فرهاد مرادی/ بهرام رحیمی – در کنار اسلام، نفت و زد و خوردهای خونین، بافت جمعیتی جوان خاورمیانه، یکی از وجوه اشتراک کشورهای این منطقه به شمار می­رود.

میانگین سنی جوامعی چون افغانستان و غزه، حتی زیر هجده سال است و از این‌رو می­توان آنها را سرزمین کودکان نیز نامید. از سوی دیگر فقر و نابرابری­های اجتماعی، جنگ، انسداد فضای سیاسی، سنت­های غلط فرهنگی، خشونت­های قومی و نژادی و تبعیض‌های جنسیتی شرایط نامناسبی را برای کودکان در خاورمیانه به وجود آورده است.

در فوریه­ ۲۰۱۲ خبرگزاری رویترز، گزارشی از وضعیت  یک کودک کار پاکستانی و خانواده­اش منتشر کرد: نبیل مختار – که روزانه شش ساعت در خیابان کار می­کند –  به خبرنگار رویترز می­گوید: “می­خواهم درس بخوانم و پزشک شوم، اما ما هیچ پولی نداریم.” مادر نبیل می­گوید امورات خانواده­ آنها با کمی بیشتر از دو و نیم دلار در روز می­گذرد. به احتمال زیاد در آینده جهت گیری سیاسی نبیل مختار – به عنوان کودکی محروم و آموزش ندیده – آن هم در سرزمین خشنی چون پاکستان، به طالبان، القاعده یا نظامیان این کشور نزدیکتر خواهد بود.

در گفتمان غالب، بررسی وضعیت نقض حقوق بشر عموماً در بررسی وضعیت قربانیان غیر سیاسی­­ای خلاصه می­شود که تنها آرزوی داشتن یک زندگی امن و عاری از خشونت را دارند. با این وجود اگر قربانی مذکور در میدان سیاست جانب نیروهایی را بگیرد که برای مناسبات جهانی و منطقه­ای تهدید محسوب ­شوند به سرعت در زمره­ تروریست­ها، ستیزه‌جویان و در یک کلام شر مطلق قرار خواهد گرفت و پرونده­اش مختومه اعلام خواهد شد. در واقع می­توان گفت حوزه­های مختلف گفتمان حقوق بشر، اعم از حقوق فردی و سیاسی قابل تفکیک از حقوق اقتصادی و اجتماعی نیستند و نمی‌توان تبعات محرومیت از حقوق اقتصادی و اجتماعی را در انتخاب‌های فردی و سیاسی افراد نادیده گرفت.

محرومیت از تحصیل و آسیب­های اجتماعی

ترک تحصیل کودکان یکی از نشانه­های فقر اقتصادی و نابرابری­های اجتماعی به شمار می­رود. همچنین محرومیت از تحصیل نیز به نوبه­ خود زمینه­ درگیری کودکان با بسیاری از آسیب­های اجتماعی را فراهم می­آورد. خبرگزاری آلمان درباره­ کودکان کار افغانستان می­نویسد: «در افغانستان دیدن کودکان سه ساله­ای که در خیابان یا کوره­های آجرپزی مشغول به کار هستند، جزء موارد نادر نیست.»؛ این در حالی است که بیش از سی درصد کودکان افغانستان به جای تحصیل در مقطع ابتدایی سرکار می­روند. از سوی دیگر آمارهای رسمیِ  سال ۲۰۱۰ نشان می­دهد که یک چهارم از یک و نیم میلیون نفر معتاد افغانستان را زنان و کودکان تشکیل می­دهند.

 تشدید نابرابری­های اقتصادی و اجتماعی در دیگر کشور خاورمیانه ایران نیز زمینه­ گسست کودکان طبقات مختلف اجتماعی را از مدرسه و خانواده فراهم آورده است. در ایران بیش از چهارمیلیون  کودک یا وارد نظام آموزشی نشده­اند و یا ترک تحصیل کرده­اند. آموزش­های ارائه شده به کودکان در مدارس نیز کیفیت مناسبی ندارد. همچنین باید ادعا کرد گسست کودک از مدرسه و خانوده با حضور او در خیابان رابطه­ معکوس دارد. به این معنا که هر چه میزان حضور کودک در محیط خانواده و مدرسه کمرنگ­تر باشد، گرایش او به حضور در خیابان پررنگ­تر می­شود. در اینجا می­توان کاهش سن روسپی­گری به چهارده سالگی را شاهدی مناسب برای این مهم گرفت. فحشا یک فعالیت اقتصادی و یک سبک زندگی خیابانی محسوب می­شود و کودکانه شدن آن نیازمند حضور مستمر بخش قابل توجهی از کودکان در خیابان است. در سطحی دیگر کاهش سن اعتیاد به سیزده سالگی را  نیز می­توان  از همین منظر مورد بررسی قرار داد.

نابرابری در خدمات بهداشتی و درمانی

در پاکستان – کشوری با میانگین سنی کمتر از ۲۲ سال –  روزانه هزار و صد نفر از کودکان زیر پنج سال به علت ابتلا به اسهال و دیگر بیماری­های ناشی از نوشیدن آب آلوده می­میرند و بیش از  سی و یک درصد کودکان این گروه سنی نیز کمبود وزن دارند.  آمار اخیر در عراق۱/۷ درصد و در عربستان سعودی ۳/۵ درصد ذکر شده است. با این حال طالبان به طور مداوم در فعالیت­های بهداشتی و درمانی سازمان ملل در پاکستان اخلال ایجاد می­کند.

دو سوم از خانواده­های فلسطینی کمتر از دو دلار در روز درآمد دارند. میزان مرگ و میر نوزادان فلسطینی هفت برابر بیشتر از نوزدان اسرائیلی است. با وجود آنکه کودکان خانواده­های عرب از کم خونی، فقر مواد غذایی و سوءتغذیه­ رنج می­برند، اما عموماً از خدمات درمانی مناسبی برخوردار نیستند و آب­های آلوده در فلسطین منشاء بسیاری از بیماری­ها محسوب می­شود: طبق گزارش یونیسف در سال ۲۰۱۰ بیماری­های مرتبط با آب،  ۲۶ درصد بیماری­های رایج در نوار غزه را شامل می­شود.

اعدام کودکان

از مهمترین درگیری­های سال گذشته­ فعالان حقوق بشر با حکام عربستان موضوع اعدام کودکان بود. در ابتدای ماه مارس امسال قرار بود تا حکومت عربستان هفت جوان را به اتهام سرقت اعدام کند. اریک گولدستین – قائم مقام دیدبان حقوق بشر در خاورمیانه و شمال آفریقا – طی اظهار نظری در این زمینه گفت: «عصبانی‌کننده خواهد بود اگر حکومت عربستان این اعدام­ها را اجرا نماید.»؛ با توجه به تعریف پیمان­نامه­ جهانی حقوق کودک حداقل دو نفر از این هفت مرد جوان در زمان دستگیری زیر ۱۸ سال داشته­اند و کودک محسوب می­شده­اند. به علت فشار مدافعان حقوق بشر، پسر ارشد ملک عبدالله – پادشاه عربستان – اجرای حکم اعدام این هفت نفر را یک ماه به تعویق انداخت. عربستان سعودی پیمان­ نامه­ جهانی حقوق کودک را از سال ۱۹۹۶ پذیرفته است که طبق آن نباید افراد زیر هجده سال را اعدام کنند، با این وجود عربستان – که راست­ترین رژیم خاورمیانه محسوب می­شود – جزء سه کشوری در جهان است که در دو سال گذشته کودکان را به اعدام محکوم کرده­اند. “اریک گولدستین” در این زمینه گفته بود: «وقت آن است تا عربستان اعدام کودکان بزهکار را متوقف و شروع به بررسی تعهدات خود نسبت به حقوق بشر کند.»

اعدام کودکان در ایران نیز سالهاست که محل اختلاف فعالان حقوق کودک و دستگاه قضایی ایران است. دستگاه قضایی ایران کودکان محکوم به اعدام را تا هجده سالگی در زندان نگه می­دارد و بعد از آن به دار مجازات می­سپارد. حکومت ایران با توسل به این کلاه شرعی معتقد است که در ایران کودکی اعدام نمی­شود. تجربه نشان داده دستگاه سیاسی ایران از اعدام کودکان برای مخابره­ پیام سرکوب به جامعه نیز استفاده می­کند؛ بهنود شجاعی و دلارا دارابی ازجمله کودکانی بودند که در جریان درگیری­های سیاسی سال ۸۸ در ایران اعدام شدند.

کودکان خاورمیانه و سنت­ها و الگوهای فرهنگی

از باورهای غلط خرده فرهنگ­های سنتی و عموماً مردسالار ایران آن است که کار کودکان را از نشانه­های «مرد شدن» آنها تلقی می­کنند. احتمالاً در دایره­ مفاهیم خرده فرهنگ­های مذکور ویژگی خاصی برای توجیه کار کودکان دختر وجود ندارد. این طرز تلقی به اندازه­ای ریشه دار است که داوود روستایی – قائم مقام سازمان دانش­آموزی –  در دی ماه ۱۳۹۱ از شناسایی کودکان کار مناطق مختلف کشور خبر داد تا از آنها تحت عنوان “نان آوران خانواده” تقدیر به عمل آید. البته چندی بعد از اعلام این خبر، فرشید یزدانی – از فعالان حقوق کودک – برگزاری چنین جشنواره­ای را تشویق کودکان به کار دانست و از این رو آن را موجب شرمندگی وزارتخانه­ آموزش و پرورش خواند.

 در ارتباط با سنت­ها و الگوهای غلط فرهنگی  می­توان به سنت ختنه­ دختران در مصر نیز اشاره کرد. امیمه ادریس – متخصص زنان و زایمان در قاهره – به خبرگزاری آلمان می­گوید: «بیش از نود درصد زنان متأهل مصری ختنه شده­اند.» در اینجا می­توان ادعا کرد بخش قابل توجهی از این نود درصد، دخترانی بوده­اند که در سنین نوجوانی ختنه شده­اند. نویسنده­، گزارش مورد نظر را با نقل  صحبت­های زنی مصری به نام “اُمه محمد” آغاز می­کند که در سن دوازده سالگی ختنه شده است. امیمه ادریس همچنین معتقد است که با غیر قانونی اعلام شدن ختنه­ دختران در سال ۲۰۰۸ این موضوع کمتر دیده می­شد، اما با روی کار آمدن اسلامگرایان در مصر بار دیگر شمار ختنه­ دختران  بالا رفته است.

در حالی که بسیاری از فعالین حقوق بشر، از جمله مِروت تلاوی،  بالا رفتن شمار ختنه­ دختران در مصر را حاصل اقدامات پنهانی اخوان المسلمین در این زمینه می­دانند، ولی نمی­توان تمام واقعیت را در این کادر دید. سنت ختنه دختران، به عنوان یکی از خشن­ترین روش­های کنترل زنان در آفریقا، از قدیمی­ترین سنت­های مصری است که ارتباطی هم با اسلام ندارد؛ حتی در کشور مسلمان و محافظه­کاری ­چون عربستان چنین سنتی رایج نیست. از این رو شاید بتوان علت اصلی رشد آمار ختنه­ دختران در مصر – بعد از سرنگونی رژیم حسنی مبارک – را در نسبت با فضایی تحلیل کرد که انقلاب مصر در اختیار تمامی نیروهای اجتماعی این کشور قرار داد: همان­طور که به واسطه­ پیروزی انقلاب نیروهای مترقی­تر و مدرن­تر جامعه­ مصر به طور مدام در صحنه­ عمومی حضور دارند تا آشکارا ایده­های خود را به جامعه معرفی کنند، به تناسب همین فضا و فرصت عرض اندام در اختیار بخش­هایی از فرهنگ روستایی و عقب افتاده­ مصر نیز قرار گرفت. به عبارت دیگر بخش­های عقب افتاده­ فرهنگ مصر نیز ایده­هایی برای بهبود اوضاع جامعه در سر دارند که یکی از آن­ها رجوع به سنت ختنه­ دختران است و حالا با استفاده  یا سوءاستفاده از فضای آزاد ناشی از انقلاب می­توانند آن را با صدای بلند جار بزنند. در این فضا احتمال دارد گروه­های اسلامگرا، و خصوصاً اخوان المسلمین، به منظور حفظ  منافع سیاسی­ خود در برابر ایده­های ارتجاعی  پایگاه اجتماعی­شان سکوت معنادار کرده باشند، حتی اگر چند سال پیش معتبرترین مفتی الازهر با صراحت ختنه­ دختران را تقبیح کرده و آن را مغایر با ارزش­های اسلام خوانده باشد.

فلسطین و سوریه در آتش جنگ

در جریان درگیری هشت روزه­ میان حماس و اسرائیل در نوامبر ۲۰۱۲، وزیر دفاع غیر نظامی اسرائیل گفته بود: «کسی در غزه از آتش ما در امان نیست.»؛ شمار کشته شدگان ساکن نوار غزه  در این درگیری، ۱۷۴ نفر بود که ۳۳ نفر از آنها افراد زیر ۱۸ سال بوده­اند. یعنی نوزده درصد قربانیان را کودکان تشکیل داده­اند. از ژوئن ۲۰۰۷ دولت اسرائیل به منظور تحت فشار گذاشتن حماس نوار غزه را محاصره کرده است. جرمی بوئن – سردبیر بخش خاورمیانه­ بی­بی­سی – می­نویسد: «اسرائیل گفته است این محاصره برای امنیت اسرائیل، امری حیاتی است» و دقیقاً همین محاصره نیز وضعیت دشوار کودکان غزه را دشوارتر می­کند. طبق گزارش یونیسف طی یک دهه­ گذشته هفت هزار کودک فلسطینی بین ۱۲ تا ۱۷ سال توسط دولت اسرائیل دستگیر شده­اند. در همین گزارش آمده اسرائیلی­ها به منظور اعتراف­‌گیری از این کودکان، گروه­هایی از آنان را به مرگ، اعمال خشونت و تعرض جنسی تهدید کرده­اند.

از سوی دیگر اما مناسبات درون غزه نیز خشونت را بازتولید می­کند. در پایان زد و خورد میان حماس و اسرائیل اعضای حماس جنازه­ شش متهم به جاسوسی برای اسرائیل را به موتورسیکلت بسته و همانطور که نوار غزه را دور می­زدند، با کشیدن جنازه­ جاسوسان اسرائیل روی زمین، یکی از خشن­ترین صحنه­های جنگ هشت روزه را رقم زدند. در ویدئوهای مخابره شده از این صحنه، جماعتی دیده می‌شوند – عمدتاً جوان و نوجوان – که به تماشا ایستاده­اند. این مجال کوتاه شاید برای طرح مسئله مناسب باشد، اما بررسی نقش این دست رفتارهای خشن، بر رفتارهای ضد اجتماعی کودکان غزه و گرایش آنها به اعمال خشونت فرصت و زمان مناسب­تری را می­طلبد.

بدون اغراق طی دو سال گذشته، کودکان سوریه در یک جهنم واقعی زندگی کرده­اند. تا دهم مارس ۲۰۱۳ تعداد کشته شدگان سوریه هفتاد هزار نفر تخمین زده می­شود. طبق آمار جمعیت صفر تا ۱۴ سال سوریه ۴/۳۶ درصد کل جمعیت این کشور را تشکیل می­دهد، بنابراین اگر به صورت خوشبینانه آمار کودکان کشته شده در سوریه را ۱۵ درصد تعداد کل کشته‌شدگان حساب کنیم، رقم به دست آمده ده هزار و پانصد نفر خواهد بود؛ یعنی در دو سال گذشته به طور متوسط در هر روز ۱۴ کودک سوری کشته شده­اند.

سازمان ملل در ژوئن سال گذشته اعلام کرد که نهادهای امنیتی و شبه نظامیان طرفدار بشار اسد، کودکان سوری را مورد تعرض قرار می‌دهند و از آنها به عنوان سپر انسانی استفاده می­کنند. بان کی مون – دبیر کل سازمان ملل – طی گزارشی اعلام کرد: «نیروهای دولت سوریه برای اولین بار در لیست ۵۲ کشور و گروه­های مسلحی قرار گرفته­اند که کودکان را کشته، مورد تعرض جنسی قرار داده و یا از آنها در درگیری­های مسلحانه استفاده می­کنند.» پیش از آغاز درگیری­ها در سوریه یکی از دستاوردهای این کشور کیفیت مدارس آن بود، اما یوسف عبدل جلیل – نماینده­ یونیسف در سوریه – می‌گوید: «در حال حاضر مشاهدات نشان می­دهد که دستاوردهای آموزشی ساخته شده در طی سالیان در جهت عکس حرکت می­کند.» طبق گزارش یونیسف از هر پنج مدرسه در سوریه یکی تخریب شده و یا به عنوان پناهگاه مورد استفاده قرار می­گیرد.

تعداد پناهندگان سوریه یک میلیون نفر اعلام شده که نیمی از این تعداد را کودکان تشکیل می­دهند. به طور قطع شرایط نامناسب خانواده­های پناهنده آسیب­هایی جدی به زندگی کودکان آنها وارد می­آورد. از آن جمله می­توان به بازماندن کودکان از تحصیل، مناسب نبودن وضعیت بهداشتی، ورود به بازار کار و مواردی از این دست اشاره کرد. همچنین در نوامبر ۲۰۱۲ سازمان “Save the Children” مدعی شد با آغاز فصل سرما در خاورمیانه دویست هزار کودک پناهنده­ سوری در معرض یخ‌زدگی قرار دارند.

پس از اشغال عراق توسط آمریکا، بسیاری از خانواده­های عراقی به سوریه پناهنده شدند. بی­بی­سی در سال ۲۰۰۷ گزارشی را منتشر کرد که از اشتغال زنان و دختران نوجوان عراقی به روسپیگری در سوریه خبر می­داد. حال که بخش قابل توجهی از مردم سوریه به ترکیه پناهنده شده­اند و شرایطی مشابه با پناهندگان چند سال پیش عراقی در سوریه را تجربه می­کنند، این احتمال وجود دارد که در آینده گزارش­هایی منتشر شود و از ورود زنان و دختران نوجوان سوری به بازار فحشای ترکیه و دیگر کشورها خبر ­دهد.

تشدید بنیادگرایی مذهبی

از منظر جهان بینی مبتنی بر جهادِ بنیادگرایان مذهبی حیات انسان کلیتی یک پارچه به حساب می­آید که یا در جهاد است و یا در تدارک جهاد و از این رو هیچ تمایزی میان کودک و بزرگسال وجود ندارد. بنابراین بیراه نیست که از نگرانی­های عمده در افغانستان قاچاق کودکان این کشور به پاکستان و آموزش آنها به منظور حضور درعملیات­های انتحاری طراحی شده از جانب طالبان باشد.

 دولت اسرائیل پس از انتقاد یونیسف از نحوه­ برخورد این دولت با کودکان فلسطینی، مدعی شد: «اخیراً شاهد افزایش حضور فلسطینیان کم و سن و سال در اقدامات تروریستی بوده است.» این را باید به معنای استفاده­ حماس و دیگر گروه‌های اسلامی از کودکان در عملیات­های تروریستی گرفت که با توجه به بافت جمعیتی مناطق فلسطین و ایدئولوژی اسلامگرایان بعید به نظر نمی­رسد. حزب‌الله لبنان مانورهایی با حضور کودکان ترتیب می­دهد و به این واسطه راه و رسم جهاد را به آنها می­آموزد. حکومت ایران که در جریان جنگ ایران و عراق کودکان را برای حضور در جبهه­های جنگ تشویق می­کرد و هنوز هم بعد از سال‌ها عملیات انتحاری حسین فهمیده­ سیزده ساله را می­ستاید، با گذشت بیست و سه سال از پایان جنگ همچنان به ترویج اقدام‌های استشهادی در برنامه­های کودک دست می­زند.

در سطحی دیگر بنیادگرایان مذهبی در خاورمیانه با تمامی دستاوردهای تمدن غرب – چه سوسیال و چه لیبرال – سر ستیز دارند.  اکتبر سال گذشته آدم کش­های طالبان به دختری چهارده ساله به نام “ملالی یوسف زی” حمله و به سر او تیراندازی کردند؛ ملالی که از اعضای کمپین تحصیل دختران است، از این سوء قصد جان سالم به در برد. اگر چه جایگاه فردی ملالی یوسف زی در انتخاب او برای این ترور نقش داشته، با این حال نباید این ترور را تنها  تسویه حساب طالبان با چهره­ای مطرح در نظر گرفت. از اقدامات مکرر طالبان در پاکستان، مسموم کردن منابع آب آشامیدنی مدارس دخترانه­ این کشور است. چنین اقداماتی را می­بایست از زاویه­ تضاد بنیادگرایان طالبان با کلیت تمدن غرب تحلیل کرد؛ در مورد اخیر هم ساختار نوین آموزشی و هم حق تحصیل دختران از دستاوردهای تمدن غرب به شمار می­رود.

تبعیض­های قومی و نژادی

بافت جمعیتی بسیاری از کشورهای خاورمیانه، بافتی همگن نیست. تعدادی از این کشورها متشکل از اقوام مختلف هستند. کردها در ایران، عراق، ترکیه و سوریه زندگی می­کنند. در پاکستان و ایران و افغانستان مجموعه­ای از قومیت­ها در یک سرزمین گرد هم آمده­اند. با وجود اینکه در درون هر یک از این کشورها دائماً قومیت­ها با یکدیگر و یا با دستگاه سیاسی در ستیزاند، ولی به همان میزان نیز حکومت­های مرکزی در این کشورها اقدام به ملت‌سازی می­کنند.

 محرومیت کودکان آذری، کرد و عرب ساکن ایران از حق تحصیل به زبان مادری از بزرگ­ترین اجحافاتی است که در حق این گروه از کودکان روا داشته می­شود. به احتمال زیاد اگر زمانی در ایران فرصت و امکان تحقیقی در این زمینه به وجود آید، علت ترک تحصیل و یا عدم علاقه به تحصیل بخش قابل توجهی از کودکان آذربایجان، کردستان و خوزستان ایران همین مهم باشد. در واقع درس خواندن به زبان فارسی برای کودکی که تا سن شش سالگی به این زبان تکلم نکرده‌، عذابی بزرگ به شمار می­رود.

حکومت ترکیه نیز سالهاست با کردهای این کشور در جنگی گاه آشکار و گاه پنهان به سر می­برد. روزنامه­ گاردین مدعی است که از سال ۱۹۸۸ تا امروز ۵۰۱ نفر از کودکان کرد توسط نیروهای امنیتی کشور ترکیه کشته شده­اند. براساس گزارش گاردین مظلوم آکای – کودک یازده ساله­ – آخرین کودک کشته شده­ کرد در منطقه­ آدنای ترکیه است که در تابستان سال گذشته توسط  نیروهای امنیتی ترکیه به قتل رسید. بر مبنای همین گزارش پلیس ترکیه گواهی فوت مظلوم آکای را که علت فوت وی را اصابت مخزن گاز اشک‌آور به سرش ذکر کرده بود، از بیمارستان دزدید. خانواده­ این کودک قربانی مدعی هستند که پلیس به خانه­ آنها آمده و آنها را تهدید کرده است. مصطفی آکای – از بستگان مظلوم – می­گوید: «پلیس­ها همچنین ادعا کردند که این اتفاق به علت اصابت یک تکه سنگ روی داده است.”

از سوی دیگر، به علت بحران­های سیاسی، جنگ و درگیری­های مسلحانه در خاورمیانه، همواره جمعیت­ قابل ملاحظه­ای از ساکنان این منطقه در حال کوچ و مهاجرت به کشورهای همسایه هستند. مردم افغانستان سالهاست به علت جنگ به ایران مهاجرت می­کنند. در جریان حمله­ آمریکا به عراق مردم این سرزمین به سوریه مهاجرت کردند. مردم فلسطین نیز بیش از شصت سال است که کوچانده می­شوند. در ماجرای درگیری­های بحرین بسیاری از شیعیان این کشور به کویت پناهنده شده­اند. به مسئله­ پناهندگان سوریه نیز در بخشی از همین گزارش اشاره شد.

با وجود مهاجرت پیوسته مردم در منطقه­ خاورمیانه، هیچ برنامه­ حمایتی – آموزشی مناسبی  برای کودکان مهاجر از سوی حکومت­های مرکزی کشورهای خاورمیانه طراحی و اجرا نشده است. به عنوان نمونه کودکان افغانستانی در ایران از حق هویت و تحصیل برخوردار نیستند، ولو در ایران به دنیا آمده باشند یا مادرشان ایرانی باشد. همچنین دستگاه سیاسی ایران سال‌هاست از مسئله­ اخراج مهاجران افغانستان و بازگرداندن آنها به سرزمین­شان به عنوان اهرم فشاری برای برقراری توازن در روابطش با دولت این کشور استفاده می­کند.

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)