چالش بیبازگشت؛ مهاجرت نخبگان و زیان ۱۵۰ میلیارد دلاری به اقتصاد ایران
مهاجرت نخبگان و متخصصان، چالشی پنهان اما حیاتی برای اقتصاد ایران است. تورم بالا، نااطمینانیهای سیاسی و اقتصادی و سرکوب، موجب شده تا این روند شتاب گیرد و سالانه تا ۱۵۰ میلیارد دلار به کشور خسارت وارد کند.
تأثیر مهاجرت نخبگان بر اقتصاد و شرکتهای بورسی
پدیده مهاجرت نخبگان، یکی از چالشهای پنهان و حیاتی است. خروج نخبگان و متخصصان، نیروی انسانی ماهر را از ایران خارج میکند.
این روند به طور مستقیم بر نوآوری شرکتهای بورسی و غیربورسی اثر میگذارد. سرمایهگذاری در پژوهش و توسعه نیز تحت تأثیر این پدیده قرار میگیرد. در نهایت، ارزش سهام این شرکتها نیز کاهش مییابد.
گزارشهای اخیر نشان میدهد که هزینه سالانه مهاجرت هر نخبه میتواند ۱.۲ میلیون دلار برای کشور هزینه داشته باشد.
این رقم برای ایران سالانه بین ۵۰ تا ۱۵۰ میلیارد دلار برآورد شده است. این مبلغ معادل بیش از ۱۰ درصد تولید ناخالص داخلی کشور است.
روند خروج نخبگان در سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ افزایشی چشمگیر و تصاعدی داشته است. این مهاجرت نخبگان در حکومت ایران پدیدهای نوظهور نیست. اما در چندساله اخیر اخیر شتاب زیادی گرفته است.
بر اساس گزارش موسسه Migration Policy Institute، تعداد مهاجران متخصص بین سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ از ۴۸ هزار نفر به ۱۱۵ هزار نفر افزایش یافته است. این آمار رشد بیش از ۱۴۰ درصدی را در یک سال نشان میدهد.
در سال ۲۰۱۹، ایران دومین کشور جهان از نظر نرخ مهاجرت متخصصان بود. در آن سال حدود ۱۸۰ هزار نفر از متخصصان تحصیلکرده از کشور خارج شدند.
گزارش Gulf International Forum در سال ۲۰۲۳ تأکید دارد که این مهاجرتها بیشتر به سمت کشورهای غربی و کانادا است. در این کشورها، نخبگان ایرانی در زمینههای فناوری، مهندسی و علوم پایه جذب میشوند.
آمارهای نگرانکننده از مهاجرت متخصصان
شاخص مهاجرت نخبگان در سال ۲۰۲۴ برای ایران ۴.۶ از ۱۰ بوده است. این شاخص توسط The Global Economy ارائه شده است.
طبق گزارشهای داخلی، بیش از ۷۰ هزار نخبه علمی در سال ۲۰۲۳ مهاجرت کردهاند. همچنین، ۳۰ درصد جمعیت کشور به مهاجرت فکر میکنند.
از سوی دیگر، طبق گزارش Iran Focus در سال ۲۰۲۵ بیش از ۶۲ درصد مهاجران قصد بازگشت ندارند. این آمارها نشاندهنده یک بحران جدی است.
عوامل اصلی این روند شامل تورم بالا، نااطمینانیهای سیاسی و اقتصادی است. همچنین عدم بها دادن به این نخبگان از عوامل مهم مهاجرت است. این عوامل متخصصان را به جستوجوی فرصتهای بهتر خارج از مرزهای کشور وادار میکند.
خروج نخبگان و نبود نیروی متخصص، مستقیماً با شرکتهای بورسی مرتبط است. یک مطالعه در سال ۲۰۲۴ عوامل مهاجرت نخبگان را شناسایی کرده است.
این مطالعه نشان میدهد که کمبود فرصتهای شغلی و حقوق پایین از مهمترین مؤلفهها هستند. این مهاجرت نیروی کار را کاهش داده و دانش انباشته را از دسترس شرکتها خارج میکند. این امر بهطور مستقیم بر نوآوری تأثیر میگذارد.
نوآوری و بهینهسازی قلب تپنده شرکتهای بورسی و غیربورسی است. بهویژه در صنایع دانشبنیان مانند فناوری اطلاعات، دارویی و پتروشیمی. اما مهاجرت نخبگان این فرایند حیاتی را مختل کرده است.
تأثیر مهاجرت نخبگان بر پژوهش و سرمایهگذاری
طبق دادههای World Bank، هزینه پژوهش و توسعه در ایران در سال ۲۰۲۱ تنها ۰.۷۳ درصد تولید ناخالص داخلی بود. این رقم بسیار پایینتر از میانگین جهانی یعنی ۲.۵ درصد است.
حتی از کشورهای همسایه مانند ترکیه که ۱.۱ درصد است نیز کمتر است. این رقم از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ تقریباً ثابت مانده است. در همین حال، مهاجرت متخصصان باعث کاهش بیشتر سرمایهگذاری در این حوزه شده است.
گزارش Middle East Institute در سال ۲۰۲۲ هشدار میدهد. صنعت فناوری اطلاعات ایران با چالش جدی نیروی انسانی روبرو است.
خروج متخصصان منجر به کاهش نوآوری و وابستگی بیشتر به واردات فناوری شده است. برای مثال، در شرکتهای بورسی، هزینههای پژوهش و توسعه در صنایع تولیدی بازدهی مثبتی داشت. اما با کاهش نیروی ماهر، این بازدهی افت کرده است.
تحلیل دادهها نشان میدهد که افزایش ۱ درصدی در هزینه پژوهش و توسعه، سودآوری را تا ۰.۵ درصد افزایش میدهد. اما مهاجرت نخبگان این چرخه را از بین برده است.
در مقایسه جهانی، کشورهایی مانند هند با سیاستهای بازگشت استعدادها توانستهاند خسارات را جبران کنند. این کشورها برنامههای ویزای ویژهای برای بازگشت نخبگان ارائه دادهاند.
اما در ایران، گزارش BTI Transformation Index در سال ۲۰۲۴ اشاره میکند که مهاجرت نخبگان اقتصاد را فلج کرده است.
این مهاجرت با فساد و خروج سرمایه نیز همراه است. هزینه انباشته مهاجرت نخبگان در سال ۲۰۱۳ بیش از ۳۸ میلیارد دلار بود. این رقم تا سال ۲۰۲۴ احتمالاً دو برابر شده است.
خسارت به صنایع کلیدی و بازار سرمایه
گروه پتروشیمی خلیج فارس، شرکتی وابسته به متخصصان مهندسی است. سود عملیاتی این شرکت افزایش یافته اما بر اساس دادههای غیررسمی، بیش از ۲۰ درصد نیروی فنی آن در ۵ سال اخیر مهاجرت کردهاند.
در بخش مخابرات، مهاجرت نخبگان فناوری اطلاعات از شرکت همراه اول رخ داده است. این امر منجر به کاهش ۳۰ درصدی نیروی متخصص شده است.
گزارش Middle East Institute تأکید دارد که خروج متخصصان فناوری اطلاعات، اقتصاد را مختل میکند. این روند شرکتها را به سمت رکود سوق میدهد.
در صنعت دارویی، شرکتهایی مانند داروپخش با چالشهای مشابهی روبرو هستند. گزارش ResearchGate در سال ۲۰۲۵ اشاره میکند که ایران برای پیشرفت در زمینه دارویی به پژوهش و توسعه پیشرفته نیاز دارد، اما مهاجرت نخبگان این پایه را تضعیف کرده است.
مهاجرت نخبگان بر ارزش سهام از طریق کاهش نوآوری تأثیر میگذارد. همچنین ریسک عملیاتی را افزایش میدهد.
گزارش World Bank در Iran Economic Monitor تأکید دارد که خروج نیروی ماهر، بازار کار را مختل کرده است.
در بلندمدت، این پدیده نسبت قیمت به درآمد کلی بازار را کاهش میدهد. این امر به دلیل ترس سرمایهگذاران خارجی از کمبود استعداد است.
مهاجرت نخبگان نه تنها یک چالش اجتماعی، بلکه یک ریسک سیستماتیک برای بازار سرمایه ایران محسوب میشود.
آمارها نشاندهنده خروج بیش از ۱۰۰ هزار متخصص و هزینههای میلیارد دلاری سالانه است. این روند به اقتصاد و صنایع کشور آسیب جدی وارد کرده است.
[سونامی فرار مغزها، چگونه فساد و رانت ایران را از نخبگان خالی میکند!]
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.