بزرگ‌ترین خطر پیش روی جامعه امروز، «امیدسوزی» و تاراج نظام‌مند دوران کودکی است. هنگامی که بستر آموزش استاندارد، تغذیه سالم و امنیت روانی از کودک سلب شود، او نه تنها امروزِ خود را از دست می‌دهد، بلکه در آینده نیز توانایی ارتقای طبقه اجتماعی خود را نخواهد داشت. این محرومیت مکرر، فقر را نسل‌به‌نسل سفت‌وسخت‌تر بازتولید کرده و جامعه را با یک تروما و بحران عمیق انسانی روبه‌رو می‌کند؛ تصویری نگران‌کننده که ابعاد آن از بحران بازماندگی از تحصیل و کودکان کار آغاز شده، از فقر غذایی و ناامنی روانی می‌گذرد و در نهایت به وضعیت مضاعف کودکان بی‌شناسنامه و مهاجر ختم می‌شود.
در این میان، تنش‌های سیاسی و سایه سنگین جنگ، مانند یک زلزله خاموش عمل می‌کنند. سازه‌های فیزیکی شاید پابرجا بمانند، اما ساختار روانی نسلی که باید فردا را بسازد، ترک‌های عمیقی برمی‌دارد. فشارهای چندلایه سال‌های اخیر در ایران — از سایه سنگین تنش‌های نظامی گرفته تا انسداد سیاسی و بحران معیشتی — اتمسفر سنگینی را ایجاد کرده که بیشترین ترومای ناپیدای آن را کودکان حمل می‌کنند. در این میان، کودکان مناطق مرزی و محروم مانند سیستان و بلوچستان، کردستان، خوزستان و ایلام در خط مقدم این آسیب قرار دارند؛ چرا که در این جغرافیا، بحران‌های سراسری با محرومیت‌های مزمن محیطی گره می‌خورند و اثری مضاعف به جا می‌گذارند. کودک این مناطق امروز همزمان در سه جبهه می‌جنگد: فقر، ناامنی روان، و افق تاریک آینده.
بزرگ‌ترین آسیب روان‌شناختی این فضای پرتنش، فرسایش امنیت روانی بنیادی و شکل‌گیری اضطراب وجودی دائم در ذهن کودک است. شنیدن اخبار مداوم از احتمال درگیری، پرواز پهپادها و موشک‌ها، و دیدن اضطراب در چهره والدین، مفهوم جهان به عنوان مکانی امن را نابود می‌کند و خود را به صورت لکنت زبان، کابوس‌های شبانه و اضطراب جدایی نشان می‌دهد. در مناطق مرزی وضعیت به مراتب حادتر است؛ حضور پررنگ‌تر نیروهای نظامی و ایست‌های بازرسی، حس زیستن در یک «پادگان دائم» را به کودک القا می‌کند. این تنش کلان وقتی با بحران اقتصادی گره می‌خورد، پدیده «بزرگ‌سالی زودرس» را رقم می‌زند. گفتگوهای روزمره درباره گرانی و فقر، کودک را به شریک دغدغه‌های معیشتی والدین تبدیل می‌کند و حق بازی و آرامش را از او می‌رباید. این فضا قدرت رویاپردازی را از نسل جدید می‌گیرد و آن‌ها را دچار نوعی افسردگی خلاقیت می‌کند؛ چرا که آینده را تاریک و خارج از کنترل خود تصور می‌کنند. تلفیق این موارد با بحران‌های محیطی نظیر ریزگردها و بی‌آبی، علائم واضح اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) را در آن‌ها شکل داده که به دلیل نبود امکانات مشاوره در این مناطق، درون کودک رسوب می‌کند.
از سوی دیگر، تشدید فقر به عنوان یک محرک زنجیره‌ای، نقشی ویرانگر در فروپاشی امنیت کودکان ایفا می‌کند. فقر مطلق، پدیده کودکان کار را از یک آسیب اجتماعی به یک استراتژی بقا برای خانواده تبدیل کرده است. با لوکس شدن هزینه‌های تحصیل، کودکان مجبور به ترک تحصیل می‌شوند تا در بخش‌های غیررسمی مانند زباله‌گردی، دست‌فروشی یا کارگاه‌های زیرزمینی با دستمزدهایی ناچیز کار کنند. در همین بستر، بحران‌های اقتصادی مستقیماً آمار کودک‌همسری را به‌ویژه در میان دختران جهش می‌دهند تا به عنوان راهکاری برای کاهش هزینه‌های خانواده یا تسویه بدهی‌ها استفاده شود؛ پدیده‌ای که امکان رشد اجتماعی و استقلال را برای همیشه از آنان سلب می‌کند. این زنجیره فقر با ناامنی اقتصادی و آوارگی ناشی از مهاجرت‌های اجباری تکمیل می‌شود. این پدیده‌ها مجزا نیستند، بلکه یکدیگر را بازتولید می‌کنند؛ کودک مهاجر وارد چرخه کار می‌شود، کار به ترک تحصیل می‌انجامد و ترک تحصیل، مسیر را برای ازدواج زودهنگام هموار می‌سازد. مرکز ثقل تمام این آسیب‌ها، عدم حمایت سیستماتیک اجتماعی و فقر ساختاری است که در طول ۴۷ سال حیات جمهوری اسلامی، گریبان‌گیر این کودکان بوده است.
علاوه بر این، کودکان در مناطق پیرامونی از همان ابتدای ورود به سیستم رسمی آموزش، با مانع بزرگ روانی و شناختی زبان مادری روبه‌رو می‌شوند. برای کودکی که تا سن ۶ سالگی تنها به زبان کردی، بلوچی، عربی یا ترکی صحبت کرده، نبود سیستم آموزش دوزبانه استاندارد منجر به افت تحصیلی شدید و احساس ناتوانی می‌شود. وقتی زبان و نشانه‌های فرهنگی یک کودک در ساختار رسمی نادیده گرفته شود، او دچار بحران هویت، بیگانگی فرهنگی و سرکوب عزت‌نفس می‌شود و به اشتباه فکر می‌کند این نابرابری ناشی از کمبود استعداد خودش است، نه نابرابری در توزیع امکانات. این محرومیت‌های ساختاری و عدم توسعه زیرساخت‌ها، ورود کودکان به فعالیت‌های مرگباری مثل کولبری در مناطق غربی و سوخت‌بری در مناطق شرقی را رقم می‌زند که فراتر از یک انتخاب، یک اجبار ساختاری برای بقا است. این کودکان به جای تجربه دوران کودکی، با انفجار خودروها، سقوط از صخره‌ها و کمین‌های مرزی روبرو می‌شوند؛ تجربیاتی که چرخه‌های آسیب‌زا را پابرجا نگه می‌دارد و محرومیت را از یک نسل به نسل بعدی منتقل می‌کند.
مواجهه مستقیم کودکان با پدیده‌های خشنی چون بازداشت، از دست دادن ناگهانی اعضای خانواده در پی خشونت‌های سیاسی و اجتماعی، یا زیستن در فضای دائمی سرکوب و ارعاب (به‌ویژه پس از اعتراضات دی‌ماه و جنگ اخیر)، به مرور زمان یک ترومای جمعی و نسلی را شکل می‌دهد. سیستم عصبی کودک در این وضعیت همیشه در حالت جنگ و گریز قرار می‌گیرد، مفهوم امنیت جهان برای او فرو می‌پاشد و نبود امکان عزاداری آزادانه برای خانواده‌ها، سوگ را به یک گره کور روانی تبدیل می‌کند. پیامد این تروما در سطح کلان، به عادی‌سازی خشونت و گسست عمیق میان نسل جدید و نهادهای رسمی منجر می‌شود. کودکی که منشأ اصلی ناامنی را در ساختارهای حاکم ببیند، با بی‌اعتمادی مطلق بزرگ می‌شود. هولناک‌ترین بُعد این آسیب، ماندگاری و انتقال بین‌نسلی آن است؛ والدینی که خود کودکیِ تروماتیکی داشته‌اند و درمان نشده‌اند، ناخودآگاه اضطراب‌ها و رفتارهای دفاعی خود را به فرزندانشان منتقل می‌کنند. در نهایت، این نسل یا به سمت سرخوردگی و انزوا حرکت می‌کند و یا هویت خود را حول محور دادخواهی بازتعریف خواهد کرد.
با وجود نیاز مبرم به حمایت، پرسش کلیدی این است که چرا حاکمیت روی نهادها و فعالان مستقل حقوق کودک فشار می‌آورد و آن‌ها را بازداشت می‌کند؟ هدف اول، هراس از شکل‌گیری شبکه‌های مستقل و آلترناتیو در محلات محروم است که می‌توانند به یک مرجعیت اجتماعی جایگزین تبدیل شوند. هدف دوم، انحصارطلبی در حوزه ایدئولوژی و تربیت کودک است؛ فعالان مستقل بر اساس اسناد بین‌المللی و مفاهیمی مانند برابری جنسیتی فعالیت می‌کنند، در حالی که حاکمیت این رویکرد را نفوذ فرهنگی غرب دانسته و سعی در جایگزینی آن با آموزش‌های عقیدتی تحت کنترل خود دارد. هدف سوم، پنهان‌کاری نظام‌مند آسیب‌های اجتماعی است؛ فعالان با مستندسازی آمار فقر و ترک تحصیل، ناکارآمدی سیستم را عریان می‌کنند و حکومت با برچسب سیاه‌نمایی و اتهامات امنیتی و مالی نظیر وابستگی به خارج، صدای آن‌ها را خفه می‌کند. این فشارها دقیقاً برای بی‌سر کردن جامعه مدنی طراحی شده‌اند. حاکمیت ترجیح می‌دهد شبکه‌های حمایتی مستقل کاملاً از هم بپاشند—حتی به قیمت رها شدن هزاران کودک در چنگال فقر—اما یک شبکه منتقد وجود نداشته باشد؛ پدیده‌ای که فعالان را ناچار می‌کند فعالیت خود را به خیریه‌های محض و سنتی تقلیل دهند یا به سمت فعالیت‌های مویرگی و پنهانی حرکت کنند.
جامعه‌ای که امروز نسبت به امنیت روانی و فیزیکی کودکانش بی‌تفاوت یا عامل ارعاب آن‌ها باشد، در آینده با نسلی روبه‌رو خواهد شد که یا از درون تهی و ناامید است، یا سرشار از زخم‌های باز و التیام‌نیافته‌ای که هر لحظه امکان دهان باز کردن دارند. ترمیم این حجم از تروما، در آینده نیازمند فرآیندهای طولانی‌مدت روان‌درمانی جمعی، حقیقت‌یابی، و از همه مهم‌تر، تغییر ریشه‌ای شرایط ساختاری و سیاسی است که این تولید صدمه را رقم زده‌اند.
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.