی از
نظر ساختار، ایدئولوژی و شیوه حکمرانی، میراث سیاسی و ملی مصدق به جایگاه شایسته خود دست
نیافت. این دو نظام را نباید یکسان دانست؛ اما تفاوت آن‌ها نباید مانع نقد رفتارها و سیاست‌های مشخص
هر دو در برابر میراث نهضت ملی و اندیشه سیاسی مصدق شود. در دوره جمهوری اسلامی نیز
محدودیت‌ها و حساسیت‌هایی در برابر این میراث وجود داشته است که باید بی‌پرده و مستدل بررسی
شود.
مسئله فقط نام یک خیابان نیست. مسئله این است که چرا اندیشه استقلال ملی، آزادی سیاسی و حاکمیت
ملت، با وجود گذشت دهه‌ها، هنوز برای بخشی از صاحبان قدرت و جریان‌های سیاسی مسئله‌ساز است.

۳

کوشش برای محدودکردن نام و یاد مصدق در فضای عمومی، در واقع، کوشش برای محدودکردن حضور
اندیشه‌ای است که قدرت را تابع اراده ملت می‌خواهد، نه ملت را تابع قدرت.

تقلیل مصدق به اختلافات عقیدتی، تحریف مسئله است

در بخشی از گفت‌وگوی منتشرشده در روزنامه «شرق»، به مخالفت‌هایی اشاره شده است که برای
جلوگیری از نام‌گذاری خیابانی به نام مصدق صورت گرفته‌اند؛ از جمله، نقل این ادعا که مصدق «مرتد»
بوده است و نیز اشاره به کسانی که با لحنی تهدیدآمیز، خود را از عاملان برخورد با دکتر حسین فاطمی
معرفی کرده‌اند.

چنین اظهاراتی، اگر همان‌گونه که در مصاحبه نقل شده‌اند بیان شده باشند، نشان‌دهنده عمق خصومت
برخی جریان‌ها با میراث نهضت ملی هستند. اما مسئله اصلی را نباید به اختلافات مذهبی یا
اتهام‌زنی‌های عقیدتی تقلیل داد. ارزش تاریخی و سیاسی مصدق را باید با کارنامه عمومی او سنجید:
مبارزه برای استقلال ایران، ملی‌کردن صنعت نفت، دفاع از حاکمیت قانون، تلاش برای محدودکردن
قدرت خودکامه و اعتقاد به اینکه حکومت باید در برابر ملت پاسخ‌گو باشد.
حتی اگر کسی با برخی دیدگاه‌های شخصی یا مذهبی مصدق موافق نباشد، این اختلاف نمی‌تواند خدمات
ملی و جایگاه تاریخی او را انکار کند. تاریخ را نمی‌توان با برچسب‌زنی و اتهام از حافظه جامعه حذف
کرد. دفاع از مصدق نیز نباید به اثبات تعلق مذهبی یا عقیدتی او محدود شود؛ زیرا اهمیت تاریخی او در
کارنامه سیاسی و ملی و در مبارزه‌اش برای استقلال و حاکمیت ملت نهفته است.
مصدق به یک حزب، جناح یا گرایش سیاسی تعلق انحصاری ندارد. او بخشی از تاریخ ملت ایران است و
میراثش باید با معیارهای تاریخی و سیاسی، با نگاهی انتقادی و به دور از تقدیس و تخریب، ارزیابی شود.
همان‌گونه که هیچ قدرتی حق ندارد او را از حافظه ملی حذف کند، هیچ جریان سیاسی نیز حق ندارد او را
به ملک اختصاصی خود تبدیل کند.

پاک‌دستی و فضیلت‌های اخلاقی؛ بُعدی جدایی‌ناپذیر از شخصیت مصدق

شناخت دکتر مصدق بدون توجه به منش شخصی، پاک‌دستی و فضیلت‌های اخلاقی او کامل نخواهد بود.
استقلال‌طلبی و مبارزه سیاسی او تنها در مواضع و تصمیم‌های حکومتی‌اش خلاصه نمی‌شد؛ شیوه
زندگی، رفتار با دیگران، حساسیت نسبت به اموال عمومی و پرهیز از استفاده شخصی از امکانات و

۴

امتیازات حکومتی نیز بخشی از شخصیت سیاسی و انسانی او بود. این ویژگی‌ها را نباید صرفاً با ستایش
و نقل‌قول‌های کلی بیان کرد؛ بلکه باید آن‌ها را در پرتو خاطرات و شهادت کسانی شناخت که از نزدیک
با او زندگی و کار کرده‌اند.
من در کتاب مستقل خود، «خصوصیات اخلاقی و فضیلت‌های انسانی دکتر محمد مصدق» (۲)، با
گردآوری خاطرات و روایت‌های دکتر غلامحسین مصدق و شماری از یاران، نزدیکان و همکاران او،
کوشیده‌ام این جنبه از شخصیت مصدق را مستند کنم. در این مجموعه، روایت‌هایی از نصرت‌الله خازنی،
رئیس دفتر نخست‌وزیری در دوران حکومت ملی، جلیل بزرگمهر، وکیل مدافع مصدق در دادگاه نظامی،
نصرت‌الله امینی و دیگر همراهان و آشنایان او آمده است.
برای نمونه، نصرت‌الله خازنی در خاطرات خود از حساسیت کم‌نظیر مصدق نسبت به استفاده از امکانات
دولتی برای امور شخصی سخن می‌گوید. او روایت می‌کند که مصدق حتی با استفاده از کولری که از
وزارت راه به محل اقامتش آورده شده بود مخالفت کرد و دستور بازگرداندن آن را داد. خازنی همچنین
تأکید می‌کند که در دوران نخست‌وزیری مصدق، از اعتبارات محرمانه و اختصاصی نخست‌وزیری
برای هزینه‌های شخصی یا تشریفاتی استفاده نشد. این روایت‌ها، در کنار دیگر خاطرات گردآوری‌شده
در کتاب، تصویری از حساسیت اخلاقی مصدق نسبت به امانت عمومی و مسئولیت ناشی از قدرت ارائه
می‌کنند.
اهمیت این ویژگی‌ها در آن است که پاک‌دستی برای مصدق صرفاً یک شعار سیاسی نبود؛ بلکه در رفتار
و زندگی شخصی او نیز نمود داشت. به باور من، نمی‌توان از استقلال کشور سخن گفت، اما نسبت به
سلامت اخلاقی صاحبان قدرت بی‌اعتنا بود؛ همان‌گونه که نمی‌توان از حاکمیت ملت دفاع کرد، اما
امانت‌داری در برابر اموال و حقوق عمومی را نادیده گرفت. پیوند میان استقلال سیاسی، مسئولیت‌پذیری
عمومی و پاک‌دستی شخصی، یکی از وجوه مهم میراث مصدق است.

نقد دوسویه؛ از تخریب تابلوها تا ملاحظه‌کاری نهادهای شهری

ماجرای پایین‌کشیدن حدود ده‌باره تابلوی خیابان مصدق و توقف اجرای برخی مصوبات دیگر، نیازمند
نگاهی نقادانه به هر دو سوی ماجراست؛ هم گروه‌های فشار و مخالفان تندرو و هم مدیریت شهری و
شورای شهر.
از یک سو، پایین‌کشیدن تابلوهای مصوب و تهدید اعضای شورا، مصداق آشکار قانون‌گریزی و تحمیل
سلیقه یک جریان خاص بر حافظه عمومی شهر است. هیچ گروهی، صرف‌نظر از جایگاه سیاسی یا
عقیدتی خود، حق ندارد نظر و سلیقه‌اش را با تهدید و تخریب بر نهادهای قانونی و شهروندان تحمیل کند.
همین برخوردها درباره نام‌گذاری خیابان‌ها به نام چهره‌های فرهنگی و سیاسی دیگری چون محمدرضا
شجریان، فروغ فرخزاد و مهدی بازرگان نیز در این گفت‌وگو مطرح شده است. جامعه‌ای که به تنوع

۵

فرهنگی و تاریخی خود احترام می‌گذارد، نباید فضای عمومی‌اش را به پسند و اراده یک جناح محدود
کند.
از سوی دیگر، عملکرد شورای پنجم و شهرداری وقت نیز از نقد مصون نیست. همان‌طور که در
گفت‌وگوی روزنامه «شرق» هم به‌درستی اشاره شده است، تغییر نام معابر در بسیاری از موارد بدون
گفت‌وگوی قبلی و جلب مشارکت ساکنان محل انجام می‌شد و مردم گاه هنگام نصب تابلو از تغییر نام
خیابان خود باخبر می‌شدند. بی‌توجهی به پیوند عاطفی شهروندان با نام و هویت محلی می‌توانست به
مقاومت اجتماعی دامن بزند. تصمیم‌گیری درباره فضای شهری باید با مشارکت مردم و احترام به حقوق
برابرشهروندان همراه باشد؛ نمی‌توان به نام تکریم شخصیت‌های ملی و فرهنگی، حق مشارکت ساکنان
را نادیده گرفت.
با این همه، مشارکت‌ندادن ساکنان محلی را نباید بهانه‌ای برای انفعال نهادهای قانونی یا عقب‌نشینی در
برابر فشارهای فراقانونی قرار داد. حل این گره، نیازمند سازوکارهای شفاف، گفت‌وگوی مدنی با
شهروندان و، در عین حال، ایستادگی بر سر اجرای قانون است.
در نهایت، تاریخ معاصر ایران نشان داده است که نام‌های ریشه‌دار در وجدان جمعی، با برداشتن یک
تابلو یا حذف از اسناد رسمی از میان نمی‌روند. دکتر محمد مصدق نماد ومظهر آرزوی دیرین ملتی است
که خواهان آزادی، استقلال، عدالت ، حاکمیت قانون ، حقوق شهروندی برابر و تعیین سرنوشت خویش به
دست خود بوده است. تا زمانی که این آرمان‌ها در جامعه ایران زنده و پویا باشند، نام و میراث مصدق نیز
همچنان در حافظه تاریخی این سرزمین ماندگارخواهد ماند.

جمال صفری
۲۴ آبان ۱۴۰۵ ـ ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶

** پی‌نوشت‌ها:
۱. روزنامه «شرق»، گفت‌وگو با محمدجواد حق‌شناس، رئیس کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورای پنجم
تهران، با عنوان «جدال بر سر نام خیابان‌ها»، تاریخ انتشار: ۲۱ آبان ۱۴۰۵.
لینک مطلب: sharghdaily.com
۲. جمال صفری، «خصوصیات اخلاقی و فضیلت‌های انسانی دکتر محمد مصدق»، انتشارات مصدق ـ
فاطمی، اسفند ۱۳۹۴.
۳. ابوالحسن بنی‌صدر وجمال صفری ،« نهضت ملی و دشمنانش به روایت اسناد، انتشارات انقلاب
اسلامی در هجرت، اردیبهشت ۱۳۸۷.»

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)