از پیشنهاد ملی‌شدن صنعت نفت و مبارزه با سلطه بریتانیا تا ایستادگی در برابر کودتای ۲۸ مرداد
۱۳۳۲ و پافشاری دربار و قدرت‌های خارجی بر حذف او
دکتر حسین فاطمی، از چهره‌های برجسته نهضت ملی ایران و از مبارزان راه آزادی و استقلال کشور،
در سال ۱۲۹۹ در شهر نایین، در خانواده سید علی‌محمد، معروف به سیف‌العلما، و سیده طوبی دیده به
جهان گشود. روزنامه‌نگاری را از جوانی آغاز کرد و در روزنامه «باختر» که به برادرش تعلق داشت،
به فعالیت پرداخت. سپس در تهران به کار مطبوعاتی ادامه داد و مدتی نیز برای تحصیل به پاریس رفت و
دکترای حقوق گرفت.
آنچه شخصیت سیاسی فاطمی را از همان سال‌های جوانی متمایز می‌کرد، تنها استعداد روزنامه‌نگاری و
قدرت قلم او نبود؛ بلکه روحیه مستقل، بی‌باکی، حساسیت در برابر فقر و محرومیت مردم و مخالفت جدی
با نفوذ قدرت‌های خارجی بود. دکتر نصرالله سیف‌پور فاطمی، برادر ارشد او، در خاطراتش «حسین را
انسانی مبارز، اصول‌گرا و مخالف سازش با صاحبان قدرت توصیف می‌کند.» به روایت او، «در دوران
مجلس چهاردهم، با وجود درخواست‌های مکرر شاه و اطرافیان دربار برای ملاقات با حسین، او از
پذیرفتن این دیدار خودداری می‌کرد و دستگاه سلطنت را مظهر فساد و استبداد می‌دانست».
فاطمی در دوران رضاشاه نیز به دلیل نوشته‌ها و اشعار انتقادی‌اش زندانی شد. پس از شهریور ۱۳۲۰ و
سقوط رضاشاه، فعالیت مطبوعاتی خود را از سر گرفت. در برابر توقیف روزنامه «باختر» بر اثر فشار
سفارت‌های روس و انگلیس، روزنامه «تجدد» را منتشر کرد و در سرمقاله‌ای خطاب به سهیلی،
نخست‌وزیر وقت، نوشت:
«آقای نخست‌وزیر! شما در این مملکت حکومت نمی‌کنید. سفارت روس و انگلیس به شما دستور
می‌دهند و شما اجرا می‌کنید.»
این جمله، تنها اعتراض یک روزنامه‌نگار به دخالت خارجی نبود؛ بیانگر نگرشی سیاسی بود که استقلال
و حاکمیت ملی را شرط اساسی اداره کشور می‌دانست.
فاطمی در تأسیس جبهه ملی ایران مشارکت داشت، در مجلس شانزدهم به نمایندگی مردم تهران انتخاب شد
و در جریان نهضت ملی نفت نقشی تعیین‌کننده بر عهده گرفت. دکتر محمد مصدق در خاطرات خود،
پیشنهاد ملی‌شدن صنعت نفت را ابتکار دکتر حسین فاطمی می‌داند. مصدق نوشته است« که فاطمی این
پیشنهاد را در خانه آقای نریمان مطرح کرد و نمایندگان حاضر جبهه ملی آن را به اتفاق آرا پذیرفتند.» پس
از تشکیل دولت ملی، فاطمی ابتدا معاون پارلمانی نخست‌وزیر شد و در ۱۹ مهر ۱۳۳۱ به وزارت امور
خارجه رسید.
از این رو، برای شناخت چرایی اصرار دربار پهلوی و قدرت‌های خارجی بر حذف فاطمی، باید
شخصیت و جایگاه سیاسی او را در متن مبارزه برای استقلال ایران و رویارویی با کودتای ۲۸ مرداد
۱۳۳۲ بررسی کرد.
سه بار قرار گرفتن در آستانه مرگ
زندگی سیاسی دکتر حسین فاطمی با سه واقعه مرگبار گره خورد: نخست، سوءقصد به جان او در بهمن
۱۳۳۰؛ دوم، حمله به او پس از دستگیری در اسفند ۱۳۳۲؛ و سوم، اعدام او در ۱۹ آبان ۱۳۳۳، در حالی
که بیمار و تب‌دار بود.
نخستین سوءقصد؛ گلوله‌ای که عزم او را استوارتر کرد
در ۲۵ بهمن ۱۳۳۰، هنگامی که فاطمی بر مزار روزنامه‌نگار شهید محمد مسعود، مدیر روزنامه «مرد
امروز»، سخنرانی می‌کرد، هدف گلوله قرار گرفت. ضارب، محمدمهدی عبدخدایی، نوجوانی عضو
فدائیان اسلام بود که دستگیر شد.
عبدخدایی سال‌ها بعد مدعی شد که گلوله به فاطمی اصابت نکرده و در کیف او باقی مانده است. این ادعا
در نوشته‌های آن دو مقاله مورد انتقاد قرار گرفته است؛ زیرا فاطمی پس از سوءقصد به بیمارستان نجمیه
منتقل شد، تحت عمل جراحی قرار گرفت و آثار جراحت تا پایان عمر کوتاهش با او باقی ماند. افزون بر
آن، در همان بیمارستان نیز سوءقصد دیگری علیه او صورت گرفت:« افرادی شبانه به اتاقش وارد شدند و
درصدد برداشتن پانسمان و پاره‌کردن بخیه‌های او برآمدند. با دخالت پرستار، آنان گریختند و فاطمی بار
دیگر تحت عمل جراحی قرار گرفت.»
در راه بیمارستان، فاطمی با لبخند به همراهانش گفت:
«دیدید بالاخره انگلیسی‌ها مرا کشتند…»
و سپس درخواست کرد که روزنامه «باختر امروز» همچنان با همان روش و منش منتشر شود و چراغی
که به خون دل روشن نگه داشته بود، خاموش نشود.
او در نخستین سرمقاله خود پس از سوءقصد، با عنوان «کشته شدن در راه نجات یک ملت، بزرگ‌ترین
افتخار است»، نوشت:
«کشته شدن در راه نجات یک ملت بزرگ‌ترین افتخار است. تنها آتش مقدسی که باید در کانون سینه هر
جوان ایرانی همیشه زبانه بکشد، این آرزو و ایده‌آل بزرگ و پاک است که جان خود را در راه رهایی
جامعه و نجات ملت خود از چنگال فقر و بدبختی و ظلم و جور بگذارد… این گلوله اینتلیجنت سرویس به
پایداری و استقامت من صدچندان افزود و مرا در راه خدمت به میهن عزیزم سرسخت‌تر و آهنین‌تر و
فداکارتر نمود.»
فاطمی، با وجود جراحت و توصیه پزشکان به استراحت، فعالیت سیاسی و مطبوعاتی خود را ادامه داد.
در خرداد ۱۳۳۱، همراه هیئت ایرانی برای پیگیری حقوق ملت ایران در دعوای نفت به لاهه رفت و سپس
برای ادامه درمان به آلمان سفر کرد. او با وجود دردهای ناشی از جراحت، پس از بازگشت به ایران
مسئولیت‌های سیاسی خود را از سر گرفت.
دومین سوءقصد؛ حمله به یک زندانی بیمار و بی‌دفاع
پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، فاطمی مدتی مخفی بود تا اینکه در ۲۲ اسفند همان سال دستگیر شد.
دستگیری او برای حکومت کودتا پایان تعقیب یکی از سرسخت‌ترین مخالفان کودتا بود؛ اما آنچه پس از
دستگیری رخ داد، نشان داد که هدف تنها بازداشت و محاکمه او نیست.
به روایت دکتر سعید فاطمی، مأموران او را پس از دستگیری به دربار بردند. سرهنگ نصیری به او
توهین کرد و فاطمی پاسخ داد که «خیانتکار واقعی کسانی هستند که به کشور خیانت کرده‌اند.» نصیری با
مشت به صورت او کوبید و بینی‌اش را شکست.
پس از آن، فاطمی را به شهربانی منتقل کردند. بنا بر روایت سعید فاطمی، سپهبد بختیار به گروهی از
اوباش به سرکردگی شعبان جعفری و با حضور افرادی چون طیب حاج‌رضایی دستور حمله به او را داد.
هنگامی که فاطمی را از پله‌های شهربانی پایین می‌آوردند، گروهی به او حمله کردند. سلطنت فاطمی،
خواهر او، خود را روی برادرش انداخت و بنا بر این روایت، یازده ضربه چاقو را به جان خرید و تنها دو
ضربه به فاطمی اصابت کرد.
این روایت در کنار گفته‌های محمدعلی سفری و دیگر منابع، در مقاله‌ها نقل شده است. با این حال، باید
یک اختلاف روایی را نیز پنهان نکرد: شعبان جعفری در گفت‌وگو با هما سرشار، حضور خود در
شهربانی و زدن فاطمی را پذیرفته، اما چاقوزدن را انکار کرده است. بنابراین، اصل حمله و ضرب‌وشتم
در روایت او نیز مورد انکار نیست.
این حمله، فاطمی را که از پیش به دلیل سوءقصد نخست و بیماری‌های ناشی از آن آسیب‌دیده بود،
ناتوان‌تر کرد. خواهرش سلطنت نیز از جراحات آن واقعه رنج برد و بعدها در برابر دادستانی ارتش و در
اعتراض به رفتار حکومت با برادرش ایستادگی کرد.
سومین مرحله؛ محاکمه نظامی و اعدام
در ۷ مهر ۱۳۳۳، دکتر فاطمی را در حالی که از بیماری و درد رنج می‌برد، با برانکارد به دادگاه نظامی
منتقل کردند. به روایت نوشته‌های مورد استناد، او شب پیش از محاکمه استفراغ خونی داشت. وکیلش،
سرتیپ قلعه‌بیگی، خواستار آن شد که قاضی و دادستان از وضعیت جسمی او در زندان بازدید کنند و آثار
بیماری را ببینند؛ اما پزشکان نظامی سلامت او را تأیید کردند.
در ادامه، وکیل اصلی او دیگر به دادگاه بازنگشت و وکیلی تسخیری برای دفاع از او تعیین شد که بنا بر
متن مقاله، حتی فرصت بررسی پرونده را نیز نداشت. دادگاه در شرایطی برگزار شد که امکان دفاع
مستقل و برخورداری از تضمین‌های یک دادرسی عادلانه به‌شدت محل تردید بود.
فاطمی در دفاعیه خود، مشروعیت اتهام‌ها و محاکمه را به چالش کشید و پرسید:
«باید پرسید: ما به آسایش عامه چه صدمه‌ای وارد آوردیم؟ به جان چه کسی سوءقصد نموده‌ایم؟ مال چه
کسی را به غارت برده‌ایم و به چه وسیله آسایش عامه را مختل ساخته‌ایم؟ از این بگذریم که به کیفر
رسانیدن ما چه ارتباطی با تأمین تمامیت و استقلال کشور دارد؟»
او در ادامه، با اشاره به رفتار مأموران و حمله به خود در برابر شهربانی، ماهیت محاکمه را زیر سؤال
برد و آن را نمایشی دانست که قرار بود به تصمیمی از پیش گرفته‌شده، صورت قانونی بدهد.
دادگاه تجدیدنظر نیز به‌صورت غیرعلنی برگزار شد و حکم اعدام تأیید گردید. محمدرضا شاه درخواست
فرجام‌خواهی فاطمی را نپذیرفت. صبح ۱۹ آبان ۱۳۳۳، سرلشکر آزموده و گروهی از افسران به زندان
او رفتند و خبر رد درخواست را به او دادند.
فاطمی در پاسخ آزموده گفت:
«آری آقای آزموده، مرگ حق است و من از مرگ ابایی ندارم؛ آن هم چنین مرگ پرافتخاری. من می‌میرم
تا نسل جوان ایران از این مرگ درس گرفته و با خون خود از وطنش دفاع کند و نگذارد جاسوسان اجنبی
بر این کشور حکومت نمایند. من درهای سفارت انگلیس را بستم، غافل از اینکه تا دربار هست، انگلستان
سفارت لازم ندارد.»
به روایت مقاله، او را با برانکارد به میدان تیر لشکر دو زرهی بردند و در حالی که تب شدیدی داشت،
تیرباران کردند. در همین زمینه، گزارش دکتر سعید حکمت، رئیس پزشکی قانونی و نماینده مجلس، در
۱۰ تیر ۱۳۳۳ اهمیت دارد. او در گزارشی به مجلس اعلام کرده بود که بیماری فاطمی محرز است و
برخلاف ادعاهای مطرح‌شده، او تمارض نمی‌کند و بیماری‌اش برطرف نشده است.
چرا دربار پهلوی و قدرت‌های خارجی خواهان حذف فاطمی بودند؟
پرسش اصلی این است: چرا در میان رهبران نهضت ملی، دکتر حسین فاطمی با چنین اصراری هدف
حذف و اعدام قرار گرفت؟ چرا سرنوشت او از همان روزهای پس از کودتا، به‌گونه‌ای متفاوت از دیگر
رهبران نهضت ملی رقم خورد؟
دو مقاله*، با استناد به اسناد و خاطرات، چند عامل اساسی را برجسته می‌کنند:
نخست، ایستادگی فاطمی در برابر دربار و خانواده سلطنتی.
در گفت‌وگویی که حسین شاه‌حسینی درباره خاطرات حسین مکی نقل کرده، آمده است که اشرف پهلوی
در دوران دولت مصدق، برخی از چهره‌های سیاسی را به ملاقات دعوت می‌کرد و می‌کوشید آنان را از
مصدق دور کند. فاطمی در برابر این تلاش‌ها مقاومت می‌کرد و هنگامی که اشرف از مصدق سخن
می‌گفت، او با تعبیر «مصدق کبیر» از نخست‌وزیر ملی دفاع می‌کرد. به روایت نقل‌شده، فاطمی به
اشرف گفته بود که مصدق به ایران و حتی به سلطنت و مشروطه آبرو داده است و بقای سلطنت نیز در
شنیدن سخنان اوست.
دکتر کریم سنجابی نیز در خاطرات خود از شجاعت و بی‌باکی فاطمی یاد می‌کند و می‌گوید او در
ملاقات با شاه، صریح و بی‌پرده سخن می‌گفت. چنین رفتاری برای درباری که به اطاعت و چاپلوسی خو
گرفته بود، قابل تحمل نبود.
دوم، موضع‌گیری آشکار فاطمی علیه شاه و دربار پس از کودتای ۲۸ مرداد.
سرمقاله‌های ۲۵ و ۲۶ مرداد ۱۳۳۲ روزنامه «باختر امروز» از تندترین نوشته‌های سیاسی فاطمی علیه
دربار پهلوی بود. او در این نوشته‌ها، شاه را به فرمانبرداری از قدرت خارجی، فرار از کشور و همراهی
با کودتا متهم کرد و خاندان پهلوی را مسئول استبداد، فساد و چپاول ثروت ملی دانست.
این موضع‌گیری‌ها تنها انتقاد از یک شخص یا یک تصمیم نبود؛ حمله‌ای مستقیم به مشروعیت سیاسی
دربار و نقش آن در سرنوشت نهضت ملی به شمار می‌رفت.
سوم، مبارزه فاطمی با نفوذ بریتانیا و نقش او در ملی‌شدن صنعت نفت.
فاطمی از مخالفان جدی سلطه خارجی بر ایران بود. پیشنهاد ملی‌شدن صنعت نفت را مطرح کرد و در
دولت مصدق، در مقام وزیرامور خارجه، ازسیاست استقلال‌طلبانه دولت ملی دفاع کرد. قطع روابط
دیپلماتیک با بریتانیا در۳۰ مهر ۱۳۳۱ و تعطیلی سفارت انگلیس و سپس انحلال کنسولگری‌های آن
کشور در ایران، در متن این مبارزه قرار داشت.
فاطمی در سرمقاله‌ای در ۲۹ دی ۱۳۳۱، اهمیت انحلال کنسولگری‌های انگلیس را حتی از خلع ید نفتی
نیز فراتر دانسته بود؛ زیرا این کنسولگری‌ها را پایگاه‌های مداخله در امور داخلی ایران می‌دانست.
از نگاه او، استقلال کشور تنها با تغییر مالکیت نفت تحقق نمی‌یافت؛ بلکه مستلزم پایان‌دادن به شبکه‌های
نفوذ و دخالت خارجی در ساختار سیاسی و اداری ایران بود.
اسناد آمریکا، بریتانیا و اظهارات شاه
در کنار این دلایل سیاسی، دو مقاله به سه سند و روایت مهم اشاره می‌کنند که برای فهم چرایی اصرار بر
اعدام فاطمی اهمیت دارند.
۱- گزارش هندرسن، سفیر آمریکا در تهران، در ۲۱ اوت ۱۹۵۳
در گزارش هندرسن به وزارت امور خارجه آمریکا، فاطمی از خطرناک‌ترین و بی‌ملاحظه‌ترین افراد
پیرامون مصدق معرفی شده است. در این گزارش، زنده‌بودن فاطمی پس از کودتا مایه نگرانی توصیف
می‌شود؛ زیرا او ممکن بود در پیوند میان نیروهای ملی و دیگر مخالفان کودتا نقش مؤثری ایفا کند.
اهمیت این گزارش در آن است که نشان می‌دهد از دید سفارت آمریکا، فاطمی صرفاً یکی از وزیران
سابق دولت مصدق نبود؛ او چهره‌ای سیاسی بود که همچنان می‌توانست در برابر نظم سیاسی برآمده از
کودتا نقش‌آفرینی کند.
۲- روایت کرمیت روزولت از گفت‌وگو با محمدرضا شاه
کرمیت روزولت، از مسئولان عملیات کودتای ۲۸ مرداد، در خاطرات خود از دیدار با شاه پس از کودتا
سخن می‌گوید. در این گفت‌وگو، هنگامی که موضوع سرنوشت مصدق و دیگر رهبران نهضت ملی
مطرح می‌شود، شاه می‌گوید مصدق محاکمه و به سه سال زندان محکوم خواهد شد؛ اما درباره فاطمی،
استثنا قائل می‌شود و تصریح می‌کند که او پس از دستگیری اعدام خواهد شد.
این روایت، اگرچه از خاطرات روزولت نقل شده است، از نظر تاریخی اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد
تصمیم به حذف فاطمی در ذهن شاه، از همان روزهای نخست پس از کودتا مطرح بوده است.
۳ – سند وزارت خارجه بریتانیا، ۳۰ سپتامبر ۱۹۵۳
در سند شماره FO 371/104584، مورخ ۳۰ سپتامبر ۱۹۵۳، از سفارت بریتانیا در بیروت به وزارت
امور خارجه آن کشور، درباره سرنوشت مصدق و فاطمی اظهارنظر شده است. در این سند، برای مصدق
تبعید به‌عنوان راه‌حل مناسب مطرح می‌شود، اما درباره فاطمی، در صورت دستگیری، «اعدام» بهترین
راه‌حل دانسته شده است.
این سند، در کنار گزارش هندرسن و روایت کرمیت روزولت، پرسش مهمی را پیش می‌کشد: چرا برای
مصدق، با وجود جایگاه رهبری نهضت ملی، تبعید یا زندان مطرح بود، اما درباره فاطمی، اعدام به‌عنوان
راه‌حل مطلوب مورد بحث قرار می‌گرفت؟
پاسخ را باید در نقش سیاسی و مواضع بی‌پرده فاطمی جست‌وجو کرد: او نه‌تنها از دولت ملی و دکتر
مصدق دفاع می‌کرد، بلکه به‌طور مستقیم در برابر دربار پهلوی و نفوذ بریتانیا ایستاده بود و در برابر
قدرت‌های خارجی نیز زبان سازش نداشت.
تلاش‌ها برای جلوگیری از اعدام و شهادت فاطمی
بر اساس روایت حسین شاه‌حسینی، حاج سیدرضا زنجانی و شماری از شخصیت‌های سیاسی و اجتماعی
برای جلوگیری از اعدام فاطمی تلاش کردند. در این میان، پیام‌هایی نیز به برخی مراجع فرستاده شد. در
روایت نقل‌شده، پاسخ آیت‌الله بروجردی این بود که فاطمی با انگلستان درافتاده و امکان جلوگیری از
اعدام او وجود ندارد.
این تلاش‌ها، با وجود پیگیری‌های مختلف، به نتیجه نرسید. صبح ۱۹ آبان ۱۳۳۳ خبر اعدام فاطمی به
زنجانی و همراهانش رسید. به روایت شاه‌حسینی، آنان حتی برای تحویل‌گرفتن پیکر او نیز با محدودیت
و ممانعت روبه‌رو شدند و تنها خواهر و یکی دو نفر از نزدیکان اجازه حضور در مراسم دفن یافتند.
این روایت، افزون بر نشان‌دادن فضای سرکوب پس از کودتا، از جایگاه فاطمی در حافظه نیروهای ملی
و آزادی‌خواه نیز حکایت می‌کند.
سخن پایانی؛ جایگاه فاطمی در تاریخ نهضت ملی
دکتر محمد مصدق در نامه‌ای درباره ملی‌شدن صنعت نفت نوشت:
«اگر ملی شدن صنعت نفت خدمت بزرگی است که به وطن شده است، باید از کسی که اول آن پیشنهاد را
نمود تشکر کرد و آن کس شهید راه وطن دکتر حسین فاطمی است…»
مصدق در نامه دیگری به آیت‌الله زنجانی نیز تأکید کرده بود که «تاریخ نام فاطمی را زنده نگه خواهد
داشت؛ زیرا او می‌تواند آموزگار وطن‌دوستان باشد».
این سخنان، تنها تجلیل از یک همکار سیاسی نیست؛ گواهی رهبر نهضت ملی درباره نقش تاریخی مردی
است که در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ معاصر ایران، استقلال و حاکمیت ملت را بر
مصلحت‌اندیشی شخصی و سازش با قدرت ترجیح داد.
فاطمی را نمی‌توان تنها با چگونگی دستگیری، محاکمه و اعدامش شناخت. باید او را در متن مبارزه‌ای
دید که از آزادی مطبوعات و مخالفت با استبداد آغاز شد، به دفاع از حاکمیت ملی و ملی‌شدن صنعت نفت
ایران رسید و سرانجام در برابر کودتایی قرار گرفت که دولت ملی را سرنگون کرد.
اعدام او، فقط حذف یک وزیر امور خارجه یا یک روزنامه‌نگار نبود؛ حذف یکی از صریح‌ترین
صداهای استقلال‌طلبی در نهضت ملی ایران بود. شاید از همین روست که جمله پایانی او، همچنان در
حافظه تاریخی ایرانیان باقی مانده است:
«من درهای سفارت انگلیس را بستم، غافل از اینکه تا دربار هست، انگلستان سفارت لازم ندارد.»
به مناسبت هفتادودومین سالگرد شهادت دکتر حسین فاطمی ـ ۱۹ آبان ۱۳۳۳
فرانکفورت- ۱۹ آبان ۱۴۰۵ ـ ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶
پی‌نوشت‌ها و منابع:
۱ – دکتر نصرالله سیف‌پور فاطمی، برادر ارشد دکتر حسین فاطمی، متولد ۲۶ خرداد ۱۲۸۸؛ شهردار،
فرماندار و کفیل استانداری شیراز، نماینده مجلس چهاردهم، مدیر مجله «باختر» و استاد علوم سیاسی در
دانشگاه‌های پرینستون و فرلی دیکینسن آمریکا. وی در جریان طرح دعوای ملی‌شدن صنعت نفت در
شورای امنیت سازمان ملل در سال ۱۹۵۱، برای احقاق حقوق ملت ایران فعالیت کرد و مورد تجلیل دکتر
مصدق قرار گرفت. او در نخستین روزهای نوروز ۱۳۶۹ درگذشت.
۲ ـ دکتر نصرالله سیف‌پور فاطمی، آیینه عبرت؛ خاطرات و رویدادهای تاریخ معاصر ایران، جلد دوم،
ص ۱۱۰۰، انتشارات جبهه ملیون ایران.
۳ ـ همان، ص ۱۱۰۱.
۴ ـ زندگینامه دکتر حسین فاطمی، به کوشش حمیدرضا مسیبیان.
۵ ـ دکتر نصرالله سیف‌پور فاطمی، گزند روزگار؛ خاطراتی از تحولات فارس در آستانه جنگ دوم
جهانی، مجلس چهاردهم و بحران آذربایجان، ۱۳۱۷ـ۱۳۲۵، ص ۱۶۳، انتشارات شیرازه.
۶ ـ همان، ص ۱۸۳.
۷ ـ دکتر محمد مصدق، خاطرات و تألمات، ص ۲۲۹. مصدق درباره پیشنهاد ملی‌شدن صنعت نفت
می‌نویسد که این پیشنهاد ابتکار دکتر حسین فاطمی بود. به روایت او، هنگامی که کمیسیون نفت مجلس
پس از ماه‌ها مذاکره نتوانست راهی برای استیفای حقوق ملت از شرکت نفت انگلیس و ایران پیدا کند،
فاطمی پیشنهاد کرد نفت ملی شود تا درآمد آن به ملت ایران تعلق گیرد.
مصدق در نامه دیگری نیز درباره فاطمی می‌نویسد:
«اگر ملی شدن صنعت نفت خدمت بزرگی است که به وطن شده است، باید از کسی که اول آن پیشنهاد را
نمود تشکر کرد و آن کس شهید راه وطن دکتر حسین فاطمی است که روزی در خانه جناب آقای نریمان
پیشنهاد خود را داد و عمده نمایندگان جبهه ملی حاضر در جلسه آن را به اتفاق آرا تصویب نمودند.
رحمهالله علیه که در طول مدت همکاری با اینجانب حتی یک ترک اولی هم از آن بزرگوار دیده نشد.»
۸ ـ دکتر فریدون کشاور، از رهبران سابق حزب توده ایران، در کتاب من متهم می‌کنم کمیته مرکزی
حزب توده ایران را، ص ۵۳، انتشارات خلق، تهران، ۱۳۵۷، می‌نویسد که خسرو روزبه، کیانوری و
شش نفر دیگر از اعضای حزب در ترور محمد مسعود شرکت داشته‌اند.
۹ ـ محمدعلی سفری، قلم و سیاست، جلد دوم، ص ۱۵۳، انتشارات نامک.
۱۰ ـ گفت‌وگوی نشریه «اعتماد» با محمدمهدی عبدخدایی، پنج‌شنبه ۹ مهرماه ۱۳۸۳، برابر با ۳۰
سپتامبر ۲۰۰۴. عبدخدایی در این مصاحبه مدعی شده است که گلوله به فاطمی اصابت نکرده و در کیف
او باقی مانده است. او همچنین به اسنادی درباره وضعیت جسمی فاطمی پس از سوءقصد اشاره می‌کند.
این ادعا در متن مقاله مورد نقد قرار گرفته است.
۱۱ ـ سرهنگ غلامرضا نجاتی، جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص ۹۱؛
نقل از مهندس عزت‌الله سحابی درباره گفته‌های مهدی عراقی پیرامون نقش ابراهیم صرافان و ارتباط او
با سید ضیاءالدین طباطبایی در ماجرای ترور دکتر فاطمی.
۱۲ ـ محمدعلی سفری، قلم و سیاست، جلد اول، صص ۵۷۶ـ۵۸۱، انتشارات نامک.
۱۳ ـ همان، ص ۵۸۷. فاطمی در ۹ فروردین ۱۳۳۱، حدود ۴۵ روز پس از سوءقصد، نخستین سرمقاله
خود را از روی تخت بیمارستان نجمیه نوشت.
۱۴ ـ زندگینامه دکتر حسین فاطمی، به کوشش حمیدرضا مسیبیان.
۱۵ ـ محمدعلی سفری، قلم و سیاست، جلد دوم، ص ۱۵۱، انتشارات نامک.
۱۶ ـ درباره سلطنت فاطمی: او از زنان مبارز ایران بود. با وجود جراحات ناشی از حمله به برادرش، در
دادستانی ارتش در برابر آزموده ایستاد و علیه شاه به کشورهای مختلف، کمیسیون حقوق بشر و
شخصیت‌هایی چون نهرو، جمال عبدالناصر و دوگل نامه و تلگراف فرستاد. سلطنت فاطمی در ۲۰
فروردین ۱۳۵۹ درگذشت.
۱۷ ـ هما سرشار، شعبان جعفری، نشر ناب، صص ۱۷۴ـ۱۷۶. در گفت‌وگوی هما سرشار با شعبان
جعفری، او حضور خود در شهربانی و زدن دکتر فاطمی را می‌پذیرد، اما چاقوزدن را انکار می‌کند. از
جمله می‌گوید:
«بودم، ولی چاقو نزدم. من هیچ‌وقت چاقو نزدم. ولی زدمش.»
و در جای دیگری می‌گوید:
«در شهربانی زدمش، چاقو نزدم. بی‌خود می‌گویند چاقو زده.»
این اظهارات در کنار روایت دکتر سعید فاطمی درباره حمله گروه شعبان جعفری و مجروح‌شدن سلطنت
فاطمی نقل شده‌اند. اختلاف میان این روایت‌ها باید برای خواننده روشن بماند.
۱۸ ـ گفت‌وگو با دکتر سعید فاطمی، نشریه چشم‌انداز ایران، شماره ۸؛ روایت او درباره دستگیری دکتر
فاطمی، ضرب‌وشتم به دست نصیری و حمله گروه شعبان جعفری در برابر شهربانی.
۱۹ ـ محمدعلی سفری، قلم و سیاست، جلد دوم، ص ۱۵۱، انتشارات نامک.
۲۰ ـ دکتر غلامحسین مصدق، در کنار پدرم؛ مصدق، ص ۱۴۱، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
غلامحسین مصدق در خاطرات خود درباره امیرحسین آزموده و رفتار او در دادگاه می‌نویسد که« آزموده
در برابر دکتر مصدق گاه با فریاد و اهانت رفتار می‌کرد و گاه نزد او ابراز ارادت و کوچکی می‌نمود. او
نقل می‌کند که دکتر مصدق در دادگاه تجدیدنظر خطاب به آزموده گفت:
«تو چه هستی؟ تو یک آلت هستی که داری می‌رقصی»!
امیرحسین آزموده، متولد ۱۲۸۷ در تهران، پس از خروج محمدرضا پهلوی از ایران به فرانسه رفت و در
سال ۱۳۷۷ درگذشت.
۲۱ ـ محمدعلی سفری، قلم و سیاست، جلد دوم، ص ۱۵۴، انتشارات نامک.
۲۲ ـ درباره دلایل کینه دربار پهلوی و بریتانیا نسبت به دکتر حسین فاطمی:
الف) حسین شاه‌حسینی در گفت‌وگو با نشریه چشم‌انداز ایران، شماره ۲۲، مهر و آبان ۱۳۸۲، به نقل از
حسین مکی می‌گوید که اشرف پهلوی در دوران دولت مصدق، شماری از رجال سیاسی، از جمله فاطمی،
را به ملاقات دعوت می‌کرد و می‌کوشید آنان را از مصدق دور سازد. فاطمی در برابر اشرف مقاومت
می‌کرد و هنگامی که نام مصدق به میان می‌آمد، از او با عنوان «مصدق کبیر» یاد می‌کرد و می‌گفت
که مصدق به ایران، ایرانیت و حتی به سلطنت و مشروطه آبرو داده است.
ب) دکتر کریم سنجابی در خاطرات خود، در مصاحبه با ضیاء صدقی، به کوشش حبیب لاجوردی، در
طرح تاریخ شفاهی ایران، مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد، درباره فاطمی می‌گوید:
«بنده شهادت می‌دهم که نه قدماً و نه قلماً و نه لفظاً هیچ‌گونه خطائی و انحرافی از او ندیدم. مردی شجاع
و بی‌باک بود و شاید همین بی‌باکی و گستاخی باعث نابودی او شد؛ زیرا در مدتی که وزیر امور خارجه
بود با شاه هم ملاقات کرده و در ملاقات با او گستاخی نشان داده بود.»
ج) سرمقاله‌های روزنامه «باختر امروز» در روزهای ۲۵ و ۲۶ مرداد ۱۳۳۲، از جمله:
سرمقاله ۲۵ مرداد با عنوان «این دربار شاهنشاهی روی دربار سیاه فاروق را سفید کرده است»، که در آن
فاطمی به ثروت‌اندوزی خاندان پهلوی، فساد دربار و کودتا اعتراض می‌کند.
سرمقاله ۲۶ مرداد با عنوان «خائنی که می‌خواست وطن را به خاک و خون بکشد فرار کرد»، که در آن
شاه را به فرمانبرداری از قدرت خارجی و خیانت به نهضت ملی ایران متهم می‌کند.
د) مواضع فاطمی علیه سلطه خارجی، به‌ویژه بریتانیا، پیشنهاد ملی‌شدن صنعت نفت، تعطیلی سفارت
انگلیس و قطع روابط دیپلماتیک با آن کشور در ۳۰ مهر ۱۳۳۱ و سپس انحلال کنسولگری‌های انگلیس
در ایران. فاطمی در سرمقاله ۲۹ دی ۱۳۳۱ روزنامه «باختر امروز»، انحلال کنسولگری‌های انگلیس را
اقدامی بسیار مهم و اساسی می‌دانست؛ زیرا آنها را پایگاه‌های مداخله در امور داخلی ایران تلقی می‌کرد.
منبع بخش‌های الف و د: گفت‌وگو با حسین شاه‌حسینی، فرازهایی از زندگی و مبارزات دکتر حسین
فاطمی، نشریه چشم‌انداز ایران، شماره ۲۲، مهر و آبان ۱۳۸۲.
۲۳ ـ احمدعلی رجایی و مهین سروری رجایی« اسناد سخن می‌گویند»، جلد دوم، ص ۱۲۰۰، انتشارات
قلم، تهران، ۱۳۸۳. گزارش هندرسن، سفیر آمریکا در ایران، به وزارت امور خارجه آمریکا، تهران، ۲۱
اوت ۱۹۵۳، ساعت یک بعدازظهر؛ سند شماره ۳۵۰، تلگرام ۲۱۵۳ـ۸ / ۷۸۸۰۰.
۲۴ ـ کرمیت روزولت، ضد کودتا، صص ۲۰۰ـ۲۰۱؛ همچنین فؤاد روحانی، زندگی سیاسی مصدق،
انتشارات زوار، تهران، ۱۳۸۱، صص ۳۹۲، ۴۱۸ و ۴۱۹.
۲۵ ـ مصدق، دولت ملی و کودتا، مجموعه گفت‌وگوها و مقالات تاریخی و سیاسی، زیر نظر مهندس
عزت‌الله سحابی، ص ۳۳۹، انتشارات طرح نو. این منبع برای نقل سند وزارت امور خارجه بریتانیا،
شماره FO 371/104584، مورخ ۳۰ سپتامبر ۱۹۵۳، درباره سرنوشت مصدق و فاطمی مورد استفاده
قرار گرفته است.
۲۶ ـ بهرام افراسیابی، خاطرات و مبارزات دکتر حسین فاطمی، انتشارات سخن، تهران.
۲۷ ـ سرهنگ غلامرضا نجاتی، جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، شرکت
سهامی انتشار، صص ۵۸۳ و ۵۸۷. متن دفاعیه دکتر فاطمی در دادگاه نظامی.
۲۸ ـ همان، صص ۴۷۲ـ۴۷۳. درباره سخنان و مواضع دکتر فاطمی در واپسین ساعات زندگی و هنگام
انتقال به محل اعدام.
۲۹ ـ حسین شاه‌حسینی، گفت‌وگو درباره زندگی و مبارزات دکتر حسین فاطمی، چشم‌انداز ایران، شماره
۲۲، مهر و آبان ۱۳۸۲. شاه‌حسینی در این گفت‌وگو، به نقل از ساقی، زندانبان قزل‌قلعه، درباره
وضعیت جسمانی فاطمی پس از دستگیری و آثار جراحات او مطالبی نقل می‌کند.
۳۰ ـ همان گفت‌وگوی حسین شاه‌حسینی، چشم‌انداز ایران، شماره ۲۲، مهر و آبان ۱۳۸۲. درباره
تلاش‌های حاج سیدرضا زنجانی و کمیته نهضت مقاومت ملی برای جلوگیری از اعدام فاطمی، مراجعه به
مراجع و شخصیت‌های سیاسی، و پیگیری‌های انجام‌شده تا صبح ۱۹ آبان ۱۳۳۳.
شاه‌حسینی روایت می‌کند که زنجانی برای جلوگیری از اعدام فاطمی تلاش فراوان کرد و افرادی را برای
پیگیری موضوع نزد مراجع فرستاد. پس از اعلام خبر اعدام، زنجانی و همراهانش درصدد تحویل‌گرفتن
پیکر فاطمی برآمدند، اما با محدودیت روبه‌رو شدند. بنا بر این روایت، تنها خواهر فاطمی و یکی دو نفر
از نزدیکان او اجازه حضور در مراسم دفن یافتند.
** یادداشتی درباره پیشینه نگارش و انتشار دو مقاله؟
مقاله نخست با عنوان «چرا شاه حکم اعدام فاطمی را صادر کرد؟» در ۱۹ آبان ۱۳۹۳، به مناسبت
پنجاهمین سالروز شهادت دکتر حسین فاطمی، در نشریه «انقلاب اسلامی در هجرت»، شماره‌های ۶۰۵ و
۶۰۶ بنام جمال صفری منتشر شده است.
در نسخه دیگر، تحت عنوان «چرا امریکا ، انگلیس و شاه بر اعدام فاطمی اصرار داشتند؟» تاریخ ۲ آبان
۱۳۸۳ برابر با ۲۳ اکتبر ۲۰۰۴ در پایان نوشته درج شده و بازنشر آن در سایت نشریه اینترنتی جنبش
سوسیالیستی نیز ذکر شده است. این دو تاریخ در نسخه ادغامی باید به‌عنوان اطلاعات مربوط به دو مرحله
نگارش و انتشار بررسی شوند و بدون سند بیشتر نباید یکی را جایگزین دیگری کرد.»
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.