روزنامه هلندی د فولکسکرانت، در گزارشی افشا کرد که سوپرمارکتهای زنجیرهای هلندی اسپار بهطور مخفیانه برای دور زدن تحریمهای گسترده علیه رژیم ایران استفاده میشدند. بر اساس این گزارش، صدها سند محرمانهای که توسط روزنامهنگاران تحقیقی مشاهده شده، نشان میدهد معاملات مشکوکی تحت لیسانس اسپار ایران صورت گرفته است که حتی اعضای بدنام سپاه پاسداران نیز در آنها دخالت داشتهاند.
برگردان فارسی گزارش روزنامهنگاران تحقیقی، ویلم فینسترا و هوب مودرکولک، را که امروز ۲۳ دسامبر ۲۰۲۴ در روزنامه د فولکسکرانت هلند منتشر شده است در ادامه میخوانید:
در چهارم آگوست ۲۰۲۲ فرانک مولن، سفیر هلند در ایران، با پوزخندی به پهنای صورت، از راهروهای سوپرمارکت اسپار در تهران عبور میکند. او را از یک لکسوس مشکی با پرچم هلند پیاده کردهاند. مولن در کنار یک مدیر سوپرمارکت و چند مرد دیگر، در بخش پنیر توقف میکند و دندانهایش را در نمونهای با طعم ترافل محلی فرو میبرد.
در آن زمان، ایران به شدت از تحریمهای غرب رنج می برد که اقتصاد را به شدت تضعیف کرده بود. در این شرایط خاصتر هم هست که یک برند سوپرمارکت هلندی در حال حاضر چهار فروشگاه در پایتخت دارد و فرصتهایی را هم برای گسترش کارش در جمهوری اسلامی میبیند. بازدید سفیر مولن که توسط سفارت سازماندهی شد، تأکیدی بر این امر است. مدیر سوپرمارکت آن را به یک مهمانی بزرگ تبدیل میکند، با فرصت عکسبرداری و ناهار.
این واقعیت که در کشوری که مداخله دولت همیشه در کمین است، خطرات قابل توجهی نیز در ارتباط با تجارت وجود دارد، آن روز مورد بحث قرار نگرفت. مولن اندکی پس از بازدید توییت کرد: «از شما #SPARinIran متشکرم. او این دیدار را “تجربه ای شگفت انگیز” مینامد. او با عکسی از بخش پنیر مینویسد: “و هر جا هلندی باشد، پنیر هم هست.”
دور زدن
در جریان این بازدید به مولن گفته نشد که سوپرمارکتهای زنجیرهای هلندی به طور مخفیانه برای دور زدن تحریمهای گسترده علیه رژیم ایران استفاده میشوند. صدها سندی که توسط یک افشاگر با د فولکسکرانت به اشتراک گذاشته شده است – از جمله ایمیلهای داخلی، صورتحسابهای حساب، ویزاهای تجاری و طرحهای تجاری – نشان میدهد که معاملات مشکوک تحت مجوز اسپار ایران حتی قبل از بازدید سفیر هلند انجام شده است. این حتی شامل اعضای بدنام سپاه پاسداران ایران است که مسئول نقض حقوق بشر هستند.
اکنون پس از گذشت بیش از دو سال، اسپار اینترنشنال تصمیم گرفته است که پروژه ایران را متوقف کند. پس از سوالاتی که از سوی د فولکسکرانت انجام شد، مجوز اسپار ایران لغو شد.
*
در هلند، فروشگاه اسپار عمدتاً به عنوان یک سوپرمارکت محلی شناخته میشود، با بیش از چهارصد شعبه نسبتاً کوچک در مناطق مسکونی، مراکز تفریحی، پمپ بنزینها و محوطه دانشگاهها. لوگوی قرمز با حروف سفید و درخت کاج سبز اسپار برای بسیاری آشناست، به خصوص به این دلیل که وجود این فروشگاهها در کمپینگها و فضاهای تفریحی در طول تعطیلات ضروری هستند. اما سهم بازار اسپار در هلند اندک است: کمتر از ۲ درصد.
در سطح بینالمللی داستان کاملاً متفاوت است. این شرکت هلندی، که دفتر مرکزی آن در Rokin آمستردام قرار دارد، میگوید که تقریباً چهارده هزار فروشگاه در ۴۸ کشور در چهار قاره دارد. این امر اسپار را به یکی از بزرگترین بازیگران صنعت سوپرمارکت در سراسر جهان تبدیل میکند.
این موفقیت در سال ۱۹۳۲ آغاز شد، زمانی که شراکتی از خواربارفروشان در هلند با نام DE SPAR: Door Eendrachtig Samenwerken Profiteren Allen Regelgenoot تأسیس شد. کارآفرینانی که مجوز دریافت کردند مستقل ماندند، اما همگی از اعتبار شرکت مادر بهرهمند شدند.
این شیوهای است که این کسب و کار هنوز هم با آن کار میکند. در برخی از کشورها، مانند آفریقای جنوبی، اتریش و بریتانیا، فروشگاههای زیادی وجود دارد که به عنوان شرکتهای ملی اسپار به غولهایی چند میلیارد دلاری تبدیل شدهاند. به عنوان مثال، در سال ۲۰۱۹ انگلستان دو برابر شعبههای مک دونالدز، اسپار داشت.
بنابراین اصلا عجیب نیست که در سال ۲۰۱۷ یک شرکت کوچک اتریشی به نام بلو ریور برای دریافت مجوز ایران به اسپار اینترنشنال مراجعه کرد. روی کاغذ، یک اتریشی با سابقه تجاری در صنعت هتلداری این شرکت را رهبری می کند، اما در پسزمینه یک زوج ایرانی به عنوان «هیئت مشاوره» با این شرکت در ارتباط هستند. معلوم نیست انگیزه آنها از راهاندازی اسپار در ایران چیست.
بلو ریور در درخواست مجوز به یک نهاد دولتی ایران مینویسد که فرصتهای تجاری خوبی در جمهوری اسلامی می بیند: «ما بر این باوریم که صنعت خردهفروشی قوی ایران آماده مدرنتر شدن است». نه تنها میخواهد فروشگاههای اسپار را در شهرهای مختلف ایران راهاندازی کند – این شرکت ۲۹ سوپرمارکت بزرگ را در نظر دارد – بلکه از خردهفروشان محلی حمایت میکند، مراکز توزیع و همچنین آکادمی اسپار خودش را راهاندازی میکند. این شرکت در هر سه ماهه ۱۰۰۰۰۰ یورو به اسپار اینترنشنال در آمستردام در ازای دریافت مجوز پرداخت خواهد کرد.
گروههای تروریستی
تجارت با ایران پیچیده است، اگرچه تحریمها در زمان درخواست مجوز اسپار سختتر از الان بود. ورود دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اوضاع ایران را بدتر کرد. وی در سال ۲۰۱۸ از توافق هستهای با ایران خارج شد و تحریمهای شدیدتری را اعلام کرد. اتحادیه اروپا و هلند فوراً از این رویه پیروی نکردند، اما در نهایت به دلیل حمایت ایران از گروههای تروریستی مانند حزبالله و امتناع این کشور از ارائه شفافیت کامل در مورد برنامه هستهایاش، تحریمهای سختتری را اعمال کردند و بانکهای ایرانی از سیستم پرداخت بینالمللی قطع شدند.
بیشترین تحریم شامل حال سپاه پاسداران، مسئول سرکوب خونین تظاهرات و تیراندازی به غیرنظامیان شد. تجارت با آنها و همچنین با شرکتهایی که با سپاه ارتباط دارند ممنوع است. فقط داروها و مواد غذایی از رژیم سخت تحریمها مستثنی هستند.
نماینده بلو ریور که در ایران برای افتتاح اولین فروشگاهها فعالیت میکند، مرتباً با کیسهای پر از اسکناس و فرمهای گمرکی به تهران سفر میکند. در آنجا او دهها هزار یورو را برای پرداخت به تامینکنندگان و کارمندان داخل کشور در یک حساب محلی میگذارد. پس از یک دوره راه اندازی، چهار فروشگاه کوچک اسپار در سال ۲۰۲۰ در تهران افتتاح میشود. گردش مالی در نهایت به ۱.۳ میلیون یورو افزایش مییابد که هرچند برای پوشش هزینهها کافی نیست، اما شروع خوبی است.
تجهیزات غربی
بر اساس یک بررسی اجمالی داخلی از سال ۲۰۲۱، این شرکت کوچک اکنون حجم حیرتانگیزی از تجهیزات غربی سفارش میدهد. از آنجایی که همه چیز از طریق اتریش خریداری میشود و مقصد نهایی آن یک شرکت غذایی در ایران است، هیچ زنگ خطری برای بانکها و دولتهای اروپایی به صدا درنمیآید. به عنوان مثال، سرورهایی از شرکت آمریکایی اچپی سفارش داده میشوند که معمولاً برای مراکز داده مدرن در نظر گرفته شدهاند، و همچنین بیست تلفن ویدیویی از Polycom و دهها دستگاه ذخیرهسازی و لپتاپ. ماتیاس کوت، کارشناس امنیتی هلندی، میگوید: «بهعنوان یک سوپرمارکت زنجیرهای کوچک، شما مطلقاً به چنین تجهیزاتی نیاز ندارید.»
اعضای خانواده مقامات ایرانی تحریمشده نیز با توجه به ویزاهایی که در اختیار د فولکسکرانت است، بین سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۲ با نام اسپار ایران به اتریش سفر کردهاند. این افراد به شرط مشخص بودن هدف مجاز به سفر هستند. با این حال، توصیه این است که در اطراف افرادی که به رژیم نزدیک هستند هوشیار باشید. این خطر وجود دارد که آنها در فعالیتهای خرابکارانه در اروپا دست داشته باشند. سرویسهای امنیتی غربی به طور خاص در این مورد هشدار میدهند.
علی رفسنجانی، مشاور شخصی رئیسجمهور اسبق، یکی از کسانی است از طریق اسپار ایران، ویزای شنگن دریافت میکند. درست مثل پسر یکی از مدیران مخابرات که در سپاه پاسداران جایگاه بالایی داشت، دختر یکی از مقامات بلندپایه نیروی انتظامی و محمد حسین منتظری، فرزند رئیس فعلی دیوان عالی ایران که او نیز ویزای شنگن را دریافت میکند.
یک لطف
به گفته بلو ریور که از طرف اسپار ایران ویزا را تنظیم میکند و همچنین کارتهای بانکی ارائه میکند، دعوتشدگان همگی برای سوپرمارکتهای زنجیرهای فعال هستند. یکی از افرادی که سالها برای این شرکت کار میکرد، قاطعانه این ادعا را رد میکند: «آنها هیچ رابطه تجاری با اسپار ندارند. ترتیب دادن ویزا لطفی است برای رژیم ایران و گواه آن است که جناحهایی در عالیرتبهترین محافل ایرانی از پروژه اسپار سوء استفاده میکنند.»
برخی از ایرانیانی که با ویزا به وین میآیند، مانند دختر افسر نیروی انتظامی، سپس به سایر کشورهای اروپایی سفر میکنند. به گفته یک منبع آگاه، این زن در میان جاهای مختلف از پاریس هم دیدن میکند و با خریداران احتمالی محصولات پتروشیمی ایران دیدار میکند.
در ۹ می ۲۰۲۲، سه ماه قبل از بازدید سفیر هلند از فروشگاه اسپار در تهران، مشاور ایرانی بلو ریور درخواست ویژهای دریافت میکند. علیرضا پوررنجبر، فرزند یکی از مدیران ارشد سابق سپاه پاسداران که مسئولیت سختافزار را برعهده داشت و هنوز در بخش مخابرات ایران بسیار تاثیرگذار است، با آنها تماس میگیرد: آیا بلو ریور میتواند به او لطفی بکند؟
پدر او بر روی پروژهای کار میکند که شامل مراکز داده برای ارائهدهندگان تلفن همراه و بانکهاست و بر اساس پیام واتس اپی که توسط خبرنگاران د فولسکرانت مشاهده شده است، به دنبال هزار سرور رایانه است. ایران نمیتواند به سادگی دستگاههای ژاپنی را وارد کند. پوررنجبر مینویسد: «من و پدرم آماده گفتگو هستیم.»
معامله ۱۵۰ میلیونی
ارزش این معامله ۱۵۰ میلیون یورو است که سرمایهگذاری قابل توجهی است که باید از طریق یک شرکت کوچک انجام شود. با این وجود، مستشار ایرانی برای آن اعلام آمادگی میکند: «من خوشحال خواهم شد که این کار را انجام دهم». اگرچه بلو ریور واقعاً چند هفته بعد در فوجیتسو به عنوان خریدار ثبت نام کرد، اما به نظر میرسد که این معامله در نهایت شکست خورده است.
این شکست، تلاشها برای دور زدن تحریمهای غرب را متوقف نمیکند. در موردی دیگر، بلو ریور Spar-Pay را معرفی کرد که بعدها S-Pay نامیده شد. ایرانیان در غرب میتوانند از طریق یک وبسایت اعتبار خریداری کنند و بستگان آنها میتوانند در فروشگاههای اسپار در ایران خرج کنند. انتقال مستقیم پول از غرب به ایران به دلیل تحریمها عملا غیرممکن است. این نوع کوپنها به شرطی که اعتبار آن به پول نقد تبدیل نشود مجاز است. وبسایت بلو ریور درباره S-Pay مینویسد: «فقط با چند کلیک از خانواده و دوستان خود در خانه حمایت کنید. بدون تماس و بدون پول نقد.”
اعتبارات
اما یک سند داخلی مربوط به سال ۲۰۲۲ نشان میدهد که بلو ریور نیز به دنبال راههایی برای ورود پول نقد به ایران از طریق S-Pay است. در ایمیلی به بانک خاورمیانه، مدیر مینویسد که در حال بررسی امکان مبادله کوپنها در شعب بانکها در ایران است تا «مشتریان به وجوه خود دسترسی مستقیم داشته باشند». او میگوید که این میتواند هم برای بلو ریور و هم برای بانک خاورمیانه «منفعت» داشته باشد. این شرکت همچنین پیشنهاد میکند که به تیم انطباق بانک ایرانی در اروپا امکان «محدود» در مورد این طرح ارائه شود.
نفوذ مستقیم رژیم ایران بر اسپار ایران در اکتبر ۲۰۲۲ زمانی که یکی از مدیران این شرکت به دلیل نارضایتی از پروژه استعفا داد، آشکار شد. بر اساس یک سند داخلی، بلو ریور مظفر پوررنجبر را به عنوان جانشین خود منصوب می کند – مردی با سابقه طولانی در سپاه پاسداران که هنوز هم بسیار تأثیرگذار است و قبلاً سعی کرده بود هزار سرور رایانه را از طریق اسپار ایران خریداری کند. او نماینده رسمی بلو ریور در ایران برای پروژه اسپار خواهد بود.
*
فرمول موفق Spar – کارآفرینان خصوصی که میتوانند آزادانه از نام شرکت بهره ببرند – دارای خطراتی است. از آنجایی که اسپار اینترنشنال دخالت کمی در امور روزانه دارندگان مجوز ملی دارند – شرکت در صورت لزوم “مشاوره” ارائه میدهد – کنترل محدودی وجود دارد. و این در حالی است که هرگونه سوء استفاده بر برند بینالمللی اسپار اثرگذار خواهد بود.
“رفتار تجاری نامناسب“
این مشکل در ۲۴ اکتبر ۲۰۲۳ عیان میشود. پیامی از سوی یک افشاگر با عنوان “گزارش فوری و محرمانه در مورد عملیات اسپار ایران” در صندوق پستی توبیاس واسموث، مدیراسپار اینترنشنال ظاهر میشود.
در این ایمیل آمده است: «این مهم است که شما جدیت اطلاعات موجود در این سند را درک کنید، زیرا نه تنها به اعتبار و یکپارچگی برند اسپار، بلکه به نگرانیهای گستردهتر در مورد منافع عمومی، ایمنی و امنیت مربوط میشود».
افشاگر درباره مجموعهای از «رفتارهای تجاری نامناسب» مینویسد که گفته میشود با هدف «سوء استفاده از اعتبار بینالمللی برند اسپار به منظور دور زدن تحریمها و بهرهبرداری از خلاءهای احتمالی در قانون» صورت گرفتهاند.
او به عنوان نمونه به ویزای تجاری اروپا برای افرادی که هیچ ارتباطی با اسپار ندارند، اقدام به خرید تعداد زیادی سرور و غیرقانونی بودن S-Pay اشاره میکند. او از اسپار اینترنشنال درخواست “تحقیق مستقل” میکند.
تهدید
علیرغم اتهامات جدی – و اینکه بر اساس مشاهده خبرنگاران د فولکسکرانت، این ایمیل چند هفته بعد، توسط واسموث خوانده شده است – هیچ پاسخی از اسپار اینترنشنال دریافت نشده است. این امر پس از ارسال گزارش توسط افشاگر به سایر ارکان مدیریت شرکت نیز انجام نمیشود. افشاگر سه ماه پس از اولین گزارش ایمیل میزند: «به دلیل عدم اقدام کافی از سوی اسپار اینترنشنال، ما هیچ گزینهای جز علنی کردن یافتههای خود نمیبینیم.»
این تهدید سرانجام واکنش مقامات اسپار را برانگیخت، اما آنها نوشتند که دلیلی برای تحقیق نمیبیند. به گفته این شرکت هلندی، این گزارش حاوی «فقط اظهارات کلی و ناکافی در مورد سوء رفتار ادعایی» است و بنابراین «زمینه کافی برای اقدام بیشتر» را فراهم نمیکند. بدون دعوت از افشاگر برای مصاحبه یا دادن فرصتی به او برای توضیح اتهاماتش، این شرکت گزارش را در چارچوب یک “تضاد تجاری” در مدیریت بلو ریور قرار میدهد که اسپار اینترنشنال هیچ نقشی در آن ندارد”.
اسپار اینترنشنال مینویسد: «بنابراین از شما درخواست میکنیم که از انتشار بیشتر این اطلاعات (..) خودداری کنید.» پس از اینکه افشاگر بار دیگر به صراحت به خطر امنیتی ناشی از این وضعیت اشاره میکند، اسپار اینترنشنال همچنان درخواست شواهد اضافی میکند.
‘جالب و جذاب‘
در ماههای بعد، دیوید مور، عضو هیئت مدیره، دهها سند مبنی بر تایید سوء استفادهها دریافت میکند. مور به طور گسترده از فرستنده تشکر میکند، اسناد را “جالب و جذاب” مینامد و اینطور وانمود میکند که اسپار اینترنشنال به آنها پاسخ خواهد داد. او همچنین مینویسد که در حال حاضر اسپار اینترنشنال شواهد فراوانی در اختیار دارد. اما افشاگر دیگر چیزی از طریق ایمیل از اسپا اینترنشنال دریافت نمیکند و سپس با روزنامه اتریشی استاندارد و بعداً در پاییز ۲۰۲۴ با د فولکسکرانت هلند تماس میگیرد.
تنها هفته گذشته و پس از پرسش هر دو رسانه، اسپار اینترنشنال اعلام کرد که مجوز اسپار ایران را پس گرفته است. این شرکت میگوید قبلاً یک شرکت مشاوره بینالمللی را در دسامبر ۲۰۲۳ مأمور کرده است تا تحقیقات دقیقی را درباره افراد و اشخاص در اتحادیه اروپا و ایران انجام دهد. اسپار به دلیل “محرمانه بودن” نمیخواهد بگوید به کدام مشاور چنین ماموریتی داده است. اسپار اینترنشنال توضیح نمیدهد که چگونه ماموریت این شرکت مشاوره در سال ۲۰۲۳ را با پاسخ به بیانیه افشاگر در ژانویه ۲۰۲۴ مبنی بر اینکه “زمینههای کافی” برای تحقیق در بلو ریور وجود ندارد، تطبیق میدهد.
سوء استفادهها
این شرکت در پاسخ به این روزنامه میگوید: «اگرچه در بررسیهای بعدی هیچ تخلفی از تحریمها یا افراد ذینفع در بانکهای اطلاعاتی تحریمهای بینالمللی شناسایی نشد، اما تخلفات احتمالی شناسایی شد که نیاز به توضیح داشت». «تعدادی از نقض توافقنامه مجوز متعاقباً پیدا شد. در نتیجه، اسپار اینترنشنال قرارداد مجوز خود را با بلو ریور ریتیل برای ایران فسخ کرده است.
اسپار اینترنشنال میگوید که طرح کوپن Blue River را با نام Spar-pay یا S-pay به طور قاطع رد کرده است. بلو ریور به درخواستهای مکرر برای اظهار نظر پاسخ نداد. وزارت امور خارجه هلند میگوید که اخیراً در مورد تخلفات در اسپار ایران شنیده است. یک سخنگوی وزارتخانه مایل به ارائه توضیحات بیشتر نیست و میگوید که نمیتواند در مورد “موارد فردی” اظهار نظر کند. این وزارتخانه میگوید شرکتهایی که میخواهند در ایران تجارت کنند، «از مقررات تحریمی قابل اعمال آگاه هستند».
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.