گزارش شرکت در همایش «انجمن بین‌المللی جامعه‌شناسی دین» ( بخش ۴) دیدار از دانشگاه ویلنیوس (Vilniaus universitetas)، چهارمین ارکان علمی قدرت ویکی از مهمترین دانشگاه های جهان

بعد از بازدید از مثلث قدرت سه گانه (مذهبی، سیاسی، نظامی) شهر، کلیسای جامع ویلنیوس، کاخ دوک‌های بزرگ لیتوانی و برج گدیمیناس که ساختار تاریخی، سیاسی و فرهنگی این کشور را به خوبی می توان دردالان زمان مشاهده کرد، به قدم زدن خود به سوی دانشگاه ادامه می دهم. برخلاف پاریس، دراین شهر هیچ خارجی از آفریقا ندیدم و همگی شهروندان سفید اروپایی و نیزاکراینی هستند. اما ناگهان جوانی ۳۰ ساله اسیایی و سبزگونه به نام، نیتش، هندی تبار، یکی از مغزهای سیلیکون‌ولی (Silicon Valley) درکنارم سبز می شود. اواز کالیفرنیا می آید و حدود ۱۰ سالی است که شکارچیان مغزهای قلعه عظیم ۶۰۰۰ کارمندی سیلیکون او را از هند به آمریکا ربوده اند. او مانند من در تبعید نیست ولی باساختار جامعه جدید علیرغم حقوق عالی خو نگرفته است. در نهایت سفیدان او را به دید خارجی می نگرندو این رنجش می دهد.

گفتگو با انسان های گوناگون و بویژه شهروندان همان کشور برایم بسیار زیبا و انگیزاننده است و به انسان اجازه می دهد که یک تصویرنسبتا کوتاه اما مقداری عینی از کشور داشته باشیم. از نیتش می پرسم که تکلیف چات کردن با هوش مصنوعی را چگونه می بیند، به طنز جواب می دهد : “قند بسیارلذیذی است برای مبتلایان به دیابت”! میتوان ازان استفاده های مفیدی کرد ولی نباید اندیشه و تفکر را از بین ببرد. او مرا به قهوه ای دعوت می کند و یک گردش ۵ کشور بالتیک را در برنامه دارد. نگاه انتقادی به گاندی مورد علاقه ام دارد و اینکه او از کاریسم خود سوی استفاده زیاد نمود. می خواهم به تقابل با او بپردازم. اما سریع به خودم نهیب می زنم : ” در تعطیلات نگاه انتقادی ممنوع، شنونده خوبی باش!”. درجلوی دانشگاه مرا تنها می گذارد و قرارشد در پاریس میزبان او باشم.

برای بازدید از دانشگا ویلنیوس، یک ورودی ۱۰ یورویی می خرم که مقداری برایم تعجب آوراست. دانشگاه به فاصله ۵ دقیقه ای میدان کلیسا قرار دارد و دانشکده های مختلف آن سبک معماری جالبی را دارند. این ارتباط را بدون استثنا درهمه دانشگاه های اروپا می توان مشاهده نمود. زیرا ما را به خاستگاه تمدن دانشگاهی در اروپا بر خلاف شرق و نقش فرهنگ دینی در شکل‌گیری نهادهای دانایی می‌برد. کلیسا سهم مهمی در راه‌اندازی دانشگاه‌های اروپایی به دلایل تاریخی، معرفت‌شناختی، و اجتماعی زیر داشته است.

نخست، خاستگاه دانشگاه‌ها، به گونه ای اعجاب آمیز از دل کلیسا است. هنگام دیدارم از نخستین دانشگاه های اروپایی، مانند بولونیا (۱۰۸۸) درایتالیا، پاریس (حدود ۱۱۵۰)، و آکسفورد (۱۱۶۷) در لندن، متوجه شدم که این مراکزعلمی ریشه در نهادهای کلیسایی، به‌ویژه کلیساهای جامع و صومعه‌ها دارد. این مراکز پیش‌تر مکانی برای آموزش الهیات، فلسفه، ادبیات لاتین و منطق به کشیشان و روحانیون بودند و به تدریج به شکل نهادی مستقل‌تر درآمدند. این خاستگاه را می توان در برج ناقوس و ۱۹۳ پله های چوبی آن به ارتفاع ۶۸ متری به خوبی مشاهده نمود. این برج با ۵ طبقه داخلی حدود ۴۰۰ سال قدمت دارد وبلندترین بنای قدیمی شهر(Old Town) ویلنیوس محسوب می‌شود. بازدیدکننده‌ها می‌توانند با انتخاب میان بالا رفتن از تمام ۱۹۳ پله چوبی یا استفاده از آسانسور مدرن خود را به سکوی دیدبانی برسانند. هرچند آسانسور تا بخشی از مسیر می‌رود، بخش نهایی که واقعاً تاریخی (wooden stairs) است، ارزش تجربه را دارد و حتی برای کسانی که از ارتفاع یا بسته بودن فضاها واهمه دارند، ممکن است کمی دشوار باشد. با ۴ انتراکت در مسیر بلاخره خود را به بالای برج رساندم و مقداری ترس بر من حاکم شد به محض اینکه به لبه برج نزدیک می شدم. حالا متوجه وودی ۱۰ یورو شدم که همه علاقه دارند کل شهر را ازاینجا رصد کنند.

دوم، ا نحصار سواد و علم نزد کلیسا بود. در قرون وسطی، خواندن و نوشتن به زبان لاتین، زبان مقدس کلیسا، در انحصار کشیشان بود. در نتیجه، تنها کسانی که در کلیسا آموزش دیده بودند توان مطالعه کتاب مقدس، آثار ارسطو و متون علمی را داشتند. کتابخانه‌ها، نسخه‌برداران، و دبیرخانه‌های علمی همه زیر نظر کلیسا اداره می‌شدند. کلیسا عملاً حافظ میراث علمی جهان باستان در سده‌های تاریک اروپا بود. این موضوع با جهان‌بینی کلیسا و پیوند علم با ایمان ارتباط دارد. در نگاه کلیسا، تحصیل دانش به‌ویژه در الهیات، فلسفه و منطق راهی برای شناخت عمیق‌تر خداوند تلقی می‌شد. بنابراین، کلیسا با تأسیس نهادهایی چون دانشگاه، به دنبال پرورش خادمان دانا ومؤمن بود که بتوانند آموزه‌های مسیحی را در سطح جامعه و حکومت تبیین و تبلیغ کنند.