نسیم روشنایی

فقر یکی از مهم ترین مسائل جامعه شناختی است که هزاران سال است گریبانگیر زندگی انسان بوده است. برخی از انسان ها همواره در دوره های مختلف تاریخی با این معضل روبه رو بوده اند. اگر پدیده ای اجتماعی همیشه در جوامع انسانی وجود داشته است، آیا بدین معناست که این پدیده ذاتیِ جوامع انسانی است؟  آیا تلاش برای ساختن جامعه ای که در آن هیچ فقیری وجود ندارد، طلب امر ناممکن است؟

اسکار لویس (1966, Oscar Lewis) ، جامعه شناس، پژوهشی انجام داد و تئوری “فرهنگِ فقر”را پروراند که اگر به بیان ساده گویای این است که فقر از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود. به این معنا که کسانی که در خانواده های فقیر زندگی می کنند، بیشتر احتمال دارد که فقیر بمانند علی رغم اینکه برنامه های اجتماعی بسیاری برای ریشه کنی فقر در بسیاری از جوامع اجرا می شوند. اگرچه این نظریه توانست نگاه بخشی از پژوهشگران دانشگاهی را به خود جلب کرد اما منتقدانی هم دارد که معتقدند دوام فقر حاصل فاکتورهای ساختاری است و نه ویژگی های شخصیتی که از نسلی به نسل دیگر منتقل می شوند و باعث بقای فقر در جامعه می گردند.

من به شخصه معتقدم که علل ایجاد فقر و دوام آن در جوامع انسانی بیش از همه حاصل عوامل ساختاری در اقتصاد و شیوه ی تولید و نیز ساختار سیاسی و اجتماعی جوامع است. اما این بدین معنا نیست که دلایل فرهنگی به تدوام فقر در جامعه کمک نمی کنند. آموزهای مذهبی، ، خرافه ها، سنت ها و آداب و رسوم، نظام آموزشی و رفتار و عادات انسانی در طبقات، اقشار و گروه های اجتماعی به تولید و بازتولید فرهنگ فقر کمک می کنند.

ولی در این مقاله مختصرا به نقش اقتصاد در تولید و بازتولید فقر بسنده می کنیم و بررسی عوامل فرهنگی برای تولید و بازتولید فقر را به زمان دیگری موکول می کنیم. همچنین، از آنجایی که فرصت کافی در اختیار نیست که به تمام شیوه های تولید و توزیع در طول تاریخ به طور دقیق پرداخته شود، به طور مختصر به آخرین شیوه ی تولید یعنی شیوه ی تولید سرمایه داری در اقتصاد و نقش آن در ایجاد و بقای فقر می پردازیم.

چرا شیوه ی تولید سرمایه داری باعث تولید و بازتولید فقر می شود؟ در شیوه ی تولید سرمایه داری اگر فرد در شرایط بحرانی فقر قرار نگیرد، در حالت ایده آل، زمانی است که او سرمایه ای در اختیار دارد و آن را در بازار به گردش در می آورد. بدون سرمایه تنها می توان نقش کارگر تولیدی، خدماتی، یدی یا ذهنی و یا واسطه را ایفا کرد. اگر فردی از طریق ارث، زد و بند یا زحمتی چندین ساله بتواند سرمایه ای مهیا کند و آن را در بازار آزاد به گردش درآورد، سرمایه دار محسوب می شود و در این رقابت دائمی بین سرمایه داران مختلف در بازار جای می گیرد. سرمایه دار برای اینکه بتواند مدام سرمایه ی خود را بیشتر کند تا در این رقابت جان سالم به در برد ناچارست که سود خود را افزوده و بر سرمایه ی خود بیفزاید. سودافزایی ماهیت  شیوه ی تولید سرمایه داری است و از سود حاصل از کار اضافه ی کارگران به دست می آید. به این ترتیب است که کارگران/کارمندان در مقابل ارزشی که تولید می کنند باید ساعات کاری بیشتری کار کنند و مزد کمتری دریافت کنند. این درحالی است که سرمایه داری همچنین با ارتش ذخیره ی کار روبه روست، صفی از بیکاران که یا تازه می خواهند وارد بازار کار شوند یا کار قبلی خود را از دست داده اند.

از سوی دیگر سرمایه داری در کشورهای مختلف به دلایل جغرافیایی، تاریخی و بومی به اشکال گوناگونی به اجرا در می آید. برای مثال سرمایه داری کشورهای غربی از این جهت در قرن بیستم شکوفا شد که توانستند بسیاری از کشورها را به مستعمره ی خود تبدیل کنند تا هم به نیروی کار بسیار ارزان دست یابند و هم به ثروت و منابع کشورهای تحت استعمار دسترسی داشته باشند. به این ترتیب ثروتمندی و پیشرفت  بسیاری از کشورهای غربی همواره با فقیر شدن و استثمار کشورهای تحت استعمار و استثمار بوده است. در تاریخ سرمایه داری تاکنون مهم ترین عامل فقر جوامع فقیر بهره برداری ها و سودجویی های سرمایه داری کشورهای قدرتمند بوده است. بنابراین ساختار اقتصادی سرمایه داری در سطح کلان فقر و نابرابری اقتصادی را بین کشورها ایجاد می کند.

صرف نظر از ویژگی فقرآفرینی سرمایه داری در سطح کلان بین المللی، این شیوه ی تولید در سطوح جزیی تر نیز باعث فقر و تنگدستی برخی از اقشار و طبقات می شود و بین آنها تضاد و اختلاف طبقاتی ایجاد می کند. از یکسو، سرمایه داری همواره با ارتش بیکاران روبه روست و بیکاران برای غرق شدن در مرداب فقرمستعدند. از سوی دیگر، کارگران یدی و کارگران خدماتی غیر متخصص نیز در بیشتر کشورها جزو اقشاری هستند که با معضل فقر دست به گریبان اند. سرمایه داران برای سودافزایی خود، تاجایی که ممکن است در پی استخدام و بهره وری از کارگران و کارمندانی هستند که کمترین دستمزد را دریافت و بیشتر سود را برای آنها تولید کنند. اگر فردی به دلایلی همچون نداشتن سرمایه ی اقتصادی، نداشتن سرمایه ی اجتماعی و روابط موثر و مفید بسیار و نداشتن سرمایه فرهنگی و تخصصی نتواند جایگاهی در این نظام اقتصادی برای خود ایجاد کند، بسیار مستعد افتادن در گرداب فقر خواهد بود.

در این شیوه ی تولید، فقر و میزان فقر در کشورهای گوناگون و در برهه های تاریخی مختلف به دلایل ساختاری سیاسی و اقتصادی کلان و دلایل ساختاری جزئی تر سیاسی، اقتصادی و فرهنگی متفاوت بوده است. اما اگر بخواهیم به این سوال بپردازیم که چون فقر همیشه بوده پس چیزی است که ذاتی جامعه ی انسانی است باید این مسئله را در کنار دیگر دستاوردهای تاریخی بشر قرار دهیم تا دید وسیع تری پیدا کنیم. با ارائه ی چند مثال موضوع را روشن تر خواهیم کرد. مثلا در برهه ها و مناطق خاصی قربانی انسانی رواج داشته است، آیا انسان امروز این کار را شدنی می داند؟ بی تردید خیر. با گذار از شیوه ی تولید جمع آوری غذا و شکار، به کشاورزی و دامپروری و گذار به شیوه ی تولید سرمایه داری، همراستا با پیشرفت در سطح مادی، سطح آگاهی جمعی بشر نیز بالاتر رفته است. طوری که تصور پدیده ای اجتماعی مثل قربانی کردن انسان ها یا حتا حیوانات برای بسیاری از ما منزجر کننده است. اگر هزاران سال پیش برده داری رایج بود و برده و کنیز بودن امری عادی محسوب می شد، اکنون برای قریب به اتفاق مردم مضموم است. بنابراین هیچ امری وجود ندارد که ذاتی جوامع انسانی باشد. جوامع انسانی در پویایی مدام و تحول دائمی هستند و آنچه روزی عادی فرض می شد، سال ها بعد ناپسند و غیرعادی بوده است. فقر نیز به هیچ وجه معضلی نیست که چون از دیرباز وجود داشته ، همواره گریبانگیر جوامع انسانی خواهد بود.

تلاش و مبارزه برای تغییر وضعیت موجود و ریشه کنی فقر یکی از ضروریات جوامعی است که انسان هایی عصر حاضر در آن می زیند، انسان هایی که از تقدیرگرایی که از آموزه های اصلی بسیاری از مذاهب بوده، رها گشته اند و برای تغییر شرایط موجود و از بین بردن زشتی های جوامع تلاش می کنند. تقدیرگرایی تقدیرگرایی در سطح فرهنگی باعث بازتولید فقر می شود و ایدئولوژی مناسبی برای فقرا بوده که بتوانند جایگاه فرودست اجتماعی خود را امری کیهانی و الهی تلقی کنند و آن را به پرسش نکشند.

اما خواست یک دنیای بدون فقر، نه تنها طلب امر ناممکن نیست بلکه مطالبه ی انسان هایی است که از سطح آگاهی و خرد بالایی برخوردارند و زندگی خود را صرفا به روزمرگی و تامین مایحتاج زندگی شخصی خود محدود نکرده اند. اگر همه برای برآوردن منافع جمعی بکوشند، جامعه ای خواهیم ساخت که ساختار اقتصادی، سیاسی و اجتماعی و نیز ساختار فرهنگی باعث تولید و بازتولید فقر و فرهنگ فقر نشود. سرمایه داری به عنوان یک نظام اقتصادی از نظر ماهوی نمی تواند به گونه ی سازوکار کند که فقر را تولید و بازتولید نکند زیرا بر سودآوری مدام استوار است و اضافه کار، استثمار، رقابت و بحران اجزای ضروری این سیتسم اقتصادی هستند. آیا این سیستم اقتصادی این قابلیت را دارد که فقر را در جهان ریشه کن کند؟

16 اکتبر 2013

…………..

The Culture of Poverty ,Oscar Lewis , Scientific American : 4. Volume: 215

Harrington, Michael (1962). The Other America: Poverty in the United States. Simon & Schuster.

http://www.marxists.org/archive/marx/works/download/pdf/Capital-Volume-I.pdf

view on 16-10-2013

http://mrzine.monthlyreview.org/2011/wolff111011.html

view on 16-10-2013

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)