⏪چیستی “بهرهگیری خردمندانه از فرصتهای دیپلماتیک“
◀️موسی اکرمی
اشاره. انتشار نوشتهام دربارهی «چرایی نگارش نامهی سرگشاده به آقای دکتر مسعود پزشکیان» نیز با واکنشها و پرسشهائی روبهرو شد که به هر یک پاسخی کوتاه یا بلند، به فراخور موضوع طرح شده، دادم. شاید یکی از پرسشها از اهمیت بیشتری برخوردار بود، و ممکن است پرسش شمار دیگری از علاقمندان نیز باشد. ازاینرو خلاصهی آن پرسش و پاسخ خود را تقدیم میکنم.
پرسش:
«بهرهگیری خردمندانه از فرصتهای دیپلماتیک» – به ویژه در فضای سیاسی کنونی جهان که ابتکار عمل به دست زورگویان و هنجارشکنان راست افراطی با اتکا به قدرت نظامی و مالی است – مشخصاً چیست؟
پاسخ:
آشکار است که کسی چون من بیشتر بحث نظری دارد و معمولاً به کلیات بسنده میکند. بحث عملی یا عملیاتیسازی یک خط مشی بر عهدهی دستگاه دیپلماسی کشور، و دانشوران حوزههای علوم سیاسی و حقوق بینالملل است.
با این همه، اگر لازم باشد من نیز در مجالی اندک به بیان نظر خود دربارهی چیستی «فرصتهای دیپلماتیک» و « بهرهگیری خردمندانه» از آنها در سپهر سیاسی کنونی جهان بپردازم عرایضم را حول پنج محور خلاصه میکنم. طبیعی است این که آیا نظام جمهوری اسلامی ایران و دستگاه دیپلماسی و سیاست خارجی آن از چنین اراده و توانی برخوردار است یا نه موضوعی دیگر است. همچنین بهرهگیری از واژهی «ایران» برای اشاره به حاکمیت کنونی است و این امر جدا از میزان انطباق منافع این حاکمیت با منافع راستین ملی است.
ازاینرو در اینجا به بیان کوتاه پنج محوری که در نظر دارم بسنده میکنم به این امید همیشگی گراییده به ناامیدی که جلوگیری ایران بتواند با بهرهگیری از آنها اجماع جهانی علیه را از میان ببرد، با تکیه بر زبان اخلاق و فرهنگ ایرانی به تقویت قدرت نرم خود بپردازد، و بر اساس نیازهای واقعی قدرتها، نه وعدههای آنها، به معاملهگری حسابشده دست زند. اجرای این اقدامها و دستیابی به اهداف مطلوب نیازمند اراده، کاردانی، و صداقت اخلاقی فراخور سیاست اصیل است که همهی در افسوسیم که چرا که کلیت دستگاه دیپلماسی ایران از چنین توانی برخوردار نیست.
۱. فرصتسازی در دل تهدیدها
حتی در نظام بینالمللِ آکنده از بیعدالتی، کشورها ناگزیرند برای مشروعیت و ائتلافسازی به نهادها و افکار عمومی تکیه کنند. ایران میتواند همین نیاز قدرتها را به ابزاری برای کاهش فشارها و جلوگیری از اجماع علیه خود بدل کند. برای نمونه در ماجرای مکانیسم ماشه، اگر ایران هوشمندانه و شفاف عمل میکرد / عمل کند، میتوانست / میتواند مانع اجماع کامل قدرتها شود، و گسل میان آمریکا و اروپا یا میان کلیت غرب و جنوب جهانی را فعال نگاه دارد.
۲. بهرهگیری از «جنوب جهانی» و کشورهای زخمخورده از غرب
در شرایطی که بسیاری از کشورهای آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین از سلطهطلبی غرب خستهاند، ایران هنوز هم میتواند با زبان اخلاقی و عقلانی، خود را در جبههٔ «جهان چندقطبی و برابرطلب» معرفی کند. ائتلاف عقلانی ایران با این گونه کشورها میتوان هم سپر سیاسی در سازمان ملل باشد، هم برای دورزدن تحریمها فرصت اقتصادی پدید آورد.
۳. تبدیل تهدید به برگ چانهزنی
غرب برای پروندهٔ اوکراین، انرژی، مهاجرت و ثبات منطقهای چشمی به ایران دارد؛ این نگاه استوار بر نیاز میتواند اهرم چانهزنی باشد. خرد دیپلماتیک به معنای شناسایی همین گرههای نیاز و معاملهکردن در جائی است که منافع ملی ایران تأمین گردد.
۴. ابتکارهای صلحآمیز و انساندوستانه
در جهانی که همه متهم به خشونت و جنگافروزیاند، هر کشوری که پیشنهاد عملی برای کاهش تنش، آتشبس یا کمک انساندوستانه بدهد، تصویر مثبت خود را در نظر جهانیان تقویت میکند. ایران میتواند با طرحهای مشخص (برای نمونه سازوکار واقعی عملیاتی بار کمک به غزه – علیرغم بدبینی و نظر منفی موجود در کشور نسبت به رابطهی جمهوری اسلامی ایران با حماس و مسئلهی فلسطین به طور کلی – یا ابتکار گفتوگوی منطقهای) هم به وجدان جهانی تکیه کند، هم ابتکار عمل سیاسی به دست گیرد.
۵. سیاستِ «گامهای مشروط، راستیآزماییپذیر و برگشتپذیر»
این بدن معنی است که ایران هر اقدامی در دیپلماسی (برای نمونه همکاری هستهای یا منطقهای) را بهگونهای طراحی کند که اگر طرف مقابل نقض کرد، ایران بتواند بیدرنگ به نقطهٔ پیشین برگردد. این، همان «هوشیاری» خردمندانه یا خرد سیاسی است که مانع از تسلیم میگردد.
موسی اکرمی
بهترین آرزوها
دوم ماه مهر ۱۴۰۴
پ. ن. پس از ارسال پاسخ این تردید در کارساز بودند این گونه اقدامها در شرایط انسداد سیاسی در عرصهی جهانی مطرح شد. من در پاسخ نوشتم «فروتنانه عرض میکنم که من بیش از ۲۵ سال به گونهای جدی و پیگیر به «گفتوگو» اندیشیده و در بارهی آن قلم زدهام.
با این تجربه همچنان بر این باورم که در هر سطحی
اگر
۱) ارادهی راستین برای گفتوگو
۲) آگاهی لازم و کافی در بارهی موضوع گفتوگو و سویهها و پیوندهای آن با موضوعات دیگر
۳) صداقت و دوریگزینی از فریبکاری و تقلب
وجود داشته باشند،
آنگاه «گفتوگو» معجزهها میکند.
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.