بازتعریف جایگاه منطقهای و دگرگونی ژئوپلیتیک جمهوری آذربایجان
مقدمه
پیروزی جمهوری آذربایجان در جنگ قرهباغ ۲۰۲۰ و دستاوردهای استراتژیک حاصل از آن، مسیر تازهای در سیاست خارجی باکو گشود و به دگرگونی عمیق در رویکرد ژئوپلیتیک این کشور منجر شد. دولت علیاف با عبور از پیوندهای سنتی شمالمحور، تلاش دارد روابط خود را با بازیگران نوظهور منطقهای گسترش داده و موقعیتی «دو جبههای» برای آذربایجان ایجاد کند.
این تحلیل به بررسی ابعاد مختلف این تحولات میپردازد:
-
روابط دوجانبه با سوریه، اسرائیل و کشورهای خلیج فارس و پیامدهای آن در چارچوب نوعی مهار غیرمستقیم ایران و روسیه؛
-
پیوستگی آذربایجان با ترکیه و سازمان کشورهای ترک؛
-
همکاری نظامی روبهرشد با پاکستان؛
-
و گسترش دیپلماسی انرژی در مسیرهای تازه.
مراحل دگرگونی استراتژیک
رویکرد به سوریه
دیدار رئیسجمهور آذربایجان با رهبر دولت انتقالی سوریه در باکو (۲۰۲۵) نشانهای از تلاش باکو برای نزدیکی به دمشق است. طی سالهای اخیر، آذربایجان گامهایی برای عادیسازی روابط با سوریه برداشته است. در مه ۲۰۲۵، هیأتی به ریاست «سمیر شریفاف» معاون نخستوزیر آذربایجان به دمشق سفر کرد و با «احمد الشرع» رئیس دولت انتقالی درباره همکاریهای اقتصادی و انرژی گفتوگو نمود. این رویکرد بخشی از راهبرد آذربایجان برای تبدیلشدن به یکی از معدود کشورهای مسلمان دارای روابط رسمی با دولت جدید سوریه است.
در حوزه انرژی، پروژه صادرات گاز از مسیر ترکیه به سوریه توجه زیادی جلب کرده است. خط لوله «کیلیس – حلب» که در اوت ۲۰۲۵ افتتاح شد، سالانه حدود ۱٫۲ میلیارد مترمکعب گاز آذربایجان را به سوریه منتقل میکند و ظرفیت احیای نیروگاههای این کشور را دارد. به گفته رویترز، این اقدام نشان میدهد آذربایجان بازارهای تازهای در شرق و جنوب یافته و دیپلماسی انرژی خود را متنوع میسازد.
اتحادهای تازه با اسرائیل و کشورهای خلیج فارس
روابط نزدیک علیاف با رئیسجمهور اسرائیل بیانگر همگرایی استراتژیک دو کشور است. اسرائیل اکنون اصلیترین تأمینکننده تجهیزات نظامی ارتش آذربایجان بهشمار میرود و نقش تسلیحات اسرائیلی در موفقیت باکو در جنگ ۲۰۲۳ قرهباغ پررنگ ارزیابی میشود. دیدارهای رسمی و پروژههای مشترک گسترده، محور این همکاریهاست.
در موازات آن، روابط آذربایجان با امارات، عربستان و قطر نیز در حال گسترش است. «توافق مشارکت جامع اقتصادی» با امارات (ژوئیه ۲۰۲۵) تجارت دوجانبه را بهویژه در بخشهای انرژی، لجستیک و گردشگری تقویت کرده است. حجم تجارت غیرنفتی دو کشور در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۳٪ افزایش یافته است. همچنین، توافق با عربستان در زمینه حمایت از کسبوکارهای کوچک و متوسط و همکاری انرژی با قطر در پروژههای سوریه نشان میدهد باکو به دنبال تثبیت جایگاه خود در حوزه خلیج فارس است. این اتحادها عملاً دامنه نفوذ آذربایجان را از غرب به شرق و جنوب گسترش داده و موازنهای تازه در برابر ایران و سایر قدرتهای منطقه ایجاد میکند.
پیوند با جهان ترک و ترکیه
آذربایجان به تقویت همکاری استراتژیک خود با ترکیه بر اساس شعار «یک ملت، دو دولت» ادامه میدهد. این همکاری در رزمایشهای مشترک نظامی، صنایع دفاعی و پروژههای انرژی مانند خط لوله «تاناپ» نمود یافته است. در چارچوب سازمان کشورهای ترک (TDT)، باکو نقش پیشرو در طرحهای فرهنگی، اقتصادی و زیربنایی ایفا میکند. علیاف بارها تأکید کرده است که TDT برای آذربایجان حکم «خانواده» دارد. مشارکت شرکتهای ترک در بازسازی مناطق آزادشده قرهباغ نمونهای از این همگرایی است.
همگرایی امنیتی با پاکستان
همکاری استراتژیک آذربایجان و پاکستان بهویژه در عرصه نظامی عمق یافته است. خرید جنگندههای «JF-17 Block III» به ارزش ۱٫۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ توان هوایی آذربایجان را ارتقا داده و موازنه قدرت منطقهای را تغییر داده است. رزمایشهای مشترک با ترکیه و پاکستان، و همچنین توافقات اطلاعاتی و صنعتی، ابعاد دیگر این شراکت هستند. این محور امنیتی بهویژه در برابر نزدیکی هند و ارمنستان اهمیت یافته است.
فاصلهگذاری استراتژیک با ایران و روسیه
ائتلافهای تازه آذربایجان به معنای افزایش فاصله استراتژیک با تهران و مسکو است. ایران، روابط نزدیک باکو با اسرائیل را تهدیدی برای امنیت ملی خود تلقی کرده و بارها هشدار نظامی داده است. با وجود دیدارهای مقطعی، اعتماد متقابل همچنان شکننده است.
از سوی دیگر، پیروزی آذربایجان در قرهباغ و پروژههایی مانند «کریدور زنگزور» نقش روسیه در قفقاز را کاهش داده است. تلاش باکو برای تنوعبخشی به صادرات انرژی، اهرم فشار سنتی مسکو را تضعیف میکند. افزایش چشمگیر بودجه نظامی آذربایجان (۳٫۷۷ میلیارد دلار در ۲۰۲۴) نیز نشانهای از تأکید بر استقلال راهبردی است.
نتیجهگیری: خیزش آرام یک قدرت تازه
جمهوری آذربایجان پس از پیروزی قرهباغ با تنوعبخشی به روابط دوجانبه و چندجانبه، به بازیگری محوری در منطقه تبدیل شده است. همکاری با سوریه، اسرائیل، کشورهای خلیج فارس، پاکستان و جهان ترک، برای باکو فرصتهای نوین اقتصادی و امنیتی آفریده است. این روند ضمن کاهش وابستگی به روسیه، دست آذربایجان را در معادلات ژئوپلیتیک گشوده است.
مجموعه این تحولات نشان میدهد که باکو در حال پیمودن مسیری آرام اما استوار به سوی تثبیت موقعیت خود بهعنوان قدرتی چندبُعدی در قفقاز و فراتر از آن است.
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.