برگردان به فارسی: شهرام کیانی
برخی از منتقدان، کارل مارکس را متهم کردهاند که تاریخ جهان را در چارچوبی تنگ و محدود گنجانده است که سرمایهداری اروپایی را همچون الگویی جهانشمول برای توسعه معرفی میکرد. نگاهی دقیقتر به نوشتههای متأخر مارکس نشان میدهد که این کلیشه تا چه اندازه از حقیقت به دور است.
مروری بر کتاب «راههای انقلابی مارکس متأخر: استعمار، جنسیت و کمونیسم بومی» اثر کوین اندرسون (انتشارات ورسو، ۲۰۲۵)

شاید تصور کنید دیگر هیچ نکته تازهای در آثار کارل مارکس باقی نمانده که کشف نشده باشد. اما مارکسپژوهی تازه در آغاز راه کشف بینشهای چشمگیری است که از مطالعات او درباره جوامع غیراروپایی و چشمانداز نوینی که در نتیجه آن نسبت به تاریخ پروراند، سرچشمه میگیرند.(آرشیو جهانی تاریخ / گروه تصاویر یونیورسال، از طریق گتی ایمیجز)
اندرو هارتمن در کتاب خود با عنوان «کارل مارکس در آمریکا» چنین مطرح میکند که ما اکنون در دنیای انگلیسیزبان در حال تجربه «موج چهارم» رونق مارکسیسم هستیم. اگرچه چنین ایدهای از نظر جنبشهای اجتماعی و سیاسی ممکن است خیالی به نظر برسد، اما اگر آن را معطوف به درگیری فکری و پژوهشی با اندیشه و نوشتههای کارل مارکس بدانیم، حقیقتی انکارناپذیر را بازتاب میدهد.
در سال ۲۰۲۴، انتشارات دانشگاه پرینستون نخستین ترجمه انگلیسی جدید از جلد اول «سرمایه» (کاپیتال) را پس از دههها منتشر کرد و همزمان کتاب «کاهش سرعت: مانیفست پسارشد» نوشته کوهی سایتو با استقبال و هیاهوی فراوانی روبهرو شد. در سال ۲۰۲۵ نیز کتاب خود هارتمن موجی از توجه برانگیخت و اکنون کتاب «راههای انقلابی مارکس متأخر» اثر کوین اندرسون، بار دیگر اهمیت و جذابیت مستمر مارکس و مارکسیسم را به نمایش میگذارد.
مارکسی چندخطی
«راههای انقلابی» دنباله همان مسیری را میگیرد که کتاب پیشین اندرسون، «مارکس در حاشیهها» (۲۰۱۰)، در آن نقطه متوقف شده بود. انتشار «مارکس در حاشیهها» نقطه عطفی در مارکسپژوهی به شمار میرفت. این اثر با تکیه بر نوشتههای گسترده روزنامهنگارانه، نامهها و دفترچههای یادداشت متأخر مارکس درباره جوامع غیراروپایی و پیشاسرمایهداری، این دیدگاه رایج را به چالش کشید که مارکس را متفکری جبرگرا با الگویی تکخطی از تاریخ میدانست؛ دیدگاهی که به تعبیر ادوارد سعید، نمونهای از «نگاه یکدستساز به جهان سوم» تلقی میشد.
در واقع، در آثار مارکس میتوان روایتی بسیار گشودهتر و چندخطیتر همراه با درکی عمیق و ستایشبرانگیز از تنوع بشری یافت.
اندرسون نشان داد که نوشتههای مارکس، وقتی در کلیت خود بررسی شوند، بیانگر درکی تکخطی و جبرگرایانه از تاریخ و فرهنگ بشر نیستند. در واقع، میتوان روایتی بسیار گشودهتر و چندخطیتر با درکی عمیق از تنوع انسانی در آنها یافت. «راههای انقلابی» این تصویر را بسط میدهد و پالایش میکند.
این کتاب بر پایه دسترسی به اسنادی استوار است که پیشتر در دسترس نبودند و اندرسون از طریق همکاری با پروژه «مجموعه آثار مارکس و انگلس» (MEGA) به آنها دست یافته است. این اسناد شامل یادداشتهایی هستند که مارکس در سالهای پایانی عمر خود بر آثار انسانشناختی لوئیس هنری مورگان، ماکسیم کووالفسکی و دیگران نوشته است.
مضمون «چندخطی بودن» (multilinearity) محور اصلی کتاب «راههای انقلابی» است. اندرسون بهویژه مفهوم «دورانهای پیشرونده» (progressive epochen) را به پرسش میکشد؛ یعنی این ایده که جوامع بشری از مراحل متوالی و پیدرپی بر پایه آنچه مارکس بعدها «شیوههای تولید» (modes of production) متمایز نامید، عبور میکنند. مارکس و فردریش انگلس نخستین بار این طرحواره را در «ایدئولوژی آلمانی» (اثری که در سالهای ۱۸۴۵–۱۸۴۶ نوشته شد و در زمان حیات خودشان منتشر نگردید) صورتبندی کردند.
این طرحواره سلسلهای از مراحل تکامل تاریخی را ترسیم میکند که با گذار از یک شیوه تولید مسلط به شیوه تولید بعدی مشخص میشود: شیوه تولید قبیلهای یا طایفهای جای خود را به شیوه تولید بردهداری باستان در یونان و روم میدهد، که آن نیز به نوبه خود جای خود را به شیوه تولید فئودالی، سپس شیوه تولید بورژوایی و سرانجام به شیوه تولید کمونیستی یا سوسیالیستی میسپارد. مسئله فئودالیسم — بهطور خاص اینکه آیا میتوانیم بهطور کلی جوامع طبقاتی پیشاسرمایهداری در سراسر جهان را «فئودالی» توصیف کنیم یا نه — نقشی محوری در استدلال اندرسون دارد.
فهم فئودالیسم
خودِ ایده چنین طرحوارهای همواره در مطالعات مارکسیستی و فراتر از آن محل مناقشه بوده است، زیرا شباهت آشکاری به اشکال «نظریه مرحلهای» (stadial theory) عصر روشنگری دارد. با این حال، همانطور که اندرسون اشاره میکند، کل مفهوم شیوههای تولید بهمثابه دورانهای پیشرونده در اندیشه مارکس تعینناپذیر است: یا میتوان از «پیشرونده» بودن آنها به معنای فناورانه سخن گفت — یعنی بازنمایی توالی تحولات فناورانه یا اجتماعی بر فراز یکدیگر — یا به معنای پیشرونده بودن در مقیاس زمانی و آمدن یکی پس از دیگری.
در هر دو تفسیر مشکلاتی وجود دارد. درباره تفسیر نخست، اندرسون یادآور میشود که بحث مارکس درباره فئودالیسم آکنده از نیش و کنایههایی به پیشرفتباوری عصر روشنگری است که چنین خوانشی را ناممکن میسازد. درباره تفسیر دوم نیز، این واقعیت که مارکس از «شیوه تولید آسیایی» سخن گفت که بهکلی بیرون از الگوی تحول اروپایی قرار میگرفت، کل این طرحواره را به هم میریزد.
نادرست خواهد بود اگر علاقه مارکس به کمون باستان را نوعی همذاتپنداری رمانتیک با چنین اشکال کهنی بدانیم.
به هر روی، تا زمان نگارش «سرمایه»، زبانِ «دورانهای پیشرونده» بهکلی ناپدید میشود. در حقیقت، وقتی تمامی نوشتهها، نامهها، یادداشتهای پژوهشی و سایر آثار مارکس را در نظر بگیریم که در آنها بحث درباره فئودالیسم عملاً فضای بسیار محدودی را اشغال میکند، به گفته اندرسون: «مضاعفاً نادرست خواهد بود که شیوههای تولید اشتراکی اولیه، یونانی-رومی باستان و آسیایی را به نحوی در حاشیه آثار مارکس تلقی کنیم و در مقابل، فئودالیسم را در مرکز آن قرار دهیم.»
در دفترچههای قومشناسی مارکس و در برخی از نوشتههای متأخر او، از جمله ویراست فرانسوی «سرمایه»، میبینیم که او با جدیت تمام به نقد جهانشمولسازی فئودالیسم اروپایی برای پوشش دادن تاریخ جوامع غیراروپایی میپردازد. اندرسون مسیر مطالعاتی خودِ مارکس را نشان میدهد که حاکی از آن است او در مراحل آغازین درگیری فکری عمیق با ساختارها و گستره جوامع غیراروپایی بود؛ درگیریای که میتوانست در مجلدات بعدی و ناتمام «سرمایه»، بهویژه مجلد موعود درباره بازار جهانی، جایگاهی محوریتر بیابد.
مارکس در پاسخ سال ۱۸۷۷ خود به مقالهای در یک نشریه روسی که به طرح تاریخیِ «انباشت بهاصطلاح بدوی» در جلد اول «سرمایه» انتقاد کرده بود، مستقیماً با نویسنده آن، آقای ژوکوفسکی، درگیر میشود و گلایه میکند که او «خود را موظف میبیند طرح تاریخی مرا از پیدایش سرمایهداری در اروپای غربی، به یک نظریه تاریخی-فلسفی درباره مسیر عامی تبدیل کند که بهطور محتوم بر همه ملل تحمیل شده است، صرفنظر از شرایط تاریخیای که در آن قرار دارند.»
همچنین میتوانیم شواهدی دال بر رد این خوانش تکخطی از سوی مارکس را در فرازی بیابیم که اندرسون از ویراست فرانسوی متأخر «سرمایه» نقل میکند:
«اما بنیاد تمامی این تحول، سلب مالکیت از زارعان است. تاکنون این امر تنها در انگلستان به شکلی رادیکال انجام شده است: از این رو، این کشور ناگزیر نقش اصلی را در طرح ما ایفا خواهد کرد. اما تمامی کشورهای اروپای غربی در حال پیمودن همین مسیر تحول هستند، اگرچه متناسب با محیط خاص هر یک، رنگ و بوی محلی به خود میگیرد، یا به حوزه محدودتری منحصر میشود، یا ویژگی کمتر برجستهای نشان میدهد، و یا از ترتیب توالی متفاوتی پیروی میکند.»
کار اجتماعی
مسئله مرتبط دیگر، اهمیت مطالعه مارکس درباره روابط مالکیت اشتراکی — یا به تعبیر دقیقتر اندرسون، «روابط اجتماعی اشتراکی» یا اشکال اجتماعی — است. این تمایز به هیچ وجه از سر موشکافی بیمورد از سوی اندرسون نیست. همانطور که او اشاره میکند، نادرست است اگر بگوییم مارکس در مطالعات خود درباره جوامع غیراروپایی، فینفسه بر مالکیت اشتراکی متمرکز بود، زیرا شماری از آن جوامع «بهجز مقادیر اندکی از دارایی شخصی، عملاً هیچ نوع مالکیتی نداشتند.»
اشکال مالکیت بیشتر به عنوان ویژگیهای ثانویه عمل میکنند که از این شکل پیشین مشتق شدهاند.
مهمتر آنکه، برای مارکس، شکل «کار اجتماعی» (social labor) که برای تداوم و معیشت جامعه به کار میرود، اساسیترین دغدغه است و نه خودِ اشکال مالکیت. اشکال مالکیت بیشتر به عنوان ویژگیهای ثانویه عمل میکنند که از این شکل پیشین مشتق شدهاند.
این تمایز راهگشاست، دستکم از این جهت که استدلال موجود در آثار پرودون و دیگران را که مالکیت را شکلی از دزدی تصویر میکنند، باطل میسازد. از نظر مارکس، این گزاره که «مالکیت دزدی است» بر یک خلط مبحث ابتدایی استوار است: ما نمیتوانیم در مورد چیزی که اصلاً در وهله نخست مالکیت نبوده است، از «دزدی» سخن بگوییم. برای آنکه چیزی دزدیده شود، ابتدا باید به شخص دیگری تعلق داشته باشد.
بر همین اساس، مارکس استدلال میکند که روابط مالکیت حاصل فرآیند دگرگونی روابط اجتماعی گستردهتر و نقش کار هستند: بهویژه، فرآیند خشونتآمیز جداسازی تولیدکنندگان از دسترسی مستقیم به وسایل تولید و درگیر ساختن آنها در روابط اجتماعی نوین (یعنی به عنوان کارگران برده یا مزدبگیر). تنها در این صورت است که میتوانیم مالکیت خصوصی را به عنوان شکلی پایدار از روابط اجتماعی داشته باشیم.
مارکس این موضوع را در فصل پایانی جلد اول «سرمایه» با عنوان «نظریه مدرن استعمار» که در بخش مربوط به «انباشت بهاصطلاح بدوی» آمده، بسط میدهد. در این فصل، مارکس داستان غمانگیز آقای پیل را بازگو میکند؛ صنعتگر انگلیسیای که میل انسانی به کار بیگانهنشده را به درستی درک نکرده بود.
آقای پیل وسایل تولید و گروهی از کارگران مزدبگیر آینده را با کشتی به سوان ریور در استرالیای غربی منتقل کرده و هر آنچه را که برای راهاندازی یک بنگاه نوپا لازم بود فراهم آورده بود. اما در کمال بهت و خشم آقای پیل، کارگران مزدبگیرِ مفروض، به محض رسیدن به مقصد، فوراً او را ترک کردند. آنها به سراغ کار و زندگی مستقل خود رفتند و حق ابتدایی خود برای تعیین سرنوشت در بازتولید روزمره شرایط زیستشان را اعمال کردند.
بحثی دیرینه وجود دارد درباره اینکه آیا باید «انباشت بهاصطلاح بدوی» را فرآیندی تاریخی ببینیم یا فرآیندی مستمر. آیا این انباشت محدود به دورهای بود که سرمایه از طریق کیمیاگری عجیبی از دلِ غیرسرمایه سربرآورد — یعنی «پیشاتاریخ» سرمایه، آنگونه که مارکس مینامدش؟ یا اینکه پدیدهای ممتد است که در تداوم گسترش سرمایه به درون مناطق غیرسرمایهداری تا به امروز تجلی مییابد؟
همانطور که اندرسون نشان میدهد، یادداشتهای مارکس انباشت پیشرفته و بالغ سرمایه را در حالی ترسیم میکنند که در کنار خشونت عریان دولتی عمل میکند و ناگزیر برای دگرگون ساختن روابط اجتماعی اشتراکی به آن نیازمند است. هند نمونهای روشن از این امر است و الجزایر نیز تا حد کمتری چنین است؛ اما قابل توجه است که مارکس درباره آن به عنوان پدیدهای تاریخی و قریبالوقوع در مورد روسیه نیز بحث میکند. همانطور که مارکس در نامهاش به ورا زاسولیچ، رهبر نارودنیکهای (پوپولیستهای) روسی، تصریح میکند: «آنچه حیات کمون روسی را تهدید میکند، نه یک جبر تاریخی است و نه یک نظریه؛ بلکه ستم دولتی و استثمار به دست متجاوزان سرمایهدار است.»
اشکال اشتراکی
یکی از مضامین محوری «راههای انقلابی»، توجه دقیق مارکس به مقاومت در برابر سلطه استعماری است. در اینجا نقش «کمونهای روستایی» اهمیت ویژهای دارد — مارکس نهتنها درباره کمونهای روستایی هند، بلکه درباره کمونهای الجزایر و قاره آمریکا نیز اظهار نظر میکند. ستایش او از چنین مقاومتهایی در ظاهر با اظهارات پیشین او در مقالهای در سال ۱۸۵۳ در تضاد به نظر میرسد که در آن کمون روستایی «بدوی» را «بنیاد استوار استبداد شرقی» توصیف کرده و برای استعمار نقشی پیشرونده در فروپاشی آن قائل شده بود.
اندرسون پیشتر در «مارکس در حاشیهها» به این نکته پرداخته بود؛ جایی که او آن اظهارات را در بافت تاریخی خود قرار داد و چرخش تدریجی مارکس به سوی موضعی مستقیماً ضداستعماری در سالهای بعد را نشان داد. اندرسون در کتاب جدیدش درک عمیقتری از چگونگی پرورش این موضع ضداستعماری توسط مارکس ارائه میدهد. این امر بهویژه در شیفتگی مارکس به تداوم اشکال اجتماعی اشتراکی، از روسیه گرفته تا ایرلند و حتی آلمان، آشکار است.
با خواندن اثر اندرسون، به شکلی ملموس درمییابیم که مارکس اشکال اجتماعی اشتراکی را — حتی در جاهایی که تنها بقایایی از آنها بر جای مانده است — برای درک «نفی در نفیِ» سرمایه محوری میداند، که خود نشاندهنده شکل جامعه کمونیستی آینده است. تصادفی نیست که مطالعه مارکس درباره کمون سنتی در سالهای پس از کمون پاریس در سال ۱۸۷۱ شدت میگیرد.
نادرست خواهد بود اگر علاقه مارکس به کمون باستان را نوعی همذاتپنداری رمانتیک با چنین اشکال کهنی بدانیم. اندرسون نشان میدهد که مارکس بهویژه عناصر پدرسالارانه آن اشکال را آماج نقدهای تند و گزنده قرار میدهد و در عین حال، عناصر مترقیتر آنها را میستاید. در حقیقت، دغدغه اصلی مارکس نه اشکال اشتراکی باستان در نسخههای پیشااستعماریشان است، بلکه تحول بعدی آنهاست.
اندرسون با در نظر گرفتن هند به عنوان نمونه موردی، خاطرنشان میکند که «نقطه عطف دیالکتیکی کلیدی» برای نظریهپردازی مارکس «پس از نفوذ گسترده استعمار بریتانیا و پس از آن فرا میرسد که این اشکال اشتراکی بر اثر وجوهی از روابط اجتماعی سرمایهداری تحمیلشده از سوی بریتانیاییها دچار گسست شدند.» به باور اندرسون، دغدغه اصلی مارکس این است که چگونه این فرآیند «انواع جدیدی از تفکر و سازمانیابی را آغاز کرد که میتواند مبنای نوع جدیدی از سوژگی قرار گیرد»؛ سوژگیای که برای نیروهای استعمارگر خطرناک از آب درخواهد آمد. اگر این واقعاً مشاهده مارکس بوده باشد، پس در پرتو تاریخ قرن بیستم با انقلابهای ضداستعماری پرشمارش، دوراندیشی انکارناپذیری را نشان میدهد.
راههای انقلاب
فصل پایانی کتاب اندرسون از جهات گوناگون کانون اصلی کتاب است؛ جایی که او پرسش درک مارکس از دگرگونی انقلابی و چگونگی تغییر آن در طول زمان را پیش میکشد. دستکم تا اواسط دهه ۱۸۵۰، آشکار است که مارکس کشورهای توسعهیافته صنعتی همچون بریتانیا را کانون احتمالی انقلاب میدانست که سپس به پیرامونِ سرمایهداری در کشورهایی مانند ایرلند و لهستان گسترش مییافت.
با این حال، تا اواخر دهه ۱۸۶۰، او این دیدگاه را معکوس کرده بود و استدلال میکرد که انقلاب در بریتانیا، از درون و از رهگذر رویدادهای ایرلند جرقهاش زده خواهد شد و از آنجا به سراسر جهان سرایت خواهد کرد. اندرسون در «راههای انقلابی» نشان میدهد که چگونه روسیه بعدها برای مارکس جایگاه ایرلند و لهستان را به عنوان سنگ محک انقلاب جهانی به دست آورد.
نامه مارکس به ژول گد، رهبر سوسیالیست فرانسوی، در سال ۱۸۷۹ این موضوع را به روشنی بیان میکند: «من متقاعد شدهام که انفجار انقلاب این بار نه در غرب، بلکه در شرق، یعنی در روسیه آغاز خواهد شد.» به گفته مارکس، انقلاب ابتدا از روسیه به آلمان و اتریش گسترش خواهد یافت:
«بسیار حائز اهمیت است که در لحظه وقوع این بحران عمومی در اروپا، پرولتاریای فرانسه را پیشاپیش در یک حزب کارگری سازمانیافته و آماده ایفای نقش خود بیابیم. اما در مورد انگلستان، عناصر مادی برای دگرگونی اجتماعی آن به وفور و بیش از اندازه مهیاست، اما روح محرک در آن غایب است. این روح شکل نخواهد گرفت، مگر تحت تأثیر انفجار رویدادها در قاره اروپا.»
در همان حال، کمون باستان در اندیشه خودِ مارکس درباره انقلاب جایگاهی محوری مییابد. مارکسی که اندرسون در سالهای پایانی زندگیاش به ما نشان میدهد، با تمام توان این تصور را رد میکند که تحولات بریتانیا و اروپای غربی باید در همهجا تکرار شوند تا گذار به کمونیسم ممکن گردد. او به روشنی پیشنهاد میکند که آیندهای سوسیالیستی میتواند از دل کمونهای روستایی سربرآورد، به شرط آنکه بر فشارها و نفوذهایی که از سوی تعرض سرمایهداری بر آنها سنگینی میکند غلبه شود:
«آیا اوبشچینای (obshchina) روسی — که شکلی است، هرچند بهشدت فرسوده، از مالکیت اشتراکی اولیه بر زمین — میتواند مستقیماً به شکل عالیتر و کمونیستیِ مالکیت اشتراکی گذار کند؟ یا اینکه ناگزیر است نخست همان فرآیند انحلالی را طی کند که مشخصه تکامل تاریخی غرب است؟ تنها پاسخی که امروز ممکن است این است: اگر انقلاب روسیه به نشانهای برای انقلاب پرولتری در غرب بدل شود، بهگونهای که این دو یکدیگر را تکمیل کنند، آنگاه مالکیت اشتراکی کنونی بر زمین در روسیه میتواند به عنوان نقطه عزیمت برای یک تکامل کمونیستی عمل کند.»
آخرین دستاوردی که پژوهش اندرسون ارائه میدهد، برجسته ساختن مضامین محوری «نقد برنامه گوتا» اثر مارکس است که اندرسون ویراست جدیدی از آن را در سال ۲۰۲۳ به همراه کارل لودنهوف ترجمه کرد. این ویراست که دارای مقدمهای درخشان از پیتر هودیس است، بر ترجمه مسئلهساز اصطلاح آلمانی Staatswesen («هیئت سیاسی» یا «جامعه سیاسی») تمرکز دارد که در اکثر ترجمههای انگلیسی به نادرستی به «دولت» (state) ترجمه شده است. همانطور که لودنهوف و اندرسون اشاره میکنند، روایت مارکس از جامعه کمونیستی آینده بر جایگزینی دولت با کنترل دموکراتیک مستقیم بر «کارکردهای ضروری دولت» [Staatsfunktionen] استوار است.
به همین دلیل است که مارکس در «جنگ داخلی در فرانسه» از کمون به عنوان «انقلابی علیه خودِ دولت» و «بازجذب قدرت دولتی توسط جامعه به مثابه نیروهای زنده خویش» سخن گفت. مارکس فرآیند دقیق چگونگی تعامل کمون روسی و غرب صنعتی برای نوسازی شکل کمون را در این نوشتههای متأخر تا حدی مبهم باقی میگذارد. با این حال، مجموع این نوشتهها باید ما را از این تصور نادرست برهاند که او نوعی سوسیالیسم دولتمحور (statist) را به عنوان بدیل سرمایهداری میدید.
پژوهش اندرسون مارکسی را آشکار میسازد که به شکلی چشمگیر با چهره جزماندیشی که بسیاری از منتقدان و ستایشگران به یکسان تصویر کردهاند، متفاوت است؛ متفکری که انعطافپذیری اندیشهاش — که از توجه دقیق به کنشها و رویههای عینی در میدان عمل و همچنین غوطهور شدن در گستره وسیعی از مطالعات پژوهشی الهام گرفته بود — شایسته آن است که بسیار جدیتر گرفته شود. «راههای انقلابی» بهطور ضمنی ما را فرامیخواند تا رویه مارکس را به زمانه خودمان منتقل کنیم؛ به اشکال و امکانات متنوع اجتماعی توجه دقیق نشان دهیم و نهتنها در پی شواهد پسرفت و ارتجاعی باشیم که در اطرافمان به وضوح دیده میشود، بلکه اشکال گوناگون مقاومت در برابر آن را نیز جستوجو کنیم.
درباره نویسنده
کیران درکین مدرس سیاست و روابط بینالملل در دانشگاه یورک در بریتانیا است. او نویسنده کتاب «اومانیسم رادیکال اریش فروم» و همویراستار کتاب «نظریه انتقادی اریش فروم: امید، اومانیسم و آینده» است.

هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.