موسسات مالی و اعتباری “به اصطلاح” غیرمجاز (با تاکید بر موسسه آرمان/تعاونی اعتبار البرز ایرانیان): فعالیت و ورشکسته یا منحل نمودن آنها توسط بانک مرکزی، اعتراضات و اقدامات سپرده گذاران و نمایندگان مجلس، گفته های مسولان دولتی و  بحث ها و سوالات فراوان دیگر

 

پیش درآمد: من کارشناس اقتصادی یا امور مالی و بانکی نیستم! اما مطالبی را که در اینجا می آورم بنظر نیاز به تخصص خاصی ندارد بلکه تنها اندکی دقت، تامل و بصیرت لازم است. مسئله موسسات مالی و اعتباری و بخصوص به اصطلاح “غیرمجازها” چند سالی است که بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته اند و در این میان مشکلاتی برای جمعیت زیادی از مردمان و همچنین دولت و کشور ایجاد نموده است. اینگونه مشکلات ایجاد شده و انعکاس وسیع آنها در رسانه ها و بخصوص فضای مجازی و همچنین درگیر شدن تعدادی از آشنایان با این مقوله بخصوص در مورد موسسه مالی و اعتباری آرمان (تعاونی اعتبار البرز ایرانیان) در ایلام، باعث ایجاد سوالات و ابهامات زیادی برای بنده نیز شد و محرکی برای مطالعه ای مختصر در این مورد. لذا در این نوشته، ابتداء نگاهی کلی به موضوع و تاریخچه و قوانین موجود می اندازیم و سپس به موارد خاص و بخصوص مورد موسسه ذکر شده و مسائلش می پردازیم. در این میان تعدادی نوشته، سند، نامه و مکاتبه و گفتگو در همین ایام بخصوص یکسال گذشته در این زمینه و درباره مجوز داشتن و نداشتن آنها و مسایل مرتبط منتشر شده اند که به روشن شدن بیشتر ماجراها کمک می کنند. در پایان نیز نتیجه گیری از مطالب بیان شده، که شامل مروری از ماجراهای رویداده، با شامل کردن اظهارات و اقدامات سپرده گذاران، مسئولین موسسات و دولتی ها، نمایندگان مجلس و افرد مربوطه و مرتبط دیگر هستند، ارائه می شود.

موسسات مالی و اعتباری، قوانین مربوطه‌، وظایف و اقداماتی از بانک مرکزی

محمد نقدی

اما ماجرای این موسسات مالی و اعتباری از کجا شروع شده است؟ آنچه بطورکلی اظهار می شود این است که این تعاونیها اغلب ابتداء با مجوزهایی از وزارت تعاون شروع بکار کرده اند و سپس با گسترش فعالیتهای خود و ایجاد شعب در نقاط مختلف کشور باعث گرفتن سهم عمده ای در بازار پولی کشور شده اند. در واقع، بنابر مطالعاتی (برای نمونه  [1]، [2] و [3] را ببینید)، آغاز فعالیتهای تعاونیهای کارگری از سال ١٣۴۶ بوده است؛ و بویژه در قانون پولی و بانکی کشور در سال ١٣۵١ به این موسسات (مالی و اعتباری) اشاره شده است که تحت نظارت بانک مرکزی فعالیت کنند. بنظر از نیمه دوم دهه ٧٠ خورشیدی، فعالیت این موسسات بیشتر شده است؛ و تاسیس اغلب آنها نیز بین سالهای ١٣٨۶ تا ١٣٩١ بوده است. بنظر تا پایان شهریور ١٣٨٨، بیش از ١۵٠٠ تعاونی در کل کشور وجود داشته است که تنها تعداد انگشت شماری دارای مجوز فعالیت از بانک مرکزی بوده اند، که البته بایستی از ابتداء وزارت تعاون بر امورات آنها نظارت می نمود ولی ظاهرا این ابزار را نداشته یا چنین نظارتی را در عمل انجام نداده است. طبق یک اعلام بانک مرکزی تا تیرماه ١٣٩۴چیزی حدود ٧٠٠٠ تعاونی/موسسه اعتباری در کشور وجود داشته که بیش از ۶٠٠٠ آنها مجوز نداشته اند! در کنار این تعاونیها و موسسات، مجوز صندوقهای قرض الحسنه نیز در دهه ۶٠ خورشیدی توسط نیرویی انتظامی صادر شده که از آنها نیز تعداد کمی مجوز داشته اند.

در واقع اصل ماجرا این بوده است که موافقت اصولی با تشکیل تعاونیهای اعتبار کارگری و کارمندی با وزارت تعاون و با شرط افتتاح حساب برای اعضا خود شرکت تعاونی و نه اشخاص از بیرون بوده است. ظاهرا از سال ١٣٨٠ به بعد تعاونیهای اعتبار “آزاد” که نه در محیط صنفی و نه کارگری و نه کارمندی بوده اند با مجوز اولیه وزارت تعاون یا ادارات تعاون استانها شروع به فعالیت نموده اند؛ ولی به ظاهر تعاون ابزار نظارتی و در کل نظارتی جدی بر آنها نداشته است. در نهایت، لایحه “قانون تنظیم بازار غیرمتشکل پولی” در جلسه علنی ٢٢/١٠/١٣٨٣ مجلس شورای اسلامی تصویب می شود و در همان زمانها توسط رئیس جمهور وقت نیز برای اجراء ابلاغ می شود [4]. ماده اول آن می گوید که “ﺍﺷﺘﻐﺎﻝ ﺑﻪ ﻋﻤﻠﻴﺎﺕ ﺑﺎﻧﮑﻲ ﺗﻮﺳﻂ ﺍﺷﺨﺎﺹ ﺣﻘﻴﻘﻲ ﻭ ﻳﺎ ﺣﻘﻮﻗﻲ ﺗﺤﺖ ﻫـﺮ ﻋﻨـﻮﺍﻥ ﻭ ﺗﺎﺳـﻴﺲ ﻭ ﺛﺒﺖ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺗﺸﮑﻞ ﺑﺮﺍﻱ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﻋﻤﻠﻴـﺎﺕ ﺑـﺎﻧﮑﻲ، ﺑـﺪﻭﻥ ﺩﺭﻳﺎﻓـﺖ ﻣﺠـﻮﺯ ﺍﺯ ﺑﺎﻧـﮏ ﻣﺮﮐـﺰﻱ ﺟﻤﻬـﻮﺭﻱ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﻣﻤﻨﻮﻉ ﺍﺳﺖ …”. همچنین در آن قانون، نظارت بر فعالیتهای اشخاص و موسسات، احراز تخلف و برخورد، با تکلیف به نیروی انتظامی برای همکاری و همچنین ساماندهی (صدور مجوز، انحلال یا ادغام) آنان جزء وظایف و برعهده بانک مرکزی قرار گرفته است. پس از آن، بویژه “دستورالعمل اجرایی تاسیس، فعالیت و نظارت بر شرکت های تعاونی اعتبار”، در جلسه تاریخ ٠٣/٠۶/1386 شورای پول و اعتبار تصویب شده است [5]. طبق این دستورالعمل، موافقت اصولی وزارت تعاون یک شرط اولیه برای بانک مرکزی برای صدور مجوز تاسیس، فعالیت و سایر اقدامات مربوطه بعدی تعاونیها است. بررسی و نظارت یا متوقف کردن فعالیت شرکت نیز در اختیار بانک مرکزی، در تاکید قانون قبلی، بوده است. در ماده ٢۵ و ٢۶ دستورالعمل فوق درباره توقف فعالیت و ترتیبات انحلال و ورشکستی شرکت، با در اولویت بودن بازپرداخت سپرده های مردم، بحث شده است. این دستورالعمل با اصلاحات اندکی در خرداد ١٣٩۶ بروز و جایگزین نسخه قبلی شد [6] — همچنین قابل ذکر است که در دی ١٣٩٣ نیز هیات وزیران “آیین‌نامه نحوه تأسیس و اداره مؤسسات اعتباری غیردولتی” را تصویب کرد که تمام مجوزها و نظارت، انحلال، ادغام و موراد دیگر مربوطه را به تاکید (مانند قبل) به تصمیمات بانک مرکزی و شورای پول و اعتبار واگذار کرده است [7]— درعین حال، قابل توجه است که طبق اطلاعات در وبسایت بانک مرکزی، بنظر خیلی قبلتر و در جلسات مورخ 13/04/1371 و 03/10/1373 شورای پول و اعتبار (بالاترین نهاد پولی و بانکی در کشور که در مجموعه بانک مرکزی قرار می گیرد) مقرراتی ناظر بر تاسیس و شیوه فعالیت موسسه های اعتباری غیربانکی تصویب شده اند، که البته جزئیات آنها در آنجا موجود نیست!

بنابراین، هر چند حداقل از سال ١٣٨٣، قانون به بانک مرکزی اختیار و در واقع وظیفه نظارت بر فعالیتهای پولی و اعتباری در کشور را داده است، اما بنظر میرسد که تنها پس از دستوالعمل اجرایی سال ١٣٨۶، بانک مرکزی بعضا شروع به نظارت جدی تر و ساماندهی هایی برای چنین تعاونی و موسساتی نموده است— برای تاریخچه ای از موسسات و ساماندهی (ادغام و انحلالها)  [8] را نیز ببینید. حتی با این وجود، تنها پس از حدود سه سال از صدور آن دستورالعمل، بانک مرکزی در اطلاعیه ای در وبسایتش، در اسفند ١٣٨٩، اتمام “مرحله اول برنامه ساماندهی تعاونی‌های اعتباری آزاد” را اعلام کرد و به موجب آن ١١ موسسه مالی و اعتباری با نامهای مولی الموحدین، صالحین، باران/فرشتگان، ثامن الحجج، پیشگامان یزد، عسکریه، فردوسی، کارسازان آینده، قوامین، میزان و ثامن الائمه، هر کدام از تجمیع چند تعاونی اعتبار شکل گرفتند و قرار شد تحت نظارت و قوانین بانک مرکزی فعالیت نمایند [9]؛ لازم به گفتن است که بعضی از این موسسات بعدا تغییر نام داده، یا بانک شدند و یا دچار مشکل و ادغام یا منحل شدند؛ و یا در بعضی موارد بانک مرکزی از زیر مسئولیت اعطای مجوزهای اولیه یا حتی ادغام آنها نیز شانه خالی کرد! بعلاوه در همان زمانها، نام بعضی از تعاونیهای آزاد غیرمجاز نیز از طرف بانک مرکزی اعلام شده است.

در مرداد ١٣٩٠ سه موسسه مالی و اعتباری دیگر، مهر (بسیجیان)، کوثر و ریحانه گستر مشیز به فهرست قبلی بانک مرکزی اضافه شدند و گفته شد که تولد این ۱۴ موسسه مالی و اعتباری حاصل انحلال و ادغام بیش از ۱۴۰۰ تعاونی اعتباری، صندوق قرض‌الحسنه و موسسات مالی و اعتباری غیرمجاز در کشور بوده است! در خرداد ١٣٩٠ نیز مدیر اداره نظارت بر موسسات پولی غیربانکی بانک مرکزی گفته است که “در حال حاضر در اقتصاد کشور بنگاهی به نام تعاونی اعتبار آزاد وجود ندارد و قانون همچنین بنگاهی را به رسمیت نمی شناسد و تنها موسسات اعتباری غیربانکی، موسسات اعتباری هستند که در حال حاضر تحت عنوان موسسات اعتباری غیر بانکی در قالب 14 موسسه ساماندهی شده اند؛ از این تعداد برخی مجوز فعالیت دائم گرفته اند و برخی نیز در شرف تاسیس هستند که این عبارت بر روی تابلوهای آنان قید شده است” [10].

همچنین طبق صورتجلسه مورخ 26/٠٧/1390 شورای پول و اعتبار، “تعاونی‌های اعتبار و صندوق های قرض‌الحسنه می بایست صرفا در مناطقی که به ثبت رسیده و در آن محدوده فعالیت می‌کنند، تسهیلات خود را اعطاء نمایند” [11]. در خرداد ١٣٩١ نیز، بانک مرکزی خبر از تشکیل ” کمیسیون مقررات و نظارت مؤسسات اعتباری” می دهد که “مأموریت آن اتخاذ تصمیم پیرامون تمامی مباحث و موضوعات نظارتی از جمله صدور مجوز، اقدامات نظارتی در قبال بانک‌ها و سایر مؤسسات اعتباری، ضوابط و مقررات نظارتی و استعلام‌های مؤسسات تحت نظارت پیرامون موارد مرتبط با مقررات و امور نظارت بانکی و همچنین ارایه مشاوره‌های تخصصی در خصوص امور نظارتی به ریاست ‌کل محترم بانک مرکزی می‌باشد” [12].

به همین ترتیب، (صرفا) اطلاعیه های بانک مرکزی در ماهها و سالهای بخصوص از نیمه دوم سال ١٣٨٩ به بعد در مورد موسسات فاقد مجوز و دعوت مردم به سپرده گذاری در مجوزدارها بطور موردی نیز ادامه داشته است. تا آن زمانها، مواردی از انحلال تعاونی یا موسسه و واگذاری مسئولیت اموال و دارایی های آن به موسسه یا بانک مجاز دیگر، با مسائل و حاشیه های خاص خود، نیز روی داده است. بعنوان یک نمونه، پس از غیرمجاز اعلام شدن “شرکت تعاونی اعتبار اعتماد ایرانیان” توسط بانک مرکزی، تعهدات تعاونی مذکور در تیر ١٣٩١ به بانک قوامین واگذار می شود؛ با این جمله بانک مرکزی که “هیچگونه نگرانی در استرداد سپرده‌های سپرده‌گذاران تعاونی اعتبار اعتماد ایرانیان وجود نخواهد داشت و‌ چگونگی پرداخت سپرده‌های سپرده‌گذاران گرامی متعاقبا اعلام خواهد شد” [13]؛ برای مطالعه مسائلی دیگر در این مورد، همچنین [14] و [15] را ببینید.

در تیر ١٣٩١ بانک مرکزی اعلام می دارد که “بانک آینده تعهدات بانک‌ تات و موسسات صالحین و آتی را ایفا می کند” [16] و به سپرده گذاران اطمینان خاطر میدهد که هیچ گونه نگرانی در خصوص سپرده‌های قبلی مشتریان وجود ندارد. همچنین بانک مرکزی در مهر همان سال فاقد مجوز بودن تعاونی اعتبار البرز ایرانیان را اعلام می کند” [17]؛ و در دی همان سال نیز به مردم درباره سپرده گذاری در موسسات مالی و اعتباری فاقد مجوز حافظ و البرز ایرانیان هشدار میدهد [18]. در بهمن همان سال نیز اعلام می شود که “تعداد 420 واحد اعتباری وابسته به سازمان تعاون روستایی فاقد مجوزند” [19]. در فروردین ١٣٩٢ بانک مرکزی فهرستی دیگر از موسسات اعتباری مجوزدار را اعلام کرده است [20] و موسسات در شرف تاسیس را موسسه اعتباری کوثر؛ موسسه اعتباری عسکریه (ملل)؛ موسسه اعتباری نور؛ موسسه اعتباری آرمان؛ موسسه اعتباری ثامن؛ موسسه اعتباری ثامن الحجج ذکر نموده است.

در اواخر دولت دهم جمهوری اسلامی ایران، دولت دوم دکتر محمود احمدی نژاد و در خرداد ١٣٩٢ بانک مرکزی گزارشی از “سامان‌دهی بازار غیرمتشکل پولی کشور” را منتشر کرد [21]. در مرداد همان سال نیز رئیس وقت بانک مرکزی، دکتر محمود بهمنی، “دستاوردهای” آن بانک را بیان نموده است [22] که از جمله آنها نظارت و ساماندهی بازار پولی کشور بوده است. تا اینکه در اوایل شهریور همان سال دکتر ولی‌ الله سیف به عنوان رئیس کل بانک مرکزی، در دولت اول دکتر حسن روحانی، منصوب شد. در دی همان سال بانک مرکزی بار دیگر در مورد سپرده‌گذاری در موسسات غیرمجاز هشدار داد و همچنین اعلام شد که علت حذف اسامی مؤسسات اعتباری در شرف تأسیس از پایگاه اطلاع‌رسانی خود [23]، طولانی‌شدن فرایند اخذ مجوز این نهادها بوده است؛ با این وجود، بعدها برخی از آنها مجوز گرفتند. موسسه کوثر، عسکریه و بانک آینده نیز در نیمه دوم سال ١٣٩٢ مجوز دار شدند؛ و در دی همان سال نیز اعلام شد که افضل توس از مؤسسه اعتباری در شرف تأسیس آرمان خارج شده ‌است! [24] .

رئیس بانک مرکزی در نامه ای پنج ماده ای در اسفند ١٣٩٢ از استانداران برای ساماندهای و نظارت بر موسسات و نهادهای پولی و اعتباری کمک خواسته است، در مواردی مانند شناسایی تمام واحدهای پولی و بانکی استان و ارائه فهرست آنها به بانک مرکزی، همکاری با بازرسان و ناظران بانک مرکزی، جلوگیری از آغاز یا تداوم فعالیت موسسات فاقد مجوز؛ همکاری نهادهای حاکمیتی استان و واحدهای انتظامی و قضایی [25] {در اینجا سوالی که پیش می آید این است که آیا بانک مرکزی به جد در صدد اجرایی کردن این گفته ها بوده است؟! آیا استانداران نیز در این میان کم کاری کرده اند؟! آیا گزارش نموده اند؟! و البته باید توجه کرد که استانداران نیز جزئی از دولت هستند!}. در شهریور ١٣٩٣ نیز “رئیس کل بانک مرکزی با حضور در نشست استانداران سراسر کشور در وزارت کشور با اشاره به این که حدود  25 درصد از فعالیت‌های پولی خارج از نظارت بانک مرکزی انجام می‌شود، از استانداران خواست تا با حساسیت نسبت به این مساله، با موسسات غیر مجاز برخورد کنند” [26]. در مهر ١٣٩٣ نیز تبلیغات موسسات مالی و اعتباری منوط به نظر بانک مرکزی اعلام شد و اینکه صدا و سیما حق تبلیغ فاقد مجوزها را ندارد؛ در همین مورد یک گزارش جالب توجه با عنوان “بانک مرکزی فقط تابلو دارد!”در [27] آورده شده است که “یک ماه است که موسسه ای در شرف تاسیس، از طریق یک مجموعه پربیننده تلویزیونی سعی در القای عمومی به پذیرش خود دارد”؛ برای بحث هایی دیگر در این زمینه، [28] را نیز ببینید.

در این میان، موسسه مالی و اعتباری میزان در دی ١٣٩٣ دچار مشکل شد و در خرداد ١٣٩۴ منحل و مسئولیت پرداخت سپرده ها و امورات آن به بانک صادرات واگذار شد، برای نمونه [29] را ببینید؛ که در نهایت پرداخت مطالبات سپرده گذاران با مسائلی همراه بود؛ برای نمونه [30] را ببینید. لازم به ذکر است تعدادی دیگر بانک و موسسه مالی و اعتباری از جمله، انصار المجاهدین (بانک انصار)، ایرنیان (بانک حکمت ایرانیان)، بانک شهر، بانک مهر اقتصاد، بانک دی، بانک گردشگری، بانک خاورمیانه و غیره نیز در همین سالها (اغلب سال ١٣٨٩) از بانک مرکزی مجوز گرفته و اکنون مشغول فعالیت هستند.

در ادامه برنامه”به اصطلاح” ساماندهی موسسات و بازار  پولی کشور، در اردیبهشت ١٣٩۴ معاون نظارت بانک مرکزی گفته است که “بانک مرکزی در قبال اخلالگری موسسات قاطعانه خواهد ایستاد” و موسسات غیرمجاز را در صورت عدم رعایت قواعد بانک مرکزی تهدید به برخورد قانونی می کند! [31]. در این میان، موسسه مالی و اعتباری ثامن الحجج که طبق اطلاعیه بانک مرکزی در سال ١٣٨٩ بنظر قبلا ادغام شده بود و در سال ١٣٩٢ در شرف تاسیس اعلام شده بود، در نیمه دوم سال ١٣٩۴ دچار مشکل شد [32] و نهایتا بانک پارسیان بعنوان بانک عامل بازپرداخت وجوه سپرده گذاران معین شد [33]؛ که مشکلات در بازپرداخت سپرده های مردم بوجود آمد، برای نمونه [34] را ببینید؛ و ماجراهای مرتبط دیگر که ظاهرا هنوز هم ادامه دارند؛ برای نمونه، [35] را ببینید {سوالی که در اینجا نیز مطرح می شود این است که اگر این تعاونیها قبلا ادغام شده بودند پس چرا با همان اسامی اصلی وجود داشتند/دارند؟! کی و چه نهادی کوتاهی در انجام وظیفه و یا تخلف کرده است؟ آیا عمده قصور متوجه بانک مرکزی و عملکرد ضعیفش در این زمینه نیست؟!}.

در اسفند 1394 طبق اعلام بانک مرکزی “مجوز فعالیت موسسه اعتباری کاسپین صادر شد” [36]. در واقع کاسپین از ادغام موسسه های مالی- اعتباری فرشتگان و فردوسی پدید آمده است که آنها نیز در اسفند ۱۳۹۱ برای تشکیل مؤسسه اعتباری آرمان در برنامه ساماندهی بانک مرکزی ادغام شدند. بعبارتی، طبق نظر بانک مرکزی “مقرر شد، موسسه جدید کاسپین، دارایی‌ها و بدهی‌های قابل تجمیع شرکت‌های تعاونی‌ اعتبار فرشتگان، الزهراء مشهد، حسنات اصفهان، دامداران و کشاورزان کرمانشاه، بدرتوس مشهد، پیوند، امید جلین گرگان و عام کشاورزان مازندران را که تا به حال تحت عنوان آرمان ایرانیان فعالیت می‌کردند طبق روش مشخص به حساب های خود انتقال دهد”.  در این میان دو تعاونی وحدت و البرز ایرانیان در موسسه اعتباری کاسپین ادغام نشدند و همچنان هر دو بدون ارتباط با یکدیگر! تحت عنوان “موسسه اعتباری آرمان” به فعالیت خود ادامه دادند که البته لوگوی آنها نیز تنها در فونت نوشتاری “موسسه اعتباری” متفاوت بود؛ به این دو تعاونی و بخصوص البرز ایرانیان در ادامه بیشتر خواهیم پرداخت.

اما قبل از آن، نکته ای قابل توجه است؛ سطحی نگری و قصور و کوتاهی بانک مرکزی در ساماندهی و نظارتش بر این تعاونیها و موسسات بخصوص پس از قانون سال ١٣٨٣ و دستورالعمل سال ١٣٨۶ مشهود است؛ این تعاونیها در مکاتبات بانک مرکزی و برنامه ساماندهی اش بوده اند و اسم آنها ذکر شده است؛ چه چیزی در این میان بوده است که سبب شده این موسسات بدون مشکلی به فعالیت خود تا این وضعیت ادامه دهند و سپس دچار مشکل شده اند یا آنها را به دلایلی دچار مشکل کرده اند؟! تقصیرات مردم/سپرده گذاران چه بوده است؟ قصور بانک مرکزی و اشتباهاتش در این زمینه ها چه هستند؟ اینها مسائلی است که سعی می نمائیم در قسمتهای دیگر نوشته به آنها نیز تا حدودی بپردازیم.

البته داستان موسسه اعتباری آرمان (ایرانیان) و مسائل تعاونی اعتبار فرشتگان در مجموعه کاسپین هنوز هم ادامه دارند! در واقع، از تعاونیهای ادغام شده برای تشکیل کاسپین، ظاهرا سه تعاونی دچار مشکل کسری و تخلفاتی بوده اند، که از میان اینها نیز دو تعاونی چون تعداد کمتری سپرده گذار داشته اند مسئله شان خیلی حاد نشده است؛ ولی چون تعاونی دیگر، یعنی فرشتگان، حدود ۵٠٠ هزار سپرده گذار داشته و طبق گفته معاون نظارت بانک مرکزی در خرداد ١٣٩۶ [37]، سهامداران این تعاونی تخلفات گسترده ای مانند ایجاد اسناد صوری، پرداخت سودهای کلان و نامتعارف حتی پس از تاریخ انحلال (شهریور ١٣٩۴)، انتقال منابع به حسابهای شخصی و اقوام و آشنایان و مسائل مشابه دیگر داشته اند، مشکل این تعاونی، که البته در زیر مجموعه کاسپین مجوزدار قرار گرفته و قاعدتا می بایست بدون مشکلات بیشتر برای سپرده گذاران حل می شد، هنوز هم ادامه دارد؛ برای مسائل مربوط به این تعاونی، بازپرداخت سپرده ها و حاشیه های مربوطه برای نمونه [38]، [39]، [40] و [41] و برای اخباری از تجمعات سپرده گذارنش، [42] را نیز ببینید. در واقع خوب است گفته شود که این تعاونی ابتداء با نام شرکت تعاونی اعتبار شهید هاشمی مشهد در سال ١٣٧٧ تاسیس شد که بعدها به فرشتگان تغییر نام داد. در برنامه ساماندهی بانک مرکزی در سال ١٣٨٩، تعاونی فرشتگان در زمرمه یکی از ١١ موسسه اعتباری در شرف تاسیس [9] با عنوان اولیه “باران” که از ادغام تعاونی فرشتگان و پنج تعاونی دیگر باید تشکیل می شد قرار گرفت. بعدها تعدادی از آن تعاونیها در فرشتگان ادغام شدند و نام موسسه در شرف تاسیس فرشتگان شده است [43]— برای یک گزارش دیگر از تاریخچه و ماجرای بعضی تعاونیها، ادغام و انحلالها [44] را نیز ببینید.

موسسه مالی و اعتباری آرمان با تاکید بر تعاونی اعتبار البرز ایرانیان:

 یک تاریخچه، شروع بحران و مسائل بعدی

یک تاریخچه: در سند ثبتی تاریخ 06/07/1389 دفترخانه اسناد رسمی [45]، تاریخ تاسیس تعاونی اعتبار البرز ایرانیان سال 1378 به شماره ثبت 599 ذکر شده است. در آن سند، آقای ر.ر. متولد خواف بعنوان مدیر عامل و رئیس هیات مدیره و آقای م.ا.ب.س. صادره از خواف بعنوان نایب رئیس هیات مدیره (و وکیل) با مهر شرکت، همراه با ذکر تغییرات دیگر شرکت در سند، در اداره ثبت اسناد و املاک شهرستان آستانه آشرفیه شناخته شده اند.

در تاریخ 30/05/1392 شرکت آرمان ساپرا (سهامی خاص) با مدیریت آقای ا.ح.آ. متولد ایلام (مدیر عامل آخر تعاونی البرز ایرانیان) به عنوان رئیس هیات مدیره و آقای ف.آ.م. متولد تهران بعنوان مدیرعامل و با وکالت آقای ص.ن.ه. متولد ایلام، طبق مدرکی به تاریخ 03/10/1393 بعنوان آخرین آگهی تغییرات، ظاهرا به نشانی آخر موسسه/تعاونی فوق (شهرک غرب، بلوار دادمان) و به شماره ثبت 443331 در تاریخ 27/12/93 ثبت شده است [46]؛ اما باید گفت که این شرکت، همان موسسه آرمان نیست! بلکه یکی از چند ده شرکت زیرمجموعه تعاونی اعتبار البرز ایرانیان است که در ادامه در مورد آنها نیز مختصری می گوییم.

در نامه تاریخ 2٣/07/1390 بانک مرکزی [47] به تعاونی اعتبار البرز ایرانیان  ١۵ روز فرصت داده می شود تا در یکی از موسسات اعتباری مجاز یا در شرف تاسیس آن زمان ادغام شود چراکه در غیرآنصورت ضمن جلوگیری از فعالیت آن، به بانکها دستور عدم ارائه خدمات بانکی به آن تعاونی داده می شود! ظاهرا پس از آن نامه، این تعاونی برای ادغام به سمت موسسه مالی و اعتباری فردوسی رفته است، بطوریکه در نامه تاریخ 07/10/1390 بانک مرکزی به مدیر عامل موسسه در شرف تاسیس فردوسی اعلام می شود که “ادغام تعاونی اعتبار البرز ایرانیان با 25 شعبه فعال در آن موسسه با رعایت سایر شرایط از نظر این بانک بلامانع است” [48]، [49]— قابل ذکر است که بنظر در نهایت این تعاونی ۵١ شعبه داشته است که لیستی از آنها در [50] آورده شده است— همچنین قابل توجه است که ایلامی بودن مدیران اخیر این موسسه/تعاونی، شاید عامل اصلی بوده است که اغلب شعب این تعاونی به نسبت جمعیت در استان ایلام و یا مناطق کورد نشین غرب کشور باشند.

معلوم نیست در این میان چه رخ داده است که بانک مرکزی در اطلاعیه ای در مهر ١٣٩١ اعلام می دارد که “تعاونی اعتبار البرز ایرانیان فاقد مجوز از بانک مرکزی است” و اینکه “توقف فعالیت تعاونی مذکور از طریق مراجع ذیربط در دست اقدام است” [17] {در اینجا سوال این است که چرا اقدام نشده است؟! عوامل پشت پرده چیستند؟! کم کاری و سطحی نگری مسئولان بانک مرکزی، رانت، رابطه و زد و بند و سفارش و یا چه؟! البته شاید یک دلیل آن ادغام و ادامه فعالیت با عنوان جدید بوده است!}. در دی ١٣٩١ نیز اعلام می دارد که “موسسات مالی و اعتباری حافظ و البرز ایرانیان فاقد مجوز فعالیت هستند”{بنظر یکی از مدیران این موسسه حافظ بعدها مدیر موسسه آرمان/البرز ایرانیان هم شده/بوده است!} و به مردم در مورد سپرده گذاری در آنها هشدار میدهد [18] {سوال این است که چرا فقط هشدار، چرا جلوگیری از فعالیت آنها و برخوردهای قانونی دیگر انجام نشده است؟!}. لازم به گفتن است که در خبری  در تیر ١٣٩١ نوشته شده است [51] که”یک مقام مسئول بانک مرکزی در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی باشگاه خبری فارس “توانا” با اشاره به تلاش برخی افراد برای مؤسسه یا تعاونی اعتباری البرز ایرانیان ابراز داشت: عده‌ای تلاش کردند با کمک افراد دارای نفوذ مجوز فعالیت دریافت کنند اما به دلیل عدم صلاحیت آنها بانک مرکزی مجوزی برای فعالیت صادر نکرد”.

از طرفی در اسفند ۱۳۹۱ و در ادامه برنامه ساماندهی بانک مرکزی، دو مؤسسه مالی و اعتباری فردوسی (متشکل از هفت تعاونی تجمیع شده طبق اطلاعیه [9] بعلاوه تعاونی اعتبار البرز ایرانیان طبق نامه ٢٣/٠٧/١٣٩٠ بانک مرکزی- لازم به ذکر است که تعاونی وحدت(مشهد) یکی از هفت تعاونی اصلی در مجموعه فردوسی از اول بوده است) و فرشتگان مؤسسه اعتباری آرمان را تشکیل دادند؛ برای نمونه گواهی وکالت هیات موسس موسسه در شرف تاسیس آرمان متشکل از چند تعاونی اعتبار، که البرز ایرانیان نیز در آن میان است، را در [52] ببینید؛ و همانگونه که گفتیم طبق نظر بانک مرکزی بجز تعاونیهای البرز ایرانیان و وحدت که به فعالیت تحت عنوان “موسسه مالی و اعتباری آرمان” ادامه دادند، هشت تعاونی دیگر برای تشکیل موسسه مالی و اعتباری کاسپین در اسفند ١٣٩۴ تجمیع/ادغام شدند. در واقع بنظر آن هشت تعاونی قبل از اینکه نام کاسپین را به خود بگیرند به نام “موسسه مالی و اعتباری آرمان ایرانیان”  فعالیت می کردند که اساسنامه آن در جلسه آبان ١٣٩۴ شورای پول و اعتبار تصویب شد [53]؛ و البته تعاونیهای در آن، ماجراها و مسائل خاص خود را داشتند؛ برای نمونه یکی از سپرده گذاران در مشهد که برای دریافت وجه خود معطل مانده بود تلاشی برای خودکشی از روی ساختمان موسسه نمود! [54]؛ و یا اینکه حتی در این روزها تجمعات سپرده گذارن، علاوه بر تعاونی اعتبار فرشتگان، از تعاونی اعتبار بدر توس ادغام شده در کاسپین نیز در جریان هستند! [55]. همچنین قابل گفتن است که بنظر یکی از دلایل عدم ادغام دو تعاونی باقی مانده قدرت بیشترشان بوده است! برای نمونه، در یک گزارش آمده است که “یک تعاونی اعتبار که از ۱۴ بانک قوی‌تر است/تعاونی اعتبار «وحدت» دقیقا اینجاست!” [56]. در واقع این تعاونی و البرز ایرانیان نیز، به علت حجم زیاد سپرده گذاران یا سپرده ها در کاسپین ادغام نشدند، چرا که بنظر سودای مجوز گرفتن با استقلال را در سر می پروراند!

در فروردین ١٣٩٢ معاونت نظارت بانک مرکزی فهرست جدیدی از موسسات اعتباری داری مجوز را اعلام کرد [20]؛ که براساس آن موسسه اعتباری نور با ادغام مؤسسات کارسازان آینده، پیشگامان و ریحانه گستر مشیز و همچنین موسسه اعتباری آرمان با ادغام موسسات فردوسی، فرشتگان و افضل توس قرار شد ایجاد شوند [57] ، [58]. در ١۶ تیر همان سال، اداره نظارت بر موسسات پولی غیربانکی بانک مرکزی در نامه ای [59] به بانک‌های دولتی و خصوصی کشور می نویسد که “پیرو نامه‌های پیشین، با توجه به فعالیت غیرقانونی “تعاونی اعتبار البرز ایرانیان” در قالب چند شعبه با تابلوی مؤسسه مالی و اعتباری فردوسی یا مؤسسه اعتباری آرمان (در شرف تاسیس) به اطلاع می‌رساند ارایه هرگونه خدمات بانکی به این شعب اکیدا ممنوع است” {در اینجا یک سوال این است که دلیل این اطلاعیه های بنظر متناقض چیست؟ آیا مردم از این ماجراها خبر داشته اند؟ چرا ماجرای این موسسه/تعاونی ادامه یافته است و در همان زمانها با آن برخورد جدی یا منحل نشده است؟ تابلو تحت نظارت بانک مرکزی آن چیست؟}. در ضمن تعداد شعب آن تعاونی در آن سال ٣٢ شعبه و در نه استان ذکر شده است [60]. همچنین قابل گفتن است که در یک آگهی، انحلال تعاونی اعتبار البرز ایرانیان به شماره ثبت ٢۵٨ در تاریخ ٣١/٠۶/١٣٩٢ [61]، ظاهرا بنابر نامه اداره تعاون شهرستان املش و همچنین صورت جلسه مجمع عمومی و هیات تصفیه، اعلام شده است؛ که البته ظاهرا این انحلال برای ادغام با دو موسسه فردوسی یا آرمان بوده است! [62].

از طرفی دیگر، در نامه تاریخ 21/02/1394، تاکید بانک مرکزی بر ارائه خدمات بانکی و مجوز دار بودن موسسه اعتباری آرمان بوده است! [63]{سوال این است که واقعا مسول این آشفته بازار کیست/چیست!؟}؛ و در تیر همان سال مسئولی در بانک مرکزی می گوید “موسسه اعتباری آرمان تقریبا کار دریافت مجوزش به اتمام رسیده و فقط برخی مراحل اداری آن مانند فرایند ثبت نام در اداره ثبت شرکت‌ها، بورس اوراق بهادار و اقدامات اداری در بانک مرکزی باقی مانده است” [64]. در پنجم آذر ماه 94 روابط عمومی موسسه آرمان اعلام کرد “پس از تصویب اساسنامه این موسسه در شورای پول و اعتبار و برگزاری مجمع عمومی، تنها اقدام نهایی برای دریافت مجوز رسمی از بانک مرکزی، ثبت این موسسه در اداره ثبت شرکت‌ها و موسسات غیرتجاری تهران بود، که امروز چهارم آذرماه سال 1394 این اتفاق رخ داده است” (مجوزهای بانک مرکزی برای پذیره نویسی در فرابورس موسسه آرمان ایرانیان را در [65] ببینید). در واقع پنجم آبان 94 ، روابط عمومی بانک مرکزی اعلام کرده بود که”به گزارش روابط عمومی بانک مرکزی شورای پول و اعتبار در یک‌هـــزار و دویست و نهمین جلسه خود که در روز سه‌شنبه ۵ آبان ماه ۹۴ اساسنامه موسسه اعتباری «آرمان ایرانیان» را تصویب کرد” [66]؛ که البته در نهایت در اسفند همان سال آرمان ایرانیان، بدون تعاونیهای وحدت و البرز، تبدیل به کاسپین شد.

در این میان، نامه تاریخ 11/04/1394 شعبه نهم بازپرسی دادسرای عمومی و انقلاب همدان نیز قابل توجه است که در آن آقایان ا.ح.آ. و ح. ق. (بترتیب مدیران آخر و سابق موسسه آرمان/البرز ایرانیان)، به اتهام اشتغال به عملیات بانکی بدون مجوز از بانک مرکزی تحت تعقیب قرار می گیرند و حکم ممانعت از خروج آنها به دادستان کل کشور اعلام می شود! [67].

شروع بحران موسسه آرمان/البرز ایرانیان و مسائل بعدی: اما شروع جدی بحران موسسه مالی و اعتباری آرمان (بویژه تعاونی اعتبار البرز ایرانیان) از نامه تاریخ ٠٨/٠۶/١٣٩۵ مدیریت کل نظارت بر بانکها و موسسات اعتباری بانک مرکزی به بانکها و موسسات مجاز بود که در آنها نوشته شده است که “ضمن خودداری از ارائه هرگونه خدمات به شعب موسسه اعتباری آرمان که متشکل از دو تعاونی وحدت و البرز ایرانیان می باشد، از نتیجه آن این مدیریت کل را مطلع نمایند”؛ و البته پس از آن، در نامه دیگر/پیرو تاریخ ١۶/٠۶/١٣٩۵ همان مدیریت اعلام شده است که حسب نامه دادسرای عمومی و انقلاب کرمانشاه، تعاونی اعتبار البرز ایرانیان مدنظر بوده است! [68]. پس از آن مسئولان تعاونی وحدت با استفاده از این نامه دوم و برداشت اینکه بانک مرکزی فعالیت آنها را تائید کرده است، با اطمینان بیشتر به امورات موسسه پرداخته و در پیگیری ادغام آن بودند [69] ، [70] ، [71]؛ و همچنین اعلام کردند که مراوده ای با البرز ایرانیان ندارند [72]؛ که البته با گذشت زمان ماجرا طور دیگر رقم خورد و در نهایت منجر به انحلال آن تعاونی نیز شد— قابل گفتن است که در مورد مجوز داشتن یا نداشتن تعاونی وحدت نیز بحثهای مشابه تعاونی البرز ایرانیان مطرح بوده است و البته در [73] میتوانید مدارکی از اینکه بانک مرکزی در جریان فعالیتهای این تعاونی و ساماندهی آن بوده است، را ببینید. برای بحثی از مشکلات بعدی در این باره [74] و [75] را نیز ببینید.

قابل گفتن است که در این میان، ابتداء در خرداد ١٣٩۵ خبرهایی از ادغام تعاونی وحدت با موسسه مالی و اعتباری داری مجوز توسعه مطرح شد [76] و [77] و سپس در آذر همان سال خبر از در مسیر نهایی قرار گرفتن ادغام شد [78] و بعدها گفته شد که “قبلا قرار بود تعاونی وحدت که با تابلوی موسسه آرمان فعالیت می‌کرد با موسسه اعتباری توسعه ادغام شود اما این اتفاق بنا به دلایل نامعلوم رخ نداد و این بار موسسه اعتباری مذکور موافقت خود را با ادغام این تعاونی اعلام کرده است” [79]؛ اما در نهایت و پس از کشمکش هایی آنچه در عمل انجام شد انحلال تعاونی وحدت و واگذاری تکلیف سپرده گذاران به موسسه مالی و اعتباری ملل، با نظارت بانک مرکزی، در نیمه اول سال 1396 بود که در ادامه به آن نیز برمی گردیم.

پس از آن نامه شهریور ٩۵ بانک مرکزی و شایعه مشکل دار بودن/ورشکستگی! موسسه آرمان/البرز ایرانیان، ابتداء در ایلام مردم برای خارج کردن پول خود از موسسه با هم مراجعه کردند و کم کم مشکل نقدینگی بوجود آمد و مسائل بعدی نمایان شدند که جزئیات آنها زیاد است. در همان شهریور و به دنبال جمع شدن سپرده گذاران در شعب، مسئولان موسسه آرمان و بعضی رسانه ها گفتند که مشکلی نیست و سپرده های مردم امن است و پرداخت می شود؛ برای نمونه [80]، [81] و [82] را ببینید. اما با ادامه شدن ماجرا و درخواست مردم برای پول و عدم وجود نقدینگی و هیچگونه همکاری یا حمایت عینی از حقوق مردم از طرف نهادهای مربوطه/مسئول دیگر، طبیعی بود که این موسسه/تعاونی دچار مشکلات بیشتر شود. تجمعات و اعتراضهای مردم در شهرستانهای استان ایلام بیشتر شد، برای نمونه [83] را ببینید و شعب موسسه در دره شهر و دهلران نیز تعطیل [84] و یا پلمپ [85] شدند. با ادامه ماجرا و عدم پرداخت حتی سود سپرده ها، نمایندگان استان در مجلس شورای اسلامی، استاندار وقت ایلام و بعضی مدیران نیز از نیمه دوم سال ٩۵ به ماجرا ورود کردند و با مسئولان بانک مرکزی برای حل مشکل سپرده گذارن جلسه گذاشتند و البته همچنان نوید بازپرداخت سپرده ها را می دادند؛ برای نمونه [86] را ببینید.

قابل گفتن است که در همان شهریور ٩۵ ، بانک مرکزی اقدامات خود در حوزه نظارت بر موسسات اعتباری را منتشر کرد! [87]؛ که در آن ادامه نظارت و ساماندهی موسسات غیرمجاز و همکاری با نهادهای قضایی و انتظامی و سایر دستگاهها در این زمینه در انحلال و تجمیح و تبدیل و ارتقاء آنها را گزارش می دهد، که در قالب تدوین قانون و شیوه نامه های برای برخورد با آنها انجام می شود! در 12 بهمن همان سال نیز عملکرد بانک مرکزی ارائه می شود [88] که از موارد ذکر شده در آن “مبارزه قاطعانه با موسسات مالی غیرمجاز” است و در آن آورده شده است که “در راستای مصوبه شورای عالی امنیت ملی در خصوص ساماندهی موسسات اعتباری غیرمجاز، بانک مرکزی اقدام به تدوین برنامه جامع ساماندهی بازار غیرمتشکل پولی در چهار گام شناسایی نهادهای پولی غیرمجاز، تعیین وضعیت نهادهای متقاضی مجوز، جلوگیری از فعالیت نهادهای غیرمجاز و انحلال و پی‌گیری حقوقی کیفری نهادهای غیرمجاز کرده و بر این اساس، گام‌های مهمی در راستای ساماندهی موسسات مالی غیرمجاز برداشته شده است”. همچنین قابل توجه است که در آخر تیر ١٣٩۴ یک روزنامه در تیتری با عنوان “پرونده موسسات غیرمجاز سال ٩۵ بسته می شود”، مصاحبه ای با معاون نظارتی بانک مرکزی را انجام داده است که در آن بر برنامه بانک مرکزی برای شناسایی و ساماندهی موسسات تاکید می کند و آمارهایی از این موسسات و موارد مشابه را نیز ارائه می نمایند [89].

به دنبال مشکلات و در این میان، ظاهرا مدیر موسسه آرمان/البرز ایرانیان  (ا.م.آ.) ابتدا در تاریخ ٢١/٠۶/١٣٩۵ نامه ای به رئیس کل بانک مرکزی می نویسد و با بیان خدماتی از موسسه، تقاضای فرصت برای ارائه مدارک به منظور اخذ مجوز و توجه به اینکه نامه آنها در همان ماه مبنی بر عدم ارائه خدمات از طرف دیگر بانکها و موسسات مجاز آنها را دچار مشکل کرده است می نماید که رئیس بانک مرکزی نیز دستور بررسی و اقدام در جهت حل مشکلات می دهد [90]. سپس ایشان در نامه تاریخ ٢۴/٠٧/١٣٩۶به معاون نظارت بانک مرکزی، تراز کل و معین تعاونی را به درخواست بانک مرکزی جهت بررسی و اقدام ارسال می دارد [91]. سپس در نامه دیگر [92] در تاریخ ١٧/٠٨/٩۵ به همان مقام در بانک مرکزی، به جلسات متعدد با کارشناسان آن اداره و تحویل کلیه مدارک و مستندات اشاره می نماید و درخواست می کند که اول شرایط سهامداران، میزان سرمایه و نحوه واریز آن همراه با شماره حساب به آن موسسه کتبا اعلام شود تا در بازه سه ماهه واریز شود؛ دوم، تقاضا می شود که چون بررسی مدارک برای اخذ مجوز زمانبر است در این اثنا دستور قبلی بانک مرکزی منبی بر عدم ارائه خدمات بانکی به موسسه برداشته شود و سوم، شرح اقدامات این موسسه برای اخذ مجوز به بازپرس شعبه اول دادسرای کرمانشاه اعلام شود تا اقدامات قضایی آن مرجع تا تعیین تکلیف موسسه متوقف شود{در اینجا سوال پیش می آید که در مقابل این خواسته های بنظر منطقی، جواب بانک مرکزی چه بوده و چه کرده است؟! چرا جواب نداده اند و یا روشنگری ننموده اند؟ مقصر کیست؟ آیا هدف اصلی به زمین زدن این تعاونی(ها) به هر قیمت نبوده است؟!}. همچنین در نامه دیگر ایشان با موضوع “ارسال مدارک تکمیلی” به تاریخ ١٧/١١/١٣٩۵، به همان معاونت نظارت بانک مرکزی، نوشته شده است که “جهت شفاف سازی صورت های مالی تعاونی البرز ایرانیان، مستنداتی در ۶٨ برگ ارسال می شود” [93]. در نامه دیگر به تاریخ ١۴ اسفند همان سال، مدیر موسسه به رئیس کل بانک مرکزی [94]، با تاکید بر فعالیتها و خدمات مطلوب موسسه با رعایت قانون و با داشتن منابع کافی و اینکه به دنبال اخذ مجوز بوده است، از مشکلات و به نتیجه نرسیدن تلاشها برای ادغام با تعاونیهای توسعه و وحدت، که حسب دستور بانک مرکزی بوده، می نویسد که موجب ایجاد مشکلاتی شده و نارضایتی سپرده گذاران را فراهم آورده است؛ لذا درخواست توجه و دستور ویژه رئیس بانک مرکزی دارد تا فرایند آن ادغام تسریع و نگرانی ها و بعضی مشکلات برطرف شوند. اما متاسفانه بنظر هیچکدام از این نامه ها پاسخ روشن و شفاف یا مکتوبی نداشته اند؛ بجز خبر وبسایت موسسه [95] در اواخر اسفند 1395 که از ارجاع موضوع ادغام به شورای پول و اعتبار خبر داده اند— برای مشاهده نامه تاریخ 21/12/1395 مدیر تعاونی االبرز ایرانیان و پانوشت رئیس بانک مرکزی به معاونش برای ادغام با موسسه توسعه و تعاو‌نی وحدت، [96] را نیز ببینید؛ که البته در نهایت منتفی شد!

در واقع، اواخر اسفند سال ٩۵ شمسی، این موسسه در وب سایت خود با درج خبری با عنوان “مژده به مشتریان ارجمند” اعلام کرد که “ریاست محترم بانک مرکزی در مورخ 21 اسفند ماه سال 1395 در پی نوشت نامه سرپـرست محتــرم مـوسسه اعتباری آرمان به ایشان، ضمن تایید و تاکید مجدد بر ادغام دو مـوسسه اعتبــاری آرمـــان و توسعه دستور ارجاع موضوع برای تصویب ادغام به شورای پول و اعتبار را صادر کردند” [97] و این نوشته بصورت بنری در شعبات موسسه نیز نصب گردید [98]. اما متاسفانه چنین ادغامی هم در عمل فقط در حد حرف باقی ماند! بعبارتی دیگر، در نیمه دوم همان سال، ابتداء شایعه شد که علاوه بر تعاونی وحدت، تعاونی البرز ایرانیان نیز با موسسه دارای مجوز توسعه ادغام شوند و موسسه یا بانک بزرگی را بوجود آورند؛ که با توجه به حدود فعالیت شان (که اولی تقریبا در جنوب غرب و جنوب و مرکز و شرق و دومی در غرب و مرکز و سومی در مرکز فعالیت داشت) ادغام معقولی بنظر میرسید. حتی ادغام تعاونی وحدت در توسعه که از خیلی وقتها پیش مطرح شده بود و با وجود اینکه بنظر تفاهم نامه ای نیز میان طرفین امضاء شده بود [99] و [100]، علیرغم تغییر تابلوهای موسسه آرمان (تعاونی وحدت)، در نهایت توسط موسسه توسعه رد شد، که البته این ماجرا همزمان با شروع جدی مطالبه سپرده گذارن تعاونی وحدت برای دریافت وجوه خود و کمبود نقدینگی بود که باعث تجمعات و ایجاد مشکلاتی بخصوص در اویل سال 1396 در استانهای خوزستان و لرستان در این زمینه شد که حتی منجر به گل گرفتن درب آن تعاونی به ظاهر ادغام شده در توسعه شد! [101] و  [102] ، [103]؛ البته بنظر شروع مراجعه مردم به آن موسسه/تعاونی نیز ابتدا در شهرستان بهبهان استان خوزستان برای خارج کرده سپرده ها به دنبال نامه شهریور 1395 بانک مرکزی بود [104].

در این میان در شعب غیر از استان ایلام، که بنظر ارتباطشان را با شعب استان ایلام قطع کرده بودند، بظاهر فعالیت عادی موسسه آرمان/تعاونی البرز ایرانیان حداقل تا آخر سال ٩۵ ادامه داشته است! هر چند در ایلام نیز بنظر، بسته به شرایط، از زمان شروع مشکل تا آخر همان سال، برای دو تا سه ماه غیرمتوالی سود پرداخت شده است. مدیرعامل موسسه (ا.م.آ.) در مصاحبه ای در اواخر همان سال با یک کانال تلگرامی در ایلام [105] با توجه به تلاش و مکاتبات آنها برای اخذ مجوز یا ادغام در موسسات دیگر، ضمن دعوت سپرده گذاران به آرامش، ابراز امیدواری می کند که مشکلات موسسه رفع شود و نوید پرداخت سودها بطور ماهیانه را می دهد و می گوید اگر هم کسانی ضروری نیاز داشته باشند با مسولان موسسه تماس بگیرند و خط تماسی هم معرفی می کند؛ اما دیری نپائید که وضعیت بدتر هم شد! همچنین، در فروردین 96، در پاسخ به گزارشی در یک وبسایت، موسسه آرمان (تعاونی البرز ایرانیان) در جوابیه ای اعلام نموده است که “روند پرداخت پول به سپرده گذاران موسسه اعتباری آرمان متناسب با روال عادی جریان دارد” [106]، که البته این جواب نیز بنظر چندان با واقعیت همخوان نبوده است.

در فروردین ١٣٩۶ در خبری [97]، به نقل از بخش نظارت بر موسسات بانک مرکزی در این خصوص گفته شد که “انتشار خبر ادغام موسسه آرمان (البرز ایرانیان) با موسسه توسعه به دلیل بحرانی است که موسسه آرمان با آن دست و پنجه نرم می کند. صورت های مالی و بدهی های این موسسه به حدی وحشتناک است که مسئولین این موسسه با این اخبار به دنبال خرید زمان هستند تا شاید این مشکلات را حل کنند” و ” این مسئول با ذکر مثالی گفت: این موسسه با این حجم بدهی مانند طفلی می ماند که به بیماری لاعلاجی دچار شده است و کاری از دست پزشک هم بر نمی آید، ضمن اینکه تاکنون موسسه آرمان (البرز ایرانیان) درخواستی برای ادغام با موسسه توسعه نداشته است و باید این موضوع را از اداره مجوزهای بانک مرکزی جویا شوید! چرا که در این خصوص نامه و یا درخواستی از سوی این موسسه به بخش نظارت بر موسسات بانک مرکزی نرسیده است” {البته در این میان باید گفت که راست یا دروغ این گفته ها را نمی دانیم چون در عمل هیچ چیز شفاف نیست! و سوال این است که آیا این هم قسمتی از برنامه دنباله دار و مبهم به زمین زدن این موسسات/تعاونی ها نبوده است؟!}.

از طرفی دیگر، در نامه تاریخ 26/12/1395 مدیریت نظارت بر بانکها و موسسات بانک مرکزی به بانکها و موسسات مجاز نوشته می شود که طبق دستور بازپرس دادسرای جرائم پولی ناحیه 36 تهران، حسابهای مدیر مالی و معاون مدیر مالی تعاونی البرز ایرانیان مسدود شود و حق برداشت فقط بااجازه آن مدیریت باشد [107]، [108]؛ که ظاهرا این دستور نیز طبق نامه تاریخ 17/12/95 (نامه مشابهی در تاریخ  25/02/1396 نیز نگاشته شده است) شعبه سوم بازپرسی دادسرای جرائم پولی ناحیه 36 تهران، مبنی بر اینکه طبق گفته مدیر عامل موسسه (ا.ح.آ.)، که ظاهرا در تاریخ 16/12/1395 با قرار تامین قانونی بازداشت شده است!؟ [109]، حسابهای موسسه و وجوه سپرده گذاران در حسابهای افراد فوق در بانکهای ملت، ملی و غیره قرار دارد (قابل ذکر است که در تاریخ ٠٨/٠٣/١٣٩۶حکم جلب مدیر سابق/دیگر موسسه (ح.ق.) نیز صادر شده است [110]). همچنین قابل گفتن است که در بهمن  ٩۵ شکایتهای قضایی سپرده گذاران در استان ایلام با تعیین یک شعبه برای شکایت شروع شد [111]—  در واقع، قابل توجه است که در ٢٣ خرداد ٩۶، بخشنامه ای در خصوص “چگونگی رسیدگی به شکایات علیه شرکت های تعاونی اعتبار و موسسات مالی و اعتباری” مربوط به حوزه قضایی/ قوه ‌قضایه نیز ارائه شده است [112].

در اسفند ٩۵ یک پایگاه خبری در استان البرز نوشت “موسسه آرمان طعم شیرین نوروز را به کام کرجی ها تلخ کرد!/ سرمایه ۱۱۰ میلیارد تومانی مشتریان به باد رفت” و “یکی از مالباختگان در گفتگو با خبرنگار ما ماجرا را اینگونه تشریح کرد که مدت سه ماه اخیرا در موسسه اعتباری آرمان (البرز ایرانیان) پیگیر وضعیت سرمایه خود هستیم و البته پس از مدتها متوجه شدیم موسسه مالی نیست و اینکه به چه مجوزی پول از مردم گرفته اند مشخص نیست” و اینکه “چرا یک شخصی که زیر پله دکه ای باز کند ۱۰۰۰ نفر سرش می ریزند آیا کسی برای نظارت از این موسسه وجود ندارد؟” [113].

در فروردین ٩۶ یک خبرگزاری گزارش های با عناوین” کلاه گشاد بر سر سپرده گذاران موسسه آرمان (البرز ایرانیان)!/ وظیفه بانک مرکزی چیست؟” [114] و “ادغام موسسه آرمان (البرز ایرانیان) و موسسه توسعه تکذیب شد” [97]  را منتشر کرد و سپس در گزارشی دیگر در اوایل خرداد ٩۶ نوشت “موسسه آرمان (البرز ایرانیان) هم ورشکسته شد!/مسئولان شعبه : ۱۰۰۰ تومان هم، پول نداریم!” [115] که بر مشکلات بیشتر این تعاونی صحه گذاشت و ماجرا بطور گسترده رسانه ای شد! (کامنتهای مردم و سپرده گذاران زیر این اخبار نیز بیانگر مشکلات، نظرات و سوالات آنهاست که جالب توجه هستند و در ادامه از آنها تعدادی نقل می شوند).

در اوایل خرداد ٩۶ نیز بدنبال تجمع جمعی از سپرده‌گذاران موسسه مالی و اعتباری آرمان، دادستان رباط کریم گفته است که “طبق گفته فرماندار شهرستان رباط کریم، در جلسه امروز شورای تامین مقرر شد بانک اقتصاد نوین به عنوان پشتیبان موسسه آرمان ودیعه‏‌ها و سپرده‎های مردم را به تدریج پرداخت کند” [116]؛ که البته این گفته نیز در حد همان حرف باقی ماند! [117]. در همان خرداد ماه در همدان نیز تجمعاتی درباره این تعاونی براه افتاده است [118]؛ که اظهارات برخی سپرده گذاران نیز جالب توجه و قابل تامل است [119]؛ برای نمونه یکی از سپرده گذاران می گوید “متأسفانه شاهد رانت وحشتناکی هستیم، اداره اقتصاد و دارایی می‌گوید این مسائل پولی و مالی زیر نظر بانک مرکزی است و بانک مرکزی می‌گوید پلمب به عهده ما نیست و به عهده دادگستری است و نیروی انتظامی می‌گوید تا حکم دادگستری نباشد ما نمی‌توانیم پلمپ کنیم” و یکی دیگر می گوید “سال 94 که می‌خواستیم حساب باز کنیم موسسه آرمان البرز ایرانیان زیر نظر بانک مرکزی بود و نامه اداره اقتصاد و دارایی همدان در شعبه این موسسات پشت شیشه زده شده بود که این موسسه زیر نظر بانک مرکزی است و معامله با آن مشکلی ندارد. ما هم به حساب اینکه روی تابلوی موسسه، در مهر‌های موسسه و دفترچه‌های حساب موسسه عنوان شده بود که زیر نظر بانک مرکزی است به همین دلیل اعتماد کرده و در این موسسه حساب باز کردیم” و همچنین یکی از نمایندگان مجلس می گوید “وقتی تابلویی باعنوان زیرنظر بانک مرکزی زده می شود این یعنی از طرف ما تایید شده است، اگر مورد تایید نیست چرا مانع ادامه فعالیت آن نشده اند؟ چرا وقتی یک بقالی زده میشود مجوز کار میخواهد و اگر یک کیسه جابه جا میشود بارها بازخواست میکنند حال مسئله ای به این مهمی ندیده گرفته شده است” [120]. برای یک گزارش دیگر در آبان ٩۶ [121] را ببینید.

در تیر ١٣٩۶ رئیس کل دادگستری ایلام در نشستی مطبوعاتی گفته است که “فعالیت موسسه آرمان در غرب کشور غیرقانونی بود” و اینکه “در ایلام حدود 12 تا 20 هزار نفر در این موسسه سرمایه گذاری کرده بودند و این افراد حدود 190 میلیارد تومان در این بانک سپرده دارند که بسیاری از آنان هنوز سپرده های خود را دریافت نکرده اند”! [122]. همچنین قابل توجه است که منابع مختلف، میزان بدهی/سپرده های مردم در تعاونی البرز ایرانیان را از ١١٠٠ تا ١٣٠٠ میلیارد تومان اعلام نموده اند [123]، [124]. در نامه ای به تاریخ 13/04/1396، موسسه آرمان البرز ایرانیان “اعلام قطع همکاری با پرسنل از تاریخ 31/03/1396” را اعلام می کند [125]. در همین ایام شعب موسسه نیز طبق دستور قضایی، بنابه بنر نصب شده پشت شیشه آنها، در ایلام هم پلمپ شدند [126]؛ در همین زمینه [127] را نیز بخوانید. در همین ایام بود که مزایده اموال این موسسه در شعب ملکشاهی [128] و دهلران  [129] با اعلام مراجع قضایی انجام شد! و همچنین تعدادی از سپرده گذاران دره شهر، لیستی از تخلفات شعبه آن شهر را در فضای مجازی منتشر نمودند که اعطای وامهای کلان یا استخدام اشخاص خاص از این جمله بوده است! [130].

همچنین قابل توجه است که یک خبرگزاری در فروردین ٩۶ در گزارشی با عنوان “رد پای آقازادگان در یک موسسه مالی“‘ به گوشه های از ماجراهای خاص این موسسه/تعاونی اعتباری پرداخته است [131]. در خرداد همین سال، یکی از استاندارن ایلامی در دولت (ف.ه.) نیز اظهار داشت “موسسه آرمان البرز ایرانیان هیچ ارتباطی به بنده ندارد/ هرکسی باید پاسخگوی عملکرد خودش باشد” [132]، که البته ظاهرا داماد ایشان، که فرزند یکی از استانداران ایلامی دولتهای نهم و دهم (ع.م.آ.) نیز هست [133]، مدیر عامل آخر موسسه بوده و لذا شبهه رابطه و فعالیت در این حجم با کمک و نفوذ پدر و پدر زن در ذهن بسیاری بوده و هست. قتل رئیس شعبه ای از این موسسه در اردیبهشت ٩۶ در کرج نیز از ماجراهای تاسف بار در این باره بود [134]، [135]؛ و ماجراهای زیاد دیگر از تجمعات، مشکلات مردم و گفته های نمایندگان، مسئولان و مردم در این باره وجود دارد که در ادامه به برخی از آنها رجوع می شود.

در مرداد ٩۶ در گزارش یک کانال تلگرامی نوشته شده است [136] که “آ. همراه با اقوام و دوستان کلاهبردارش ۳۶ شرکت تاسیس کرده بودند و در هر کدام از آنها اعضای هیات مدیره را افرادی مثل زنش یا …. قرار داده و پولها در حساب این شرکت ها [137] در گردش بوده است. موارد پولشویی بسیار چشمگیر است” و همچنین از “اسامی و اطلاعات سهامداران و افراد مرتبط با پرونده البرز ایرانیان” نوشته ای را منتشر کرده است [138]، که نسبت فامیلی شان نیز جالب توجه است! همچنین در این میان، یک کانال تلگرامی در ٢٨ مرداد ٩۶ نوشته است [139] که “در حال حاضر دیگر طلبکاران مانند تعاونی اعتباری دامداران کرمانشاه از محاکم حقوقی احکامی را اخذ کرده اند تا با معرفی و مزایده اموال البرز ایرانیان آنرا اجرایی نمایند”{و شاید دلیل این، توافق/ ادغامی اولیه ای بوده است که تعاونی مذکور با تعاونی البرز داشته و ظاهرا بعدا دچار مشکل و اختلاف شده است!؟}.

اگر اندکی دقت کنیم تمام این مسائل و مشکلات از برنامه به اصطلاح ساماندهی بازار غیرمتشکل پولی بانک مرکزی می آیند که اغلب با نامه های مبنی بر غیرمجاز بودن آنها و ترساندن مردمی که در آن موسسات سپرده داشته اند از یک طرف و اعلام قطع همکاری بانکها و موسسات مجاز با آنها از طرف دیگر، باعث هجوم مردم به این موسسات/تعاونیها و نهایتا مشکلات فراوان متعاقب آن برای آنها، از جمله کمبود نقدینگی، وضعیت های ناخوشایند، اعتراض سپرده گذاران و نهایتا انحلال آنها و مسائل دیگر شده است. در واقع، در اواخر دولت یازدهم/اول روحانی اعلام شد که “تنها سه تعاونی غیرمجاز در نظام پولی کشور فعال هستند” (وحدت، البرز ایرانیان و افضل توس) و رئیس بانک مرکزی وعده ساماندهی آنها را داد! [140] و این بنظر شروع تعبیر خواب بانک مرکزی برای این سه موسسه/تعاونی بود که بطور بدی برای سپرده گذارنشان تعبیر شد و البته ماجرهایشان هنوز ادامه دارند– برای گزارش مختصر و گفتگویی درباره آشفته بازار موسسات غیرمجاز، برای نمونه دو مورد با عناوین ” آشفتگی عملکرد نهاد ناظر در شناسایی و معرفی موسسات مالی و اعتباری به مردم/حرکت غیرمجازها زیرسایه رفتار متناقض” [141] و “تاخت‌ و‌ تاز موسسات غیر‌مجاز‌” [142] را ببینید. در خرداد ٩۶ یک روزنامه با تیتر “تانک مرکزی” به درستی نوشته است که “سیاستهای بانکی دولت یازدهم زندگی هزاران سپرده گذار موسسات مالی و اعتباری را به نابودی کشانده است” [143]، که البته بنظر بانک مرکزی از آن شکایت کرد [144]، [145]؛ آن روزنامه بعدا عناوینی دیگر هم در این زمینه نوشت؛ از جمله در همین مهر ماه تیتر زد: “گزارش از تخلفات در پرداخت وجوه سپرده‌گذاران موسسات اعتباری‌ مشکل‌دار/حساب‌های مردم را زخمی کردند!” [146].

در این میان و تقریبا همزمان، همانطور که اشاره شد، دو موسسه اعتباری/تعاونی دیگر نیز دچار مشکل شدند که یکی از آنها تعاونی دیگر موسسه آرمان (تعاونی وحدت) و دیگری موسسه/تعاونی افضل توس بود. در مورد تعاونی وحدت اندکی نوشتیم؛ اما تعاونی اعتبار افضل توس در واقع از سال 1378 با مجوز وزارت تعاون و از درون تشکیلات بنیاد شهید و امور ایثارگران شکل گرفت و در برنامه اول ساماندهی موسسات در سال 1389 قرار بود که در زیرمجموعه مؤسسه مالی و اعتباری (در شرف تاسیس) باران قرار گیرد [9]؛ ولی هر چند بعدا قرار شد که مؤسسه اعتباری آرمان از ادغام/تجمیع مؤسسات مالی و اعتباری فرشتگان، فردوسی و افضل توس با هم تشکیل شود  [57] ، [58]، اما افضل توس به دلایلی از آن جمع خارج شد! [24]، [147]؛ بعدها در آبان ١٣٩۴ قرار شد که به تنهایی مجوز بگیرد [148] و در مهر ١٣٩۵ نیز بحث ادغام آن با یک بانک مطرح شد [149]؛ اما در نیمه اول سال ١٣٩۶ بود که تجمعهای سپرده گذارانش که برای بازپس گیری سپرده هایشان (بطور مشابه با موسسه آرمان) به مشکل برخورده بودند و مشکلات بعدی روی نمودند [150].

تجمعات ادامه دار مردم، اظهار نظر نمایندگان و برخی دولتی ها تا اعلام به اصطلاح ساماندهی آنها!

تجمعات سپرده گذاران و اعتراض به وضعیت بوجود آمده برای موسسه آرمان/البرز ایرانیان ابتداء در ایلام شروع شد. اولین تجمعات مقابل دفتر موسسه و سپس استانداری ایلام برای دریافت سپرده ها، به دنبال نامه بانک مرکزی مبنی بر غیرمجاز بودن آن تعاونی، در همان شهریور 1395 بودند [80]، [151]؛ البته بلافاصله پس از آن، وجود مشکل از طرف مسولان موسسه و در گزارشهایی رد شد [81] ، [82]؛ و حتی صدا و سیمای ایلام نیز بقول مدیر روابط عمومی موسسه از بدون مشکل بودن فعالیت آن گفت؛ اما در آبان همان سال به دنبال ادامه مشکل، در خبری اعلام شد که “موسسه آرمان در دره شهر توسط مردم تعطیل شد” [84] و در آذر تجمعات در ایلام ادامه یافت [83]؛ در دی یک تجمع دیگر در بدره روی داد [152]؛ [153]؛ تا در همان دی ماه استاندار وقت ایلام گفته است که “مشکلات ایجاد شده برای این موسسه گریبانگیر تعدادی زیادی از مردم این استان نیز شده و بر اساس ارزیابی های صورت گرفته این موسسه حدود ۲۰۰ میلیارد تومان از سرمایه های مردم این استان را جمع آوری کرده و بلوکه شده است” و اینکه “باید هرچه سریعتر تکلیف سپرده گذاران در قبال موسسه آرمان مشخص شود” [154] و [155]. در اسفند همان سال شعبه موسسه در دهلران به دستور دادستان آن شهرستان پلمپ شد [85]؛ و البته پس از آن نیز خبری دیگر از تجمع و اعتراضهای سپرده گذاران آرمان دهلران با عنوان “مالباختگان به سیم آخر می زنند/ چه کسی پاسخگوست؟” [156] منتشر شد. در کرج [113]، شهرستانهای تهران (برای نمونه [117])، همدان [119] و دیگر نقاط نیز تجمعات و اعتراضهای علنی سپرده گذاران از اسفند ٩۵ آغاز شدند. این جمع های اعتراضی از آغاز سال ١٣٩۶ گسترده و هماهنگ تر شدند و در این اثنا تجمعات سپرده گذاران در مقابل دفتر مرکزی موسسه، بانک مرکزی، وزارت اقتصاد و دارایی، مجلس شورای اسلامی، نهاد ریاست جمهوری، قوه قضایه، بیت رهبری، صداو سیما و جاههای مرتبط دیگر نیز بطور مستمر و مکرر تاکنون نیز برگزار و ادامه داشته اند. در همین حال، سپرده گذاران تعاونی وحدت، افضل توس و تعاونیهای زیرمجموعه کاسپین بخصوص فرشتگان در شهرهای مربوطه از جمله تهران، خوزستان و لرستان، کردستان، گیلان، مشهد، کرمان و … نیز بطور مجزا یا همزمان تجمعات مشابهی را برگزار کرده اند.

در واقع، تا قبل از ١١ مرداد ١٣٩۶، بعنوان اولین تاریخ اعلام تعیین ساماندهی موسسه آرمان، برخی از تجمعات در‌ همین سال بطور لیست وار در [157] داده شده اند که عبارتند از : ٢۵ فروردین مقابل وزارت کشور؛ ٢٨ فروردین مقابل مجلس؛ دوم اردیبهشت مقابل نهاد ریاست جمهوری؛ هشتم اردیبهشت مقابل صدا و سیما همزمان با پخش مناظرات ریاست جمهوری؛ ششم خرداد در رباط کریم؛ هفتم خرداد در شهر ایلام در برابر شعبه این مؤسسه؛ هفتم خرداد مقابل دادگستری تهران؛ هشتم خرداد در دهلران؛ هشتم خرداد مقابل مجلس؛ ١٣ خرداد در همدان و کرج؛ ١۶ خرداد مقابل مجلس؛ ٣١ خرداد در تهران؛ ٢٠ تیر مقابل استانداری ایلام؛ ٢۴ تیر مقابل دادسرای پولی و بانکی تهران؛ اول مرداد بانک مرکزی تهران؛ هشتم مرداد مقابل استانداری ایلام؛ هشتم مرداد مقابل نهاد ریاست جمهوری و  … . همچنین قابل ذکر است که گسترگی این ماجرا و درگیر شدن جمع های چند میلیونی مردم با آن، باعث ورود اشخاص و مسئولان مختلفی به این مقوله شده است. برای نمونه، در اردیبهشت 96 یک کاندیدای ریاست جمهوری اسلامی ایران نیز به این مسائل ورود کرد و از تجربه خود در ساماندهی چنین مسائلی گفت “این مساله‌ای که به وجود آمده فقط مختص شما نیست و در بسیاری از موسسات اقتصادی دیگر مشکلات مشابه رخ داده و قول می‌دهم در اسرع وقت ساماندهی موسسات اعتباری را در اولویت کاری خود قرار دهم” [158].

 گفته ها و درخواست های سپرده گذاران و نمایندگان نیز در این میان مهم و لازم توجه هستند، که در ادامه چند نمونه از آنها را می آوریم. در واقع، سپرده گذاران همواره صحبت هایی را مبنی بر ایجاد مشکلات مختلف خود به سبب عدم دریافت سود و سپرده هایشان بیان کرده اند و علاوه بر تجمعات و مراجعات حضوری به مسئولین و نمایندگان مجلس، پاسخ ها، مکاتبات، نامه ها و درد دلهای را نیز نوشته و منتشر نموده اند. بخصوص، گفتگوها و نامه نگاری های سپرده گذاران به نمایندگان و مسئولان دولتی و همچنین نمایندگان مجلس به مسولان کشوری و رئیس بانک مرکزی نیز همواره در جریان بوده اند. برای نمونه، نامه نماینده ای از جمعی از سپرده گذاران البرز ایرانیان در اسفند 95 به استاندار تهران که از ایشان استمداد کمک می کنند و اینکه توسط یک نماینده تهران در مجلس برای معاون بانک مرکزی ارسال شده است، را در [159] ببینید. نامه معاون حقوقی رئیس جمهور به رئیس بانک مرکزی، با ارسال تقاضاهای سپرده گذاران البرز ایرانیان در خصوص تسریع در تعیین تکلیف و ساماندهی در همان اسفند نیز قابل توجه است [160]. در 2٢ خرداد 96 نیز جمعی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی در نامه ای به رئیس جمهور، از عدم مسئولیت پذیری وزیر امور اقتصادی و دارایی در این مورد و عدم پاسخگویی رئیس بانک مرکزی به مجلس/نمایندگان گفته اند و در مورد تبدیل این مسئله به یک بحران ملی هشدار داده اند! [161].

بعنوان نمونه ای دیگر، به دنبال نوشته رئیس بانک مرکزی که در یادداشتی آمده بود که”از ساماندهی منصرف نمی‌شویم/ادغام یکی از راه‌های ساماندهی است/از سپرده‌های مردم صیانت می‌کنیم/ مردم آرامش داشته باشند و از رفتار هیجانی بپرهیزند/مدیران بانکی رقابت غیرسازنده نداشته باشند” [162]، جوابهایی به این گفته های رئیس بانک مرکزی از جمله توسط بعضی سپرده گذاران داده شد [163]؛ “جوابیه سپرده گذاران موسسات به اظهارات سیف مورخه ۹۶/۳/۲۹ : متن زیبایی تهیه کردید آقای سیف؛ ولی حالا که بعد از گذشت ۹ ماه از بلوکه شدن حسابها مردم توسط بانک مرکزی یوجود آمده یادتان آمد متن بدهید تا مردم فکر کنند شما حامی مردم هستید یا فشارهای مردم و پیگیری نمایندگان مجلس برای سوال از روحانی باعث شد شما مردم رو انسان حساب کنید و برایشان پیام بگذارید؛ نه ماه است جلوی بانک مرکزی زجه مردم رو دیدی ولی هر بار گفتی برید شکایت کنید مرگ بر تو و دولتی که با سکوت شما رو حمایت میکنند؛ خودسوزی مردم را میدیدی ولی سکوت کردی؛ سکته مردم بعد از خبر ساماندهی که نه انحلال رو دیدی ولی سکوت کردی؛ ناله های گرفتاری مردم رو دیدی و شنیدی ولی توپ رو تو زمین قوه قضاییه انداختی؛ کشته شدن رئیس شعب آرمان رو دیدی ولی هیچ کاری نکردی؛ بهم خوردن زندگی مردم رو دیدی که با یک امضا شما برای چپاول دارایی ها توسط بانک مرکزی بود خوشحال بودی؛ بر هیچ یک از سپرده گذاران پوشیده نیست که به اسم ساماندهی همه موسسات رو منحل می کنید و البته پشت پرده این انحلال چوب حراج زدن به دارایی های مردم تو موسسات است که در این دولت مسبوق به سابقه است که املاک و زمین های ثامن و کاسپین رو به هر قیمتی که خودتان می خواستید قیمت گذاری می کردید نه قیمت واقعی زمین و املاک اینها حق الناس است و مال سپرده گذاران اگر اعتقادی به حق الناس داشته باشی؛ چگونه بعد از اینهمه رنج که به دوشم گذاشتی و نامردی باورت کنم؛ هرگز “!

یک گاهشماری مختصر از فعالیتهای مجلسیان در سال ١٣٩۶ تا زمان اعلام ساماندهی در این مورد را نیز در ذیل می آوریم. در اردیبهشت همین سال نماینده تهران و نایب رئیس مجلس شورای اسلامی می گوید “از بانک مرکزی می‌خواهم تکلیف سهامداران موسساتی مانند کاسپین و ثامن الحجج و آرمان را زودتر مشخص کند اساساً چرا این معضلات پدید می‌آید آیا جز به خاطر کوتاهی بانک مرکزی در نظارت بر فعالیت این گونه موسسات اعتباری است. اگر از زمان ثبت این موسسات نظارت کافی وجود داشت و ملاحظاتی نمی‌شد و به تعبیر امیرالمومنین یعنی رو دربایستی و رفیق بازی در کار نبود این موسسات این میزان رشد نمی‌کردند” [164].

در نهم خرداد “رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس در نامه‌ای به رئیس‌کل بانک مرکزی خواستار ارایه برنامه زمان‌بندی و اقدامات مشخص اجرایی در مورد موسسات مالی غیرمجاز و تعیین تکلیف موسسه اعتباری کاسپین به مجلس تا پایان هفته جاری شد” [165]. در 10 خرداد یکی از نمایندگان ایلام در مجلس شورای اسلامی نیز در این مورد گفته است “باید به وضعیت موسسه مالی اعتباری آرمان رسیدگی جدی شود” [166]. در ١٨ خرداد خبر از “بررسی مشکلات موسسه آرمان در جلسه ٣ ساعته کمیسیون اقتصادی مجلس با رئیس و معاون نظارتی بانک مرکزی” داده شد [167]. در ١٩ خرداد یک پایگاه خبری تیتر زد [168] “نایب رئیس کمیسیون قضایی: سیف ابراز امیدواری کرد مشکل سپرده‌گذاران آرمان تا دو هفته آینده حل شود” و سخنان یک نماینده مجلس در این زمینه را نیز در [169] ببینید. نامه 22 خرداد نمایندگان مجلس به رئیس جمهور در مورد این موسسات و مشکلات مردم را در لینک های در [161] ببینید. در همان خرداد طرح سوال از رئیس جمهور درباره این موسسات از طرف برخی نمایندگان مطرح شد؛ برای نمونه [170] را ببینید. در 25 خرداد یک نماینده ایلام نیز در این باره گفت “موسسات بانکی بد حساب بلای جان مردم‌ ایلام ‌شده اند”! [171].

در ١١ تیر یک خبرگزاری اعلام کرد “۱۱۰ امضا پای طرح سؤال از روحانی درباره مؤسسات مالی و اعتباری” است [172]، [173]. در ١٢ تیر رئیس کمسیون اقتصادی مجلس گفت “پاسخ‌های سیف و طیب نیا نمایندگان را درباره مشکلات موسسات مالی قانع نکرد” و یا نوشته شد که “گزارشی که سیف در نشست امروز کمیسیون اقتصادی در قالب پاسخ به سوال نمایندگان درباره مشکلات موسسات مالی و اعتباری مانند کاسپین مطرح شد مورد قبول نمایندگان سوال کننده قرار نگرفت و این موضوع باعث شد که سوال از وزیر اقتصاد در صحن علنی درباره مشکلات موسسات مالی و اعتباری مطرح شود” [174]. در ١۴ تیر نایب رئیس کمیسیون اصل نود مجلس، با انتقاد از وضعیت سپرده گذاران موسسه آرمان البرز ایرانیان، گفت “وزارت تعاون باید پاسخگوی سپرده گذاران این موسسه باشد” زیرا مجوز این موسسه از سوی این وزارتخانه صادر شده است [175]. در ١٧ تیر در خبری با تیتر “خبر خوش برای سپرده گذاران آرمان/ به رفع مشکل سپرده گذاران آرمان خوشبینم“، یک نماینده ایلام در مجلس گفته است که  “بدنبال سلسه پیگیری های قبلی، امروز هم به منظور پیگیری وضعیت موسسه مالی واعتباری آرمان و سرنوشت سپرده های مردم، با حضور مسئولین آرمان و معاونت نظارت بانک مرکزی جلسه ای تشکیل شد” [86]. در ١٩ تیر نماینده دیگر ایلام در مجلس گفت “بانک مرکزی از مسئولیت موسسه آرمان شانه خالی نکند” [176]. در ٢٠ تیر گزارشی از جلسه غیرعلنی مجلس با رئیس بانک مرکزی با عنوان “ تأکید نمایندگان بر حل مشکل سپرده‌گذاران کاسپین، فرشتگان و آرمان” و “وعده سیف برای حل مشکلات سپرده‌گذاران موسسات مالی” در یک پایگاه خبری ارائه شد [177] و پس از این بود که رئیس مجلس از “مهلت یک هفته‌ای مجلس به بانک مرکزی برای حل سریع مشکلات موسسات مالی و اعتباری” سخن گفت [178]؛ در مورد ماجراهای دیگر در آن جلسه و گفته ها و پیشنهادات، همچنین [179] را بخوانید؛ در این میان اظهارات یک نماینده تبریز جالب توجه است [180] که می گوید “نمایندگان و ریاست مجلس معتقد بودند ادامه این وضعیت موجب ایجاد مشکلات امنیتی و اجتماعی در کشور خواهد شد، لذا از دولت خواستند خط اعتباری جدیدی برای پرداخت سپرده های مردم باز کنند” و اینکه “متاسفانه آقای سیف این راهکار را قبول ندارد و معتقد است از محل فروش اموال بانک ها تا جای ممکن سپرده های مردم پرداخت خواهد شد و افرادی که باقی بمانند، مالباخته خواهند بود و می توانند به قوه قضائیه شکایت کنند” و “وی تصریح کرد: این اظهارات برای نمایندگان قابل پذیرش نیست، زیرا مردم به سیستم بانکی کشور اعتماد کردند”. یک هفته پس از آن جلسه در ٢٧ تیر، یک نماینده در مجلس گفته است که “چرا هیات‌رئیسه مجلس سوال از رئیس‌جمهور را اعلام وصول نمی‌کند؟/ مردم در موسسات اعتباری مشکل دارند و هرج و مرج به وجود آمده/ دیروز سپرده‌گذاران در سراسر کشور تجمع کرده بودند؛ مساله دارد امنیتی می‌شود و امیدواریم با اعلام وصول سوال از روحانی مشکل رفع شود” [181]. همچنین قابل ذکر است که در ٣١ تیر بانک مرکزی در جوابیه ای به یک برنامه تلوزیونی در مورد تعدادی از همین موسسات/تعاونیهای اعتباری (زیرمجموعه کاسپین)، توضیحاتی ارائه نموده است! [182].

در ١٠ مرداد نیز اعلام شد که [183] “رئیس بانک مرکزی در دیدار با رئیس مجمع نمایندگان استان ایلام: اصل سپرده مردم در موسسه آرمان به صورت پلکانی در روزهای آینده پرداخت می شود”. در این میان “جزئیات گزارش مجلس از تخلفات بانک مرکزی در ساماندهی موسسات مالی” منتشر شده در مرداد ماه را در [184] بخوانید.

تا اینکه به دنبال ادامه مشکلات و تجمعات سپرده گذاران و شایعات زیاد در این مورد، در ١١ مرداد ٩۶ اعلام شد که “با تصمیم بانک مرکزی و توافقات انجام شده قرار بر این شد تا مسئولیت سه تعاونی افضل توس، البرز ایرانیان و آرمان(وحدت) به بانک‌های آینده، تجارت و موسسه ملل واگذار شود” [185]؛ و اینکه در جلسه 17 مرداد شورای پول و اعتبار مصوب می شود که “طبق تصمیم بانک مرکزی و در تفاهم انجام شده، مسئولیت مدیریت دارایی ها و بدهی‌های موسسات «البرز ایرانیان» به بانک تجارت، «افضل توس» به بانک آینده و «وحدت (آرمان)» به موسسه اعتباری ملل محول می‌شود” [186]؛ و البته اطلاعیه ای با موضوع بازپرداخت وجوه سپرده گذاران حدود چهار ماه بعد در آذرماه اعلام شد [187]. در این بین نیز تجمعات، گفته ها و فعالیتهای سپرده گذاران و نمایندگان و برخی مسئولین نیز در این مورد جریان داشته است که به برخی از آنها اشاره می کنیم.

همچنین قابل ذکر است که در ١٣ مرداد یک نماینده مجلس و عضو کمسیون اقتصادی گفت “براساس گزارش واصله به کمیسیون اقتصاد، پیش از اعلام عمومی انحلال برخی از مؤسسات مالی و اعتباری، تعدادی از سپرده گذاران کلان این مؤسسات، اقدام به مراجعه به مؤسسات و خارج نمودن سپرده های خود کرده اند”  که این “رانت اطلاعاتی ارزشمند” است! [188].

ادامه تجمعات سپرده گذاران، گفته ها و اقدامات نمایندگان مجلس و برخی دولتی ها

از ساماندهی تا زمان اعلام بازپرداخت

به دنبال اعلام ساماندهی آن سه موسسه/تعاونی اعتبار، رئیس بانک مرکزی در یک برنامه تلوزیونی در ١٣ مرداد ١٣٩۶ گفت “خوشبختانه دیگر موسسه غیرمجاز نداریم که این دستاورد با تلاش بسیار زیاد حاصل شد و همه موسسات غیرمجاز تعیین تکلیف شدند.” و اینکه “از این به بعد به هیچ عنوان شاهد فعالیت موسسات غیرمجاز اعتباری در کشور نخواهیم بود” [189]. در نقد این گفته ها، در یک کانال  تلگرامی در همان زمان نوشته شده است [190] “اگر دیشب جای مجری برنامه نگاه یک بودم این سوالات را از سیف می پرسیدم: ١_ طبق بند ب ماده ۱۱ وظایف بانک مرکزی، وظیفه بانک مرکزی کنترل و نظارت برعملکرد بانک ها و موسسات اعتباری است و جایی عنوان خود ساخته مجاز و غیرمجاز نیامده است و این از ابداعات شخص رئیس بانک مرکزی برای فرار از سهل انگاری و عدم کنترل و نظارت است.٢_ این موسسات غیرمجاز به زعم ایشان همگی مجوز کار و فعالیت خود را از وزرات تعاون دولت قبل یا دولت های قبلی گرفتن و در حضور تمام نهادهای اجرایی، قانونگذاری و نظارت و انتظامی و قضایی در بهترین نقاط هر شهر شعبه زدن و فعالیت زیرزمینی نداشتن. آیا جور عدم هماهنگی وزرات خانه و نهادهای دولتی را باید مردم پس بدهند؟ ٣_ چرا از سال ۹۲ و دولت جدید و مدیریت ایشان جلو این موسسات گرفته نشد و عمدا گذاشتید این موسسات به قول خودتان اینهمه چاق و فربه شود و شعبه های بیشماری بزنند بطوریکه ۲۵درصد نقدینگی کشور جذب این موسسات شود. آیا اگر در همان سال جلو رشد قارچ گونه این موسسات گرفته می شد، الان ۷۰ درصد مردم درگیر نبودن؟؟ ۴_ به بهانه برخورد و ساماندهی چرا به جای برخورد با سهامداران شناخته شده و نورچشمی و گردن کلفت، سپرده ها و سرمایه مردم را بلوکه کردید. آیا روش یا روش های بهتری نبود؟؟ ۵_چرا برخی از این موسسات بقول شما غیرمجاز مانند موسسه ثامن و یا موسسه مهر اقتصاد که مجوز تابلو بانک را ندارد از مابقی بدون مجوزها جدا کرده و به شدت از فعالیت و موجودیت آنان دفاع می کنید؟؟؟ آیا نوع فعالیت آنان فرق می کند یا نام سهامداران آنها برایتان مهم است که میخواهید کوچکترین مشکلی برای آنان پیش نیایید؟؟ ۶_چرا همه نابسامانی های موجود را به چندتا صندوق و موسسه اعتباری ربط می دهید مگر همین الان از ۹۵ درصد بانکها و موسسات مجازتان کدام یک به نرخ سود پرداختی به مشتریان و سود تسهیلات و وام طبق مصوبه بانک مرکزی و شورای پول واعتبار عمل می کنند و چرا اعتراف نمی کنید که صادقانه نمی توانیم بروی بانکها و موسسات مجاز هم کنترل کاملی داشته باشیم؟ ٧_آقای سیف با این همه مشکلات واحد تولیدی و رکود کسب و کار در کشور و فرسوده بودن ماشین آلات و عدم رقابت، در بهترین حالت تولید کنندگان زیر ده درصد سود نمی کنند به نظر شما برای قشر وسیعی از اقشار جامعه که مهارت و توانایی راه انداختن کسب و کار و فعالیت تولیدی را ندارند کماکان بانک و موسسه بهترین جای سرمایه گذاری است و این جای تعجب دارد که دولتمردان ما هنوز نمیدانند علت های اصلی کسب و کار و فعالیت وجود چه باندها و مافیاها و اشخاص حقیقی و حقوقی و فعالیت های انحصاری آنان و عدم سرمایه گذاری داخلی و خارجی است که واقعا جای تاسف دارد. لطفا پیش از این با اعصاب و روان میلیونها سپرده گذار فریب خورده و زحمتکش بازی نکنید و باعث بدبینی مردم به نظام مقدس جمهوری اسلامی که ماحصل خون هزاران شهید است نشوید” !

به دنبال اعلام به اصطلاح ساماندهی، اما عدم پرگونه پرداخت و نتیجه عملی در کوتاه مدت، گفته ها و اعتراض های سپرده گذاران نیز همچنان ادامه داشته است، که در لینکهای در مرجع [191] تعدادی از تجمعات و اعتراضهای جمع هایی از سپرده گذاران البرز ایرانیان (و البته اغلب هماهنگ با دیگر موسسات/تعاونیهای دارای وضعیت مشابه) آورده شده است که از آن جمله اند: شش شهریور در مقابل دادسرای پولی تهران؛ ١٢ شهریور در مقابل وزارت امور اقتصادی و دارایی؛ دوم مهر در مقابل قوه ‌قضایه؛ هشتم مهر شب عاشورا! و ١٠ مهر مقابل قوه قضایه و در بلوار کشاورز؛ ١١ مهر در مقابل ساختمان مرکزی بانک تجارت؛ ١١ مهر در مقابل بانک مرکزی؛ ١۴ مهر در بلوار کشاورز ساختمان مرکزی قوه قضائیه؛ ١٨ مهر در مقابل شعبه مرکزی بانک تجارت ایلام؛ ٢٠ و ٢١ مهر در تهران بلوار کشاورز ساختمان مرکزی قوه قضائیه؛ ٢٣ مهر از مقابل قوه قضاییه به سمت بلوار کشاورز تهران و به سمت بیت رهبری؛ ٣٠ مهر در سنندج؛ اول و دوم آبان در مقابل مجلس؛ هشتم آبان در مقابل دفتر سازمان ملل دفتر تهران؛ ١١ آبان در تهران نمایشگاه مطبوعات؛ ١۴ آبان در جلوی داداسرای جرائم پولی و بانکی تهران؛ ٢٠ آبان در مقابل شعبه مرکزی موسسه آرمان/البرز ایرانیان در تهران؛ ٢۴ آبان در جلوی مجلس شورای اسلامی؛ ٢٩ آبان در مقابل کاخ دادگستری؛ ٣٠ آبان در مقابل بانک تجارت تهران؛ پنجم آذر در مقابل مجلس و … . در گفته های سپرده گذاران در تجمعات نیز نکات قابل توجهی وجود دارد که در ادامه تعدادی از آنها نیز نقل می شوند. یک گاهشماری مختصر از فعالیتهای مجلسیان در سال ١٣٩۶ از زمان اعلام ساماندهی تاکنون و ماجراهای دیگر در این مورد را نیز در ذیل می آوریم.

در نامه تاریخ ٢۴/٠۵/٩۶ بانک مرکزی در جواب نمایندگانی در مجلس “در خصوص اقدامات و نحوه عملکرد بانک مرکزی در ساماندهی موسسات مالی و اعتباری فاقد مجوز”،  ضمن اشاره به تاریخچه ای از موضوع ساماندهی موسسات، به اقدامات انجام شده بانک مرکزی در این زمینه می پردازد! [192]. در ٣٠ مرداد یک نماینده “مدعی شد اذن مقام رهبری برای رسیدگی به وضعیت سپرده‌گذاران موسسات مالی صادر شده است” [193].

در نامه تاریخ 01/06/1396 معاون نظارت بانک مرکزی در جواب نامه یکی از نمایندگان کرج در مجلس شورای اسلامی، به مدیر کل امور مجلس می نویسد [194]: “تعاونی اعتبار غیرمجاز البرز ایرانیان بدون هیچ مجوزی از بانک مرکزی و علیرغم انحلال در مرجع ثبتی بدون توجه به ضوابط ناظر و با سوء استفاده از تابلوی مجهول موسوم به فردوسی و سپس موسسه اعتباری آرمان نسبت به اخذ سپرده از عموم مردم و سایر فعالیتهای غیرقانونی اقدام نموده است” و ادعا می شود که “مکاتبات متعدد و مکرر برای توقف فعالیتهای آن به پلیس و سیستم قضایی و سایر مراجع انجام شده ولی محقق نگردیده است!{سوال این است که اسناد این گفته ها کجا هستند!؟ که البته اصل این گفته نیز در مغایرت با برخی نامه های قبلی بانک مرکزی است و در ثانی خود بانک مرکزی متهم اصلی در این مورد است چرا که وظیفه نظارتی طبق قوانین سالهای 1383 [4] و 1386 [5] برعهده این بانک بوده و هست}.

نامه جمعی از سپرده گذاران البرز ایرانیان به وزیر اقتصاد در ١٢ شهریور و امضای آنها متعاقب تجمع مقابل وزارت اقتصاد را در [195] ببینید. در ١۶ شهریور جمعی از سپرده گذاران در نوشتاری برای نمایندگان استان ایلام در مجلس از تصمیم بانک مرکزی مبنی بر عدم پرداخت یا کسر سود ابراز نگرانی کرده اند، که می توانید آن را و همچنین نامه جمعی از سپرده گذاران برای یک قاضی مسئول در دادسرای جرایم  پولی و بانکی در همین شهریور، که در آن ضمن بیان مشکلات سپرده گذاران، درخواستهای نیز برای حل مشکلات ارائه می شوند، را بترتیب در لینک های در [196] ببینید.

در ٢٠ شهریور یک خبرگزاری در گزارشی نوشت “شهریور هم تمام شد، اما از پرداخت سپرده های آرمان خبری نیست” و اینکه”تجمع روز گذشته تعدادی از سپرده گذارن مقابل موسسه قفل شده آرمان در خیابان سعدی جنوبی ایلام، از بازگشت ناامیدی به سپرده گذاران این موسسه حکایت دارد. مسئولین و نمایندگان هم بهتر است بجای انتشار خبرهای غیرواقعی تسکین دهنده که فقط مصرف تبلیغات انتخاباتی زودهنگام دارند، قدری واقع بینانه تر به این مشکل حاد اندیشیده و چاره اندیشی کنند” [197]. در ٢٢  شهریور، مدیرکل نظارت بر بانک ها و موسسات اعتباری بانک مرکزی، از “جزئیات ساماندهی سه تعاونی غیرمجاز” (افضل توس، وحدت و البرز ایرانیان) و اینکه “سپرده گذاران صبور باشند” گفت! [198]. در ٢٧ شهریور همین سال یک روزنامه زیر تیتر “روایتی از جلسه پر تنش مجلس با وزیر اقتصاد” ، ” از نارضایتی نمایندگان مجلس از عملکرد دولت در قبال سپرده‌گذاران مؤسسات مالی گزارش” داد و از قول یک نماینده مجلس نوشته است “موضوع سوال از روحانی درباره وضعیت بد سپرده‌گذاران موسسات مالی همچنان مطرح است و روحانی باید پاسخگوی عملکرد زیرمجموعه‌های خود باشد” [199].

در این حین که تجمعات، گفته ها و درد دلهای سپرده گذارن نیز همواره ادامه داشته است، که سه نمونه دیگر را نقل می نماییم.  گفته های یک سپرده گذار در ١٧ شهریور ٩۶ چنین هستند [200]: “لطفا این سوالات را با مسئولین بانک مرکزی و نمایندگان مجلس مطرح کنید که ١. تعاونی البرز ایرانیان در سال 91 بنا به دستور بانک مرکزی در موسسه فردوسی ادغام و مجوز فعالیت با 35 شعبه در سراسر کشور دارد و سپس در سال 92 با ادغام فرشتگان در فردوسی، موسسه آرمان تحت نظر بانک مرکزی بوجود می آید؛ لذا بانک مرکزی مسئول سپرده های مردم(اصل و سود) از سال 91 به بعد میباشد؛ و اگر این موسسه غیرمجاز بوده بایستی توسط بانک مرکزی و قوه قضاییه و پلیس امنیت پلمپ میشد و چنانچه زیان ده بوده بایستی تراز نامه آنها توسط بانک مرکزی بررسی میشد و طبق قانون در همان سالهای اولیه زیاندهی ورشکستگی آنها اعلام میشد تا میزان خسارت کمتری به مردم تحمیل میشد. ٢. مسئولین موسسه آرمان البرز ایرانیان تا چند وقت پیش ادعا داشتن که تراز آنها مثبت هست و هیچ مشکلی ندارند و اظهار میکردن جای سپرده های مردم امن است بطوریکه نماینده این موسسه در مرکز سیمای ایلام اعلام نمود که مردم نگران نباشند که سند این مصاحبه و فایلهای صوتی جناب آقای … [مدیر عامل وقت موسسه/تعاونی] در کانال خبری هزار پیشه موجود است که اظهار داشتن 1100 میلیارد به مردم بدهی دارد و بیش از این مبلغ املاک و دارایی دراختیار دارد.حالا که موضوع پرداخت اصل و سود سپرده ها ی مردم مطرح است مدیران این موسسه موضوعات مشکوکی مطرح میکنند که بیم غارت سپرده وسرمایه های مردم را دارند و به نظر میرسد دستهای پنهانی و یا تبانی های برای غارت سرمایه های مردم و حذف سودها وجود دارد لذا بایستی با اتحاد و همدلی و پیگیری مستمر و مجدانه از این تصمیمات غیر قانونی و غیر منطقی و غیر شرعی جلوگیری کنیم. دوستان عزیز ما وارثان بزرگمردانی هستیم که اجازه اشغال یک وجب از خاک  میهنمان را دشمن بعثی ندادند . حالا اجازه ندهیم که غارتگران به سرمایه های شما دست اندازی کنند .هیچ فرقی ندارد دشمن خارجی با دشمن داخلی. پس همه با هم به پا خیزید برای مبارزه با غارتگران “!

یا در پستی دیگر [201] نوشته شده است: “امروز 19 شهریور ۹۶ هستش،  فقط داریم هر روز ضرر می دیم. چرا خیلی ها خواب هستند متوجه نیستند غیرت ندارند برای پول خودشون پیگیر باشند. هنوز بعد از چندین ماه و چندین سال همه سپرده گذاران درگیر مسائل روحی و مالی هستند چقدر زمان می خرند واقعا چقدر اذیت می کنند دیگه همه می دونند تو این موسسات چه فسادهایی کردند. چرا این مدیران و کارمندهای فاسد و متخلف رو واقعا کسی محاکمه نمی کنه مگه سپرده گذاران احمق هستند همه می فهمند که این مدیران و کارمندها چه تخلفاتی کردند افرادی که سودهای بالای ۳۵% می گرفتند ۴۰% می گرفتند تا ۹۰% هم سود می گرفتند انگار. خودشون تو  تلوزیون می گویند تا نزدیک ۹۰% سود می دادند موسسات به افراد خاص. سپرده گذاران بدبخت که به خاطر ۲% سود بیشتر این بلاها سرشان اومده زمانی که بانکها  ۲۶% و ۲۷%و ٢٨% سود می دادند، موسسات به افراد عادی ۲۷% و ۲۸% سود می دادند تا نزدیک ۳۰ % بر اساس مبلغ سپرده؛ الان سود پول کسی که مثلا ۵۰۰ میلیون داره با ۲۰% سود هم حساب کنی تقریبا ماهی ۸.۵ میلیون میشه که الان ۲ ساله هیچ کس سودی دریافت نکرده. این همه ملک و تسهیلات، ماشین و شعبه، هتل مشهد و …. هستش چرا زودتر پول ما رو پس نمی دهند. الان که موسسه ثامن الحجج ۲ ساله سودی پرداخت نکرده و اصل پول هم داره با زجر و وقت کشی پس میده تا ۳۰۰ میلیون یا نهایت ۵۰۰ میلیون بدون سود بعد ۲ سال تازه بعد ۲ سال تجمعات و پیگیری و … موسسه کاسپین که شامل موسسات دیگه هستش نزدیک ۱ ساله که الان سود ۲ سال رو قطع کرده و ۱۰% از اصل سپردها کم می کنه؛ موسسه میزان ۳ ساله، موسسه آرمان، موسسه فرشتگان، موسسه ثامن و … . بقیه افراد هم که در موسسات دیگه و جاهای دیگه مثل مسکن مهر، پدیده شاندیز، صندوق فرهنگیان، مغازهای پلاسکو، شرکت نگین غرب، نگین خودرو آفتاب، رامش خودرو، پردیسبان، فرش گلیم و گبه کرمانشاه و … چرا اینقدر اذیت می کنند چرا اینقدر وقت می خرند در صورتی که می توانند زودتر مزایدها رو برگزار کنند از سپرده گذاران کمک بگیرند و نماینده سپرده گذاران در مزایدها شرکت کند تا کسی تخلف نکنه حق کسی رو نخورند. چرا بانک مرکزی تو این ۱۲ سال، ۱۵ سال یا حالا کمتر و بیشتر، نظارتی نکرده این همه شعبه ثامن الحجج ۵۵۰ شعبه در سراسر ایران  و بقیه موسسات هم همین طور چرا از اول جلوی کار کردن این موسسات رو نگرفته الان بعد ۱۰ سال که مردم اطمینان کردند به مجوز بانک مرکزی و تحت نظارت بانک مرکزی که زیر تابلوهای ثامن الحجج نوشته شده بود الان تازه به فکر سامان دهی افتادن. باید پول ما سپرده گذاران زحمت کشیده رو پس بدن هر چه سریع تر؛  باید پیگیری ها رو از ۱۹ شهریور به طور جدی دنبال کنیم از بانک مرکزی، هیئت تسویه و قوه قضاییه کل تا تکلیف ما رو هر چه سریع تر مشخص کنند. ما از پول و حق و نتیجه ۴۰ سال زحمت و کار و زجری که کشیدیم نمی گذریم تا آخر ایستادیم؛ وجدانی ما دنبال حاشیه و داستانی نیستیم؛ پول مارو، اصل پول ما رو پس بدن با سودش؛ لطفا به جای حرفهای بی ربط و پوچ فقط دنبال حقمون باشیم؛ الان بالای ۱۰ میلیون نفر سپرده گذار در تمام این موسسات درگیر شدند مریض شدند یک سری فوت کردند؛ واقعا گرفتاریم واقعا داغون شدیم خسته شدیم از حرفهای تکراری هر روز اخبار های تکراری، شایعه ها و … اگر همه و همه پیگیر و دنبال کار رو بگیریم و دنبال حاشیه نباشیم فقط به پول و حقمون فکر کنیم و همگی یک فکر و یک صدا جلو بریم خیلی زود پول ما برمی گرده. چرا افراد خاص که سود ۳۵% تا ۹۰% یا بالاتر می گرفتند که الان همه این افراد رو می شناسند رو مجازات نمی کنند. تازه موسسه ثامن الحجج با اون همه سرمایه  داره تا ۳۰۰ میلیون رو تا آخر سال ۹۶ پس میده، فقط اصل پول رو، ٢ ‌ماه دیگه تا ۲۰۰ میلیون و ۶ ماه دیگه تا ۳۰۰ میلیون، چقدر گفتند زودتر از موعد هم پرداخت میشه پس چی شد واقعا ؟؟”.

در ٢۴ شهریور یک کانال تلگرامی در پستی دیگر [202] نوشت که “مطالبات سپرده گذاران موسسه مالی اعتباری البرز ایرانیان از بانک تجارت” بصورت زیر است:. ١. انتقال کامل و بدون قید شرط حساب های افراد به حساب هایی از نوع مشابه در بانک تجارت با شرایط یکسان با مشتری های این بانک . ۲. تعیین هرچه سریعتر خط اعتباری و آغاز پرداخت حداقل درصدی از سپرده ی افراد بصورت روزانه و یا سود آن (با شرایط یکسان برای همه ی سپرده گذاران) جهت رفع و رجوع مشکلات مالی عدیده ای که این روزها سپرده گذاران به ناحق با آن مواجه گردیده اند.حداکثر تا ۱ مهر. ۳. باتوجه به گذشت ۲ ماه از اعلام انحلال البرز ایرانیان و عدم محاسبه و واریز سود این مدت به حساب های بلوکه شده ی سپرده گذاران (برخلاف تعهدات البرز ایرانیان و درحالی که موسسات دیگر با شرایط یکسان واریزی داشته اند) محاسبه و واریز سود این مدت با شرایط تعهد شده موسسه البرز ایرانیان و طبق قرارداد و همچنین تاخیر تأدیه سود و بلوکه بودن غیر قانونی حساب ها. ۴. انجام هرچه زودتر تعیین تکلیف نهایی و آزاد سازی نهایی سپرده ی همه ی سپرده گذاران، جهت برداشت بصورت آزادانه از حسابها. ۵. بنای سپرده گذاران از آغاز مشکل تاکنون برهمکاری و تعامل با موسسه و بانک عامل بوده است که این امر در صبر و بردباری سپرده گذاران در ۳ ماه گذشته مشهود بوده، اما این تعامل در سایه مشاهده رفتار متقابل از سمت بانک عامل ادامه دار خواهد بود و لذا در صورت عدم پیگیری این مطالبات حق حضور جمعی سپرده‌گذاران در شعب بانک تجارت برای مطالبه سپرده خود محفوظ است. امید است در سایه همکاری بانک عامل و سپرده گذاران شاهد رفع هر چه سریعتر مشکلات باشیم”.

جمعی از سپرده گذاران در مهر ماه نیز به یک نماینده ارومیه در مجلس نامه نوشته اند، که گفته ها و درخواست هایشان را می توان در [203] دید و خواند. همچنین در نامه مهرماه برخی سپرده گذاران البرز ایرانیان به دادستان کل کشور نیز ضمن بیان مشکلات درخواستهای در مورد نحوه بازپرداخت سپرده ها پیشنهاد می شود [204].

در سوم مهر یک نماینده زنجان در مجلس گفت “با وجود اینکه حدود 10 روز است یک عده از مردم از شهرستان های مختلف کشور بصورت شبانه روزی جلوی قوه قضائیه تجمع می کنند اما پاسخگویی مناسبی در زمینه مطالبات خود دریافت نمی کنند” [205]. در چهارم مهر رئیس مجلس شورای اسلامی گفت “مجلس پیگیر آزادسازی اموال مردم و پرداخت سپرده‌های سپرده‌گذاران موسسات مالی است/ در جلسه با بانک مرکزی و قوه قضاییه به یک فرمول برای پرداخت وجوه مردم رسیده‌ایم” [206]. در نهم مهر یک نماینده رشت از “اصرار 100 نماینده بر طرح سوال از رئیس جمهور” سخن گفت [207]. در ١٩ مهر  نوشته شد ” ۱۵۲ نفر از نمایندگان در بیانیه‌ای از هیئت رئیسه درخواست کردند تا طرح سوال از رئیس جمهور در مورد مشکلات سپرده گذاران را به کمیسیون مربوطه ارجاع دهد” [208]. در ١٩ مهر رئیس کمسیون اقتصادی مجلس گفت “ارجاع پرونده بانک مرکزی به قوه قضاییه برای نخستین بار در تاریخ کشور/ مجلس پرونده را مستمر از دستگاه قضا رصد می کند” [209]. در ٢٩ مهر یک نماینده اصفهان در مجلس گفت “مجلس پیگیر حقوق سپرده‌گذاران در مؤسسات مالی متخلف می‌شود/بانک مرکزی کوتاهی کرده است” [210].

در نهم آبان نماینده کرمان و رئیس کمسیون اقتصادی مجلس از “ساماندهی وضعیت موسسات مالی و اعتباری با مساعدت بانک‎های تجارت و آینده/ مشکلات سپرده‌گذاران مالی و اعتباری هنوز حل نشده است/ قوه قضائیه و بانک مرکزی هر چه سریع‌تر تصمیم‌گیری کنند تا بدهی سپرده‌گذاران داده شود” صحبت کرده است [211]. در ١٠ آبان نماینده زنجان در مجلس “با تاکید ۱۸۰ نماینده مجلس بر لزوم اعلام وصول سوال از رئیس‌جمهوری، از اختلاف‌نظر نمایندگان و رئیس مجلس در رابطه با نحوه پیگیری موضوع سخن گفت و با اشاره به ارائه گزارش مطهری به لاریجانی برای ارجاع سوال به کمیسیون اقتصادی، از صدور مصوبه شورای‌عالی امنیت ملی برای ممانعت از پخش صدای سپرده‌گذاران از صداوسیما خبر داد” [212]؛ بعبارتی دیگر، در همین ماه آبان، ١٨٠ نماینده مجلس بر سوال از رئیس جمهور درباره مشکلات مؤسسات مالی و اعتباری تاکید کردند [213]. در ١۶ آبان  نایب رئیس مجلس گفت “مقصر اصلی در بحران کنونی این موسسات، بانک مرکزی است نه مردم که به نظام مالی کشور اعتماد کرده‌اند” [214]. در ١٧ آبان یک نماینده استان اصفهان و عضو کمسیون اقتصادی مجلس گفت “رکود مسکن مانع تبدیل سرمایه موسسات مالی به پول است/برخی از سپرده گذاران تنها خواستار بازگشت اصل سپرده هستند” [215]. در ١٧ آبان نماینده تهران و نایب رئیس مجلس از  “ماموریت هیئت رئیسه به وی برای جلسه با سوال کنندگان از رئیس جمهور/گزارش به هیئت رئیسه تقدیم شد” گفته است [216]. در ١٧ آبان یک نماینده اصفهان و عضو کمسیون برنامه و بودجه مجلس مجلس گفت “روسای بانک مرکزی فعلی و گذشته باید پاسخگو باشند/برخی افراد منافع خود را در باقی ماندن این معضلات می‌بینند” [217].

در ٢٠ آبان در نشست سران سه قوا، رئیس جمهور “بخشی از مباحث مطرح شده درباره مشکلات موسسات مالی اعتباری را تشریح کرد” [218]؛ که البته قبل از آن عضو ناظر مجلس در شورای پول و اعتبار از “تفویض اختیار رهبری به سران قوا برای حل مشکل موسسات اعتباری” خبر داده بود [219]. پس از آن بود که در ٢۴ آبان، معاون اقتصادی رئیس جمهور از “حل ۹۸ درصد مشکل سپرده‌گذاران ۳ موسسه غیرمجاز در هفته آینده” خبر داد [220] و اینکه “در جلسه اخیر سران قوا بنا شد کمیته‌ای سه نفره بحث تعاونی‌های اعتباری غیرمجاز را پیگیری کنند” [221]؛ و نتیجه یک جلسه بعدتر آن نیز در ٢۵ آذر ارائه شد [222]. در ٢٢ آبان یک نماینده رشت در مجلس از “جزییات نشست کرباسیان با نمایندگان/ درخواست‌های وزیر اقتصاد از مجلس” سخن گفته است که ماجرای موسسات غیرمجاز و سه تعاونی مسئله دار نیز در آن میان بوده است [223]. در ٢۶ آبان یک نماینده همدان در مجلس گفت “به زودی مشکل مالباختگان تعاونی‌های وحدت و البرز ایرانیان حل می‌شود” [224].

از زمان اعلام باز پرداخت سپرده ها تاکنون:

ماجرا ها و گفته های سپرده گذاران، نمایندگان مجلس و دولتی ها

به دنبال شایعه های که پس از اعلام اولیه ساماندهی موسسات درباره چگونگی بازپرداخت سپرده های این سه تعاونی منحل شده گفته شد، نهایتا بانک مرکزی نزدیک دو هفته پس از مصاحبه ٢۴ آبان ٩۶ معاون اقتصادی رئیس جمهور در مورد شروع قریب الوقوع بازپرداخت سپرده های این سه تعاونی منحل شده! اطلاعیه داد [187] که بازپرداخت سپرده ها از روز شنبه مورخ ٠۴/٠٩/١٣٩۶ و طبق برنامه اعلام شده از طرف بانکهای عامل مشخص شده انجام می شود (البته با اختصاص خط اعتباری بانک مرکزی بر مبنای دارایی های شناسایی شده تعاونی های غیرمجاز!)؛ که برای سپرده های تا سه میلیون تومان همان پول و سود مصوب موسسات و برای بقیه تا ١٠٠ میلیون تومان با سود ١۵ درصد از زمان افتتاح حساب! ظاهرا تا زمان انحلال (١٧ مرداد ١٣٩۶) پرداخت شده است/ می شود [225]. در واقع، با آغاز مراجعه سپرده گذاران گفته شده است که بانکهای عامل تنها با ارائه کد ملی سپرده گذار، اطلاعات ارائه شده توسط بانک مرکزی را نشان می دهند؛ و لذا اعتراضاتی نسبت به کسر سپرده ها انجام شده و هنوز هم ادامه دارند مبنی بر اینکه این روش برای محاسبه سود، بخصوص برای سپرده گذارانی که چندین سال سپرده داشته اند، نه تنها عادلانه و قانونی نیست بلکه باعث کسر فاحش پولشان شده، که البته بانکهای عامل نیز با تعهد نامه ای دست سپرده گذاران را برای هر گونه اعتراض بعدی بسته اند! —  برای نمونه تعهد نامه یک طرفه و جبری بانک تجارت که سپرده گذاران موسسه آرمان/البرز ایرانیان مجبور به امضای آن بوده اند را در [226] ببینید. همچنین سپرده های عده ای مسدود است، از جمله اغلب آنهایی که وام گرفته اند، انتقال وجه داخلی ظاهرا در مدت مشکل داشتن موسسه/تعاونی داشته اند و بعضی که مبالغ بالا داشته اند نیز کماکان بلاتکیفند. به هر روی، در این زمینه نکات فراوانی وجود دارد که در ادامه به آنها می پردازیم {و البته باید گفت که چه بسا این سبک برخورد با مردم و سپرده گذاران و کسر پولهایشان عاملی عمده برای ناآرامی ها و تجمعات اخیر بوده است، که مسلما در وحله اول به سبب مدیریت ناصحیع مسئله در بانک مرکزی و قصور نهادهای مسئول یا ناظر بر این تعاونیها بوده است}.

در دوم آذر خبری در مورد “دیدار جمعی از مالباختگان موسسه البرز ایرانیان با نمایندگان مجلس” هست [227]. در پنجم آذر رئیس مجلس گفت “مسئولان بانک مرکزی قول حل مشکلات سپرده‌گذاران مؤسسات مالی را دادند”! [228]. سخنگوی هیات رئیسه مجلس “جزییاتی از نشست سیف در مجلس و پرداخت ۳ هزار و ۶۰۰ میلیارد تومان مطالبات سپرده‌گذاران کاسپین” را بیان کرد و “درباره سایر موسسات مالی و اعتباری مشکل دار نیز گفت: پرداخت مطالبات این موسسات تا سقف ۱۰۰ میلیون تومان در حال انجام است که با این اقدام مطالبات ۹۵ درصد سپرده‌گذاران این موسسات پرداخت می‌شود و ۵ درصد باقی مانده نیز با تدبیر سران سه قوه پرداخت خواهد شد” [229]. در هفتم آذر رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس گفت “بانک مرکزی به جای تصمیم گیری درست صورت مساله را پاک می‌کند” و اینکه “اعلام تخلف بانک مرکزی تنها راهکار پیش‌روی مجلس” است [230]؛ همچنین [231] را ببینید. در هشتم آذر رئیس مجلس شورای اسلامی گفت “بانک مرکزی باید با سرعت بیشتر در حل مشکلات سپرده‌گذاران اقدام کند در غیر این صورت رفتار مجلس نسبت به وزارت اقتصاد و بانک مرکزی تغییر خواهد کرد” [232]؛ وی همچنین در ١١ آذر ٩۶ در یک برنامه تلوزیونی گفته است که “با تاکید رهبری مشکل سپرده‌گذاران موسسات مالی در حال رفع شدن است/ همین امروز بانک مرکزی از تاسیس یک موسسه غیرمجاز جلوگیری کرد/ سپرده‌گذاران نگران نباشند” [233].

طبق اعلام ١٢ آذر سایت بانک مرکزی، رئیس آن در برنامه تلوزیونی گفته است [234] که اگر “بانک مرکزی به موضوع موسسات غیرمجاز ورود نمی کرد، خسارت بزرگ تر می شد/ مشکلات سپرده گذاران را درک می کنم” و “در همان روزهای اول فعالیت دولت یازدهم یکی از برنامه هایی که برای بانک مرکزی ترسیم شد این بود که بتوانیم در یک دوره چهار ساله بازار پول را ساماندهی کنیم تا سیاست های پولی از قابلیت اجرا برخوردار شوند چون با وجود فعالیت موسسات فاقد مجوز چنین امکانی عملا وجود نداشت” و اینکه “رئیس کل بانک مرکزی در ادامه این گفت و گو با ابراز تاسف نسبت به آلام ایجاد شده برای سپرده گذاران موسسات اعتباری غیرمجاز گفت: به خوبی می دانم که بسیاری از سپرده گذاران بدون آگاهی و با توجه به سودهای بالا، دارایی خود را به این موسسات سپرده اند”{در اینجاست که باید از ایشان پرسید وقتی این حرف را می زنید پس کسر سود و دیگر سرگردانی ها و مشکلاتی که برای سپرده گذاران با این نعوه مدیریت مسئله ایجاد کرده اید چیست؟} و گفت “از همان ابتدا آمار نشان می داد که متاسفانه ۲۵ درصد فعالیت بازار پول کشور در اختیار موسسات اعتباری غیرمجاز بود یعنی بخش بزرگی از بازار در اختیار موسساتی بودند که اصولا بانک مرکزی و هیچ نهاد دیگری، نظارتی بر فعالیت آن ها نداشت. این رقم بالا عملا امکان هرگونه سیاست گذاری و برنامه ریزی را از هر سیاست گذاری دریغ می کند به همین دلیل ما باید به فکر راه حلی جدی و قاطع می بودیم تا در نهایت همه فعالیت ها در بازار پول زیر سایه و چتر بانک مرکزی قرار گیرد البته در این مسیر مشکلاتی برای مردم و سپرده گذاران به وجود آمد” {باید به ایشان بازهم گفت مردم چرا ضرر کنند؟! پس وظیفه نظارت شما چه شد؟}؛ وی همچنین در گفتاری غیرمنتظره گفته است که “سودهای قبل از انحلال تعاونی  فرشتگان پرداخت می‌شود!” [235].

در ١٨ آذر نماینده تبریز و نایب رئیس مجلس از “تشکیل ۳ تیم تخصصی برای حل مشکل موسسات مالی و اعتباری” خبر داد [236]. در ١٩ آذر  یک نماینده مجلس و سخنگوی کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس گفت “وامهای کلان آقازاده ها و مقامات باعث ورشکستگی موسسات مالی- اعتباری شد” [237]— برای تحلیلی از “دلایل ورشکستگی موسسات مالی و اعتباری”، [238] را نیز ببینید. چند تذکر و نامه دیگر نمایندگان در این زمینه را نیز در لینکهای در [239] ببینید.

در این اثنا سپرده گذاران نیز تجمعات، اعتراضات و نامه نگاری و گفتگوهای خود را ادامه داده اند. برای نمونه نامه ای ” از طرف کلیه سپرده گذاران البرز ایرانیان” در 19 آذر 96 به یکی از نمایندگان تهران نوشته شده است [240] : “نماینده محترم مجلس، با سلام و سپاس فراوان به جهت پیگیریهای سرکار در مورد مشکلات سپرده گذاران موسسات مالی و اعتباری، در مورد انعکاس نارضایتی های موجود از روند رسیدگی و بازپرداخت مطالبات سپرده گذاران، بدینوسیله موارد ذیل جهت ارائه به مسئولین محترم به منظور رفع هر چه سریعتر مشکلات مردم توسط بانک مرکزی ارائه می گردد. همانگونه که مستحضرید پس از حدود ۱۴ ماه که از مشکلات مردم می گذرد، در اقدامی دیرهنگام، مدتی است بازپرداخت سپرده تا ۱۰۰ میلیون تومان به تمامی سپرده گذاران این موسسه با تخصیص خط اعتباری توسط بانک مرکزی از طریق بانک تجارت آغاز گشته است، لیکن این پرداختها نیز با مشکلات فراوانی همراه بوده است که در ذیل بصورت فهرست وار به آنها اشاره می گردد: ١. بسیاری از حسابها به دلایل گوناگون مسدود است. منجمله حسابهای دارای مغایرت ثبتی مشخصات سجلی سپرده گذاران (که موسسه البرز ایرانیان سهوا یا عمدا ایجاد کرده است و مردم در ایجاد آن نقشی نداشته اند)، حسابهای مشترک بین دو یا چند نفر، حساب افرادی که از تسهیلات موسسه استفاده کرده و یا ضمانت تسهیلات شخص دیگری را نموده اند، حساب افرادی که مقداری از موجودی خود را به دیگری انتقال داده اند، حسابهای دارای وکالت، عدم وجود نمونه امضای شخص سپرده گذار در سیستم موسسه و … ٢. سود متعلقه به سپرده اشخاص از زمان افتتاح حساب تا مرداد ۹۶ بصورت ثابت به میزان ۱۵ درصد حساب شده است. بعبارت دیگر بسیاری از افرادی که به مدت چند سال از موسسه سود طبق قرارداد گرفته اند دیگر به اصل پول خود نیز نمی رسند. در حالیکه سود ما طبق فرمایشات مقام معظم رهبری شرعی و قانونی بوده و می بایست مطابق با قرارداد منعقده پرداخت گردد. این کاهش سود فی الواقع این حدس را به ذهن متبادر می سازد که سیستم تصمیم گیری در مورد به اصطلاح ساماندهی موسسات اعتباری خدای ناکرده از فردی کلاهبردار که ماههاست زندگی را به کام این مردم تلخ کرده است حمایت نموده است. در ثانی این مردم چگونه بپذیرند که پول زحمت کشیده ی خود را که با مرارت و مشقت فراوان تحصیل کرده اند، سالها با سودی برابر با نصف مبلغ سود متعارف در اختیار یک کلاهبردار، که وظیفه بانک مرکزی کشیدن مهار او بوده است و نکشیده است، قرار داده اند و از مرداد ۹۶ نیز پولشان به رایگان در اختیار بانک مرکزی بوده است؟ ما چیزی بیش از سود مطابق قرارداد خود با موسسه و نیز خسارت دیرکرد تادیه آن از مرداد ماه ۹۶ به این سو را طلب نمی کنیم. البته بدیهی است که خسارات روحی و آلام جسمی که در این ماهها به ما وارد شده است و نیز از هم گسیختن روابط زناشویی و خانوادگی و بی سرپناه شدن و هزاران مشکل دیگر، هرگز قابل ارزیابی و جبران نخواهد بود. ٣. بانک مرکزی هیچگونه برنامه مدون و حساب شده ای برای بازپرداخت مطالبات سپرده گذاران بیش از یکصد میلیون تومان ارائه نداده است. این مسئله با توجه به سرعت رشد تورم در ماههای اخیر بخصوص در بازارهایی نظیر ملک و ارز و طلا، می تواند به ضررهای بیش از پیش برای این افراد که با سپرده گذاری در سیستم اقتصادی مملکت خویش، خواستار رونق اقتصاد ملی بوده اند منتهی گردد که در نهایت به ضرر تمامی آحاد جامعه خواهد بود. لذا با توجه به تمامی موارد مطروحه درخواست موکد و عاجل داریم که هر چه سریعتر: ١. مسدودی حسابها مرتفع گردد. ۲. سود حسابهای سپرده گذاران مطابق با قرارداد منعقده با موسسه البرز ایرانیان پرداخت شده و خسارت وارده نیز که پس از تعطیلی این موسسه به نام ساماندهی بر ما تحمیل گردیده است جبران گردد. ٣. پرداختها با تخصیص خطوط اعتباری جدید توسط بانک مرکزی سرعت گیرد و با تمامی سپرده گذاران خرد و کلان تسویه حساب گردد. باشد که در نهایت با بزرگواری و بخشش این مردم شریف، داستان ساماندهی موسسات مالی و اعتباری که می رفت به بحرانی بزرگ و بعبارتی فاجعه بار تبدیل گردد با فرجامی خوش به پایان برسد. با سپاس و آرزوی توفیق و سلامتی برای حضرتعالی، از طرف کلیه سپرده گذاران البرز ایرانیان”؛ و البته سپس این نامه همراه با نامه آن نماینده به معاون بانک مرکزی ارسال شده است [241].

در پیامی دیگر در ٢١ آذر، یکی از سپرده گذاران موسسه آرمان/ البرز ایرانیان گفته است [242] که “ما بیش از یک سال سختی کشیدیم، حالا در باز پرداخت مطالبات ما، سود را از افتتاح حساب ۱۵ درصد حساب کرده‌اند، در حالیکه آن هنگام بانکها هم سود بیست و چند درصدی می دادند. چرا باید ما تاوان عدم نظارت را بدهیم؟ تازه از مرداد امسال هیچ سودی نداده اند. مگر وجود موسسه کلاهبردار تقصیر بنده بوده؟”. همچنین در ١٩ آذر جمعی از سپرده گذاران البرز ایرانیان به نماینده تبریز و نایب رئیس مجلس شورای اسلامی در مورد نحوه بازپرداخت سپرده ها، مسدودی بعضی حسابها و کسر مبالغ بالا و عدم پرداخت سود مصوب موسسه، نامه نوشته و در این زمینه درخواست کمک نموده اند [243].

با گسترش اعتراضها و جوانب این مسئله و متوجه شدن پیکان انتقادات بطور شدیدی بطرف دولت، رئیس جمهوری اسلامی ایران نیز در روز یکشنبه 19 آذر 96 و هنگام ارائه لایحه بودجه کل کشور به مجلس، در سخنرانی اش به این مسئله نیز پرداخت [244] و با گفتن اینکه درست شدن اقصاد مشروط به اصلاح امور بانکی است گفت که در اواخر دولت یازدهم و اوایل دولت دوازدهم تمام تلاش برای این بوده است که خسارتی که از طرف چند تعاونی اعتباری متخلف! در کشور بوجود آمده و جامعه را به هم ریخته بود و زندگی چند میلیون نفر مردم را مختل کرده بود و با در دست داشتن 25 درصد بازار پولی، بازارهای مختلف کشور را به هم می زدند، را با استمداد از مقام معظم رهبری سامان دهیم؛ و البته می گوید که برخورد با این تعاونیها سخت بوده است چرا که افراد معتبر واسطه شده اند و اینکه “همه جا به ما فشار می آوردند” که چرا “حساب یا موسسه فلان شخص”را می بندید و “آدمهای عجیب غریب می آمدند سفارش می کردند”؛ ولی با وارد عمل شدن با کمک رهبری، سران سه قوا و شورای عالی امنیت ملی، به بانک مرکزی اختیار دادیم و کار عظیمی تا به امروز انجام شده است! ایشان می گویند که ٩٨ درصد سپرده هایشان را گرفته اند و یا تا آخر آذر می گیرند {این گفته نیز دارای اشکال است چون تنها بخشی از سپرده ها با کسر قابل توجه سودها و عدم پرداخت چندین ماه سود، دریافت شده اند} و برای آن دو درصد هم تلاش برای رفع مشکل در جریان است! و می گویند که حل مشکل 98 درصد سپرده گذاران به یک معجزه شبیه بود! کار بسیار عظیم و بزرگی انجام شده{کاشکی ایشان می فرمودند که این چه نوع کار عظیمی است که چند میلیون سپرده گذار و نزدیکانشان را ناراضی و اینچنین متضرر کرده است؟! یا انحلال این تعاونیها/موسسات با دو نامه و چنین سوء مدیریتی کدام کار عظیم است!؟} و اینکه نباید بگذاریم این حادثه در کشور تکرار شود؛ چون اینها اقتصاد کشور و زندگی مردم را نابود کرده بودند! {و البته باید به ایشان گفت که بانک مرکزی دولت شما با این مدیریت ناصیحح و گازانبری! زندگی میلیونها نفر را دچار مشکل کرده است؛ و اینکه آیا احیانا این سپرده گذاران/مالباختگان همان مردمی نیستند که شـما دم از “نابودی زندگی شان” می زنید؟!}.

پس از این، رئیس کل بانک مرکزی نیز در گفتگویی در ٢٢ آذر  [245] با بیان تاریخچه ای از این موسسات اعتباری و دلایل ادامه فعالیت غیرمجازها، از قبیل قدرت سیاسی، رابطه، سفارش و مسائل مشابه دیگر، در کنار نبود عزم جدی و همکاری نهادهای دیگر، افزود “متاسفم که مشکلاتی برای سپرده گذاران در کشور ایجاد شد. تمام تلاش بانک مرکزی این است که حداقل خسارت به سپرده گذاران وارد شود و با همین هدف هم پیش رفتیم اما چاره ای جز این نبود که اجازه ادامه فعالیت به نهادهای غیرمجاز ندهیم؛ چرا که ادامه فعالیت این نهادها میزان خسارت را بیشتر و افراد بیشتری را درگیر می کرد” {باید به ایشان نیز گفت آیا صرفا با اظهار تاسف حقوق مردم بازمی گردد؟! و اینکه آیا تلاش برای حداقل خسارت این روش است که شما در پیش گرفته اید؟!} و گفت که “همانطور که قبلا هم اعلام کردیم در حال حاضر دیگر موسسه غیرمجاز فعالی در کشور وجود ندارد” و اینکه “مدیران موسسات غیرمجاز فاقد هرگونه تخصص در امور بانکی بودند و برای اینکه بتوانند سودهای با رقم بالا که به مشتریان خود وعده داده بودند، پرداخت کنند به هرکاری دست می زدند. عمده فعالیت این افراد در بازار مسکن بود. با توجه به تورم مسکن در دهه 80 ، تعاونیهای غیرمجاز می توانستند بخشی از سود وعده داده شده را محقق کنند. اما از آنجا که رقم سودهای پرداختی، کلان بود و سودی که این افراد از فعالیت خود کسب می کردند، کفاف ارقام تعهد شده را نمی داد هر سال از میزان موجودی آنها کاسته می شد و در واقع مدیریت دخل و خرج نمی کردند. وی گفت: در ادامه برای اینکه بتوانند موجودی برای پرداخت ها داشته باشند مجبور به وعده سودهای بالاتر می شدند. اینگونه بود که با ادامه فعالیت، شکاف بین دارایی- بدهی غیرمجازها بیشتر و بیشتر می شد. این روش فعالیت کار را به آنجا رساند که به عنوان مثال امروز ما شاهدیم تعاونی فرشتگان با 8 هزار و 600 میلیارد تومان بدهی فقط حدود 4 هزار میلیارد تومان دارایی دارد”؛ وی همچنین از تخلفات متعدد دیگر در این تعاونیها سخن گفته است و اینکه “بنده از ابتدای حضورم در بانک مرکزی تاکید کردم که این موسسات و فعالیت آنها معضل جدی نظام بانکی و اقتصادی کشورمان است و به هر طریقی {به هر طریقی؟!} باید ریشه فعالیت آنها را خشکاند. برای این کار همکارانم تلاش زیادی کردند و البته همگی اعتراض ها و توهین های زیادی دیدیم و شنیدیم که در وقت و جای مناسب حتما در مورد آنها هم صحبت خواهم کرد”. البته این گفته ها و همچنین آنهای در مصاحبه مشابه دیگر [246] نکات زیادی دارند و قابل نقد هستند که در قسمت پایانی بحث نیز به مواردی در آنها می پردازیم.

در ٢٢ آذر یک کانال تلگرامی “هشدار مهم” [247]  می دهد که “بانک مرکزی به شدت به دنبال جا انداختن این دروغ بزرگ است که رضایت 98% سپرده گذاران تامین شده است. ضرورت فوری برملا کردن و افشای این دروغ بزرگ وظیفه همه ماست. ١) این 98% در بهترین حالت از تعداد سپرده گذار است نه میزان سپرده ها. ٢) به همین 98% سپرده گذاران هم فقط 60% از پولشان طبق قرارداد سپرده برگردادنده شده و هیچکدام رضایت ندارند. ٣) به 2% از سپرده گذاران که حتی یک درصد از پولشان هم در مواردی بازپرداخت نشده و آنها نارضایتی شدیدتری دارند. 4) مسدودی حساب ها بدون دلیل. در حالیکه 100% نارضایتی وجود دارد به چه حقی به دروغ مساله را حل شده و بحران را رفع شده گزارش می کنند. هشدار! به هوش باشیم که بانک مرکزی با سوء استفاده از اینکه تنها مرجع وضعیت اطلاعات سپرده های مردم در شرایط فعلی است رسما در حال گزارش کذب به ارکان نظام و مراجع تصمیم گیری است”. همچنین یک پایگاه خبری در گزارشی در ٢۵ آذر با عنوان “تعهد اجباری از سپرده گذاران موسسات برای نداشتن طلب و ندادن اصل پول و سود مردم”  [248]، “در گفتگو با نمایندگان ادعای پرداخت 98 درصد پول سپرده گذاران را بررسی” کرده است که نتیجه این بوده که “نمایندگان معتقدند که ادعای رئیس جمهور مبنی بر پرداخت 98 درصد پول سپرده گذاران موسسات مالی، با واقعیات جامعه همخوانی ندارد و سپرده گذاران سود و کل پول خود را دریافت نکردند، ضمن اینکه در هنگام پرداخت مبلغی از پول، از آنها تعهد گرفته شد که دیگر طلبی ندارند”.

در ۵ دی نماینده تبریز و نایب رئیس مجلس شورای اسلامی “جزییات آخرین نشست نمایندگان سران سه قوه برای پیگیری مشکلات موسسات مالی را تشریح کرد” [249] و “با بیان اینکه قدم اول در ساماندهی این موسسات این بوده که سپرده اولیه پرداخت شود، ادامه داد: پرداخت سود باید بر اساس فروش املاک، شناسایی دارایی ها و بازگشت وام ها انجام شود تا بتوان مابقی بدهی این سپرده گذاران را پرداخت کرد، لذا تا پایان آذر ماه تیم مشخص شده باید تسویه ۹۸ درصد سپرده گذاران را انجام می داد، که ۲ درصد باقیمانده  نزدیک به ۱۰ هزار نفر هستند و بالای ۲۰۰ میلیون تومان سپرده داشته اند که باید به دغدغه آنها رسیدگی شود”. یک نماینده مشهد در مجلس نیز در هشتم دی ماه دراظهاراتی جدی و کم سابقه “با اشاره به اینکه ما همچنان به صورت جدی مشکلات سپرده‌گذاران را در مجلس پیگیری می‌کنیم، ادامه داد: بنده شخص رئیس جمهور را در این رابطه مقصر می‌دانم و این موضوع سوءرفتار وی را نشان می‌دهد و من فکر می‌کنم اگر امروز رئیس جمهور به این سؤال پاسخ ندهد باید مجلس بحث استیضاح رئیس جمهور را در دستور کار قرار دهد” [250]. در تاریخ ١٣ دی نماینده رباط کریم و بهارستان و سخنگوی کمیسیون حقوقی و قضائی مجلس  گفته است که “سیف بی کفایت است/ لیاقت بانک مرکزی را ندارد” [251]  و “با اشاره به پرداخت نشدن پول سپرده گذاران موسسات مالی– اعتباری گفت: اگر سیف بعنوان رئیس کل بانک مرکزی از همان روز اول در خصوص این موسسات و مجوزهای آنها مصاحبه های تند انجام نمی داد و تند حرف نمی زد، وضعیت سپرده گذاران اینگونه نمی شد” [252]. نماینده پیشین مجلس و مدیر عامل سازمان مردم نهاد دیده‌بان شفافیت و عدالت، نیز اخیرا (نهم دی ٩۶) گفته است “شهرداری جلوی یک دستفروش را می گیرد ولی یک موسسه بدون مجوز، 483 شعبه در سراسر کشور دایر می کند؛ آنها که فساد می کنند هوای هم را دارند”و اینکه خسارت دیدگان موسسات مالی و اعتباری مورد بی اعتنایی قرار گرفته اند [253].

رئیس جمهور اسلامی ایران،  مجددا در جلسه 11 دی 96 با روسای کمسیونهای مجلس شورای اسلامی می گوید [254] که حل این مسائل موسسات و تعاونیها بر عهده ما نیست! {باید از ایشان پرسید که جناب آقای رئیس جمهور، اگر برعهده شما نیست پس برعهده کیست؟ مگر بجز این است که قانون [4]، [5] به صراحت بانک مرکزی و دولت را مسئول این امور کرده است؟ مگر این چنین تشکیلاتی فعالیتشان با جواز دولت نبوده است؟}؛ ایشان همچنین می گوید “مردم رفتن با یک موسسه غیر مجاز …. اعتماد کردن به هرحال” {در اینجا باید گفت که بازهم تقصیر مردم و به گردن مردم افتاده است! باید پرسید که آیا همه مردم از بی جواز بودن اینها خبر داشته اند یا برعکس در سردرب یا دفترچه های اینها “تحت نظارت بانک مرکزی” دولت نوشته شده است [و البته که گفته های سپرده گذاران در این نوشته نیز حاوی جوابهای برای رئیس جمهور، رئیس بانک مرکزی و دیگر دولتی های است که اغلب از زیر بار مسئولیتشان شانه خالی می کنند]؛ و واقعا که باید برای این ادبیات و طرز تلقی رئیس جمهور تاسف خورد!}. همچنین ایشان متاسفانه به اشتبا‌ه می گویند که “کاسپین را که بانک مرکزی مجوز داده، فرشتگان داخل این نبود! … حالا به هرحال باید مشکل مردم را جوری حل می کردیم … پولهای مردم را با یک سود عادلانه پرداخت کردیم! … و تقریبا 98 درصد مسائلشان حل و فصل شده {باید از ایشان پرسید چه حل و فصلی شده است؟! با پرداخت پول به عده ای با کسر سود و سپرده ها، تعهد اجباری و نارضایتی غالب آنها!؟} و برای آن دو درصد دیگر هم احتمالا کارها در همین هفته سامان می یابد”.

در عین حال گفته های سپرده گذاران و تلاشهای آنها نیز برقرار بوده و هست که سه نمونه دیگر، شامل نکات قابل تامل، را در ذیل می آوریم. در پست 13 دی یک کانال تلگرامی با عنوان “سپرده گذاران مستأصل خطاب به رئیس جمهور” [255] نوشته شده است” ما نمی دانیم یکی نیست بگوید اگر این موسسات به جنابعالی و دولت ربطی ندارد پس به چه کسی ربط دارد؟ آن سپرده گذار روستایی چه می داند مجوز بانک مرکزی کدام است و مجوز تعاونی چیست؟ نمی دانیم این چه حرفی است که رئیس جمهور یک کشور میزند پس این وسط وظیفه بانک مرکزی چیست؟ از شما جناب آقای رئیس جمهور خواهش می کنیم حرفی نزنید که در آن سوی آبها و مرزها بگویند ایران ارزش سرمایه گذاری ندارد”. در پستی دیگر در همان ١٣ دی نوشته شده است [256] که “فتنه ای که هدفش ضربه زدن به اعتماد و ناراضی کردن و بدبین نمودن مردم نسبت نظام بود دختر استاندار سابق قزوین رئیس هیات مدیره موسسه مالی البرز ایرانیان بود که همسرخود رو مدیرعامل انتخاب نمود؛ چرا حتی یک شب در بازداشت قرار نگرفت و با سفارش وزیر کشور آزاد بود!! چرا مورد بازپرسی دقیق قرار نگرفت تا سریعتر اموال رو معرفی کنه و چرا وقتی ۱۲۰ نفر از نمایندگان مجلس درخواست سوال از رئیس جمهور را داشتند هیات رئیسه مجلس از قرار دادن آن در دستور کار مجلس ممانعت نمود؛ هزینه این اعمال غیراخلاقی را دولت باید بپردازد؛ زیرا در هیچ یک از مراحل پیگیری دولت و نمایندگان دولتی مجلس قدمی در حل موضوع موسسات نداشته و مدام مردم را مورد اتهام و مقصر می دانستند؛ چرا پلیس امنیت مکرر نمایندگان سپرده گذاران را مورد تهدید قرار می داد تا صدا از کسی برای گرفتن حقوق خود بلند نشود؛ چرا دولت سانسور شدید خبر موسسات را از صدا و سیما خواسته بود تا فریاد مردم به جایی نرسد؛ حتی بعد از فرمان رهبری به سران قوا در جهت تسریع در پرداخت باز هم با مسدود کردن حسابها به دلایل واهی سعی در تضییع حقوق مردم دارند؛ در تمام این مدت شخص رئیس جمهور با توجه به تشخیص تخلف از سوی مراجع مختلف، از مدیران ناکارآمد بانک مرکزی حمایت می کرد و موجبات تجمعات خیابانی را فراهم نمود؛ باید اعتراف کنم با توجه به سخنان رئیس جمهور مبنی بر پرداخت ۹۸٪ سپرده گذاران متاسفانه هنوز هم سپرده گذاران زیر ۳۰ میلیون هنوز نتوانسته اند سپرده های خود را دریافت کنند”.

یا در پستی دیگر در همان روز 13 دی 96 نامه ای خطاب به نمایندگان مجلس [257]) نوشته شده است: “نمایندگان محترم مردمی مجلس شورای اسلامی، با سلام و عرض ادب؛ بیش از ۱۶ ماه است که موسسه آرمان البرز ایرانیان دچار مشکل شده است و ما در طی این مدت به دارایی خود دسترسی نداشته ایم. چه خون دلها خوردیم و چه هزینه ها که ندادیم. تعدادی از سپرده گذاران متاسفانه سکته کرده و درگذشتند. بسیاری نیز دچار امراض جسمی و روحی شدند. آبروی بسیاری از مردم ریخت. تعدادی با شکایت طلبکاران به زندان افتادند. خانه و اتومبیل تعدادی از سپرده گذاران که موفق به پرداخت اقساط وام خود نشده بودند حراج شد و تقریبا همه سپرده گذاران در مقابل خانواده و همسر و فرزند و طلبکار و صاحبخانه و بقال و … بی آبرو شدند. طی این مدت هر اقدامی که تصور می شد ممکن است راهی به سوی گشایش مشکل ما باشد را رفتیم تا مطالبات ما را پرداخت کنند. بارها با نمایندگان مجلس و امامان جمعه و جماعت و استاندار و فرماندار و دادستان و شخصیت های سیاسی و دیگر مسئولین کشوری و لشکری بصورت حضوری ملاقات کردیم، تماس تلفنی برقرار کرده و یا نامه نوشتیم. بارها در تماس با مسئولین و برنامه سازان صدا و سیما و روزنامه ها و خبرگزاری ها درخواست انعکاس مشکل خود را مطرح کردیم. خلاصه یک سال آزگار به هر بنی بشری مشکل خود را گفتیم اما دریغ از یک گوش شنوا. صرفا انکارمان می کردند. تهمت ها شنیدیم. عده ای به ما رباخوار گفتند و عده ای دیگر ما را طمعکار خواندند. عده ای با چوب بلاهت ما را راندند که چرا در موسسه ای که مطمئن نبوده سپرده گذاری کرده ایم و عده دیگر با تمسخر گفتند فکر کنید اتومبیلتان را دزدیده اند، بروید و ازین پس مراقب باشید! از مجری و تهیه کننده برنامه پایش در صدا و سیما خواستیم که مشکل ما را در برنامه خود مطرح کند، با اتهام زنی و ناسزای ایشان مواجه شدیم. هیچکس کمک مان نکرد. همه، از بانک مرکزی گرفته تا اغلب مسئولین، با روشی تحقیرآمیز و زشت با ما برخورد کردند و صرفا انگشت اتهام خویش را بسوی ما نشانه گرفتند. مگر ما در کشور خود و در اقتصاد ملی سرمایه گذاری نکرده بودیم؟ اینکه موسسات تخلف یا تخلفاتی داشته اند به منِ شهروند ناآگاه از پشت پرده مسائل چه ربطی دارد؟ من تابلو موسسه آرمان، تحت نظارت بانک مرکزی را دیدم و با اطمینان پول خود را به او سپردم. اگر ارگان نظارت کننده کوتاهی کرده است ما باید تاوان بدهیم و محاکمه بشویم؟ اگر قوه قضائیه در پلمب این موسسات قصوری داشته ما باید به طمعکاری و نزولخواری متهم شویم؟ براستی چرا در این کشور همیشه همه کاسه کوزه ها بر سر مردم می شکند؟ آیا دیوار مردم کوتاه است؟ آیا مردم تنها به ابزاری برای رسیدن مسئولین محترم به رای های مورد نیازشان در انتخابات تبدیل نشده اند؟ کودکی ما در انقلاب و بلبشو و هرج و مرج آن سالها گذشت. بعد هم که ناغافل سالها جنگ و بمب و موشک و خون بود و از زمانی که یاد داریم کار بود و کار و کار. در این اقتصاد بیماری که هر چه می دویدیم عقب تر بودیم. پس از سالها مختصر اندوخته ای برای روز پیری و ضعف خود و خانواده خود فراهم کرده بودیم، آن را هم یک شبه بزنند و ببرند و هیچکس پاسخگو نباشد و بگویند تقصیر خودتان بوده است؟ آیا این جفای به مردم نیست؟ حالا هم که با این وضع پرداخت اشک همه را در آورده اند. تعداد زیادی از حسابها مسدود است. فعلا تنها تا ۱۰۰ میلیون را پرداخت کرده اند و برای مابقی طلب سپرده گذاران هیچ برنامه ای ارائه نداده اند. عملا دارایی ما را نابود کرده اند. چند سال پول زحمت کشیده ما در موسسه بوده است و در حالیکه برخی بانکها سود ۲۴ درصد می دادند، سود پول ما را ۱۵ درصد حساب کرده اند. هر کس که سود طبق قرارداد از موسسه گرفته هم اصل پولش را کسر کرده اند و عملا همه را به خاک سیاه نشانده اند. آیا کشورداری اینگونه است؟ موسسه ای را آزاد بگذاری که کلاه مردم را بردارد، با او برخورد نکنند و بعد هم با کسر از پول مردم عملا از موسسه خاطی حمایت کنند؟ آیا این انصاف است؟ بهر روی از شما تقاضا داریم: ۱. مسدودی حسابها هر چه سریعتر رفع گردد. ۲. سود سپرده اشخاص تا مرداد ۹۶ مطابق با قرارداد منعقده که شرعی و قانونی بوده پرداخت گشته و پس از مرداد ۹۶ سود متعارف به سپرده گذاران پرداخت گردد. ٣. پرداخت مطالبات مبالغ بالا هر چه سریعتر آغاز گردیده و با تمامی سپرده گذاران تسویه حساب شود. ۴. کار کارشناسی صحیح و موثری به منظور شناسایی مسببین واقعی ایجاد این مشکل انجام شده و مسببین، اعم از موسسین و مدیران عامل موسسه و همچنین نهادهایی که با کوتاهی و قصور خود موجب وارد آمدن درد و رنج فراوانی به این مردم گشته اند مورد مواخذه و محاکمه قرار گیرند و از مردم به طریق مقتضی عذرخواهی و دلجویی گردد. باشد که فردای قیامت همه در پیشگاه خداوند متعال روسفید باشیم. با سپاس و آرزوی توفیق، سپرده گذاران البرز ایرانیان”.

در ١٩ دی ٩۶ نیز جمعی از سپرده گذاران در پیامی نوشته اند [258]: “به نام خدا، یا اَیُهَا الَذینَ آمَنُوا اَوفُو بِالعُقُودِ (ای کسانی که ایمان آورده اید به قراردادهای خود وفا کنید) مائده؛ جناب آقای دکتر …. نماینده محترم مجلس شورای اسلامی؛ با سلام و سپاس از تلاش های جنابعالی و دیگر نمایندگان مجلس در پیگیری مشکلات سپرده گذاران موسسات مالی و اعتباری بالاخص البرز ایرانیان؛ پس از اعلام شروع پرداخت تا مبلغ صد میلیون تومان به مالباختگان متاسفانه مشکلات متعدد جدیدی گریبان گیر مالباختگان شده است که در ذیل به آن ها اشاره می شود: ۱. بنابر اعلام بانک تجارت سودهای متعلقه به سپردگذاران تا مرداد 96 و با 15% محاسبه شده است با این فرض بسیاری از سپردگذاران نه تنها سودی عایدشان نمی شود، بلکه بایستی از اصل سپرده خود هم صرف نظر کرده و بدهکار خوانده می شوند. بنابر استفتاء از علمای عظام و مقام معظم رهبری، قرارداد منعقده فی مابین سپرده گذاران این موسسات، وجهه کاملاً شرعی و قانونی داشته و لازم الاجراست. وانگهی تنزل سود مورد اشاره، به نفع کسی نیست بجز موسسه مال مردم خور و خاطی و همچنین بانک مرکزی غیر مسئول. این عمل و اقدام، نتیجه ای بجز کمک تمام و کمال به تبهکاران و خاطیان موصوف و از طرفی، موجب از بین بردن زندگی و تمام دارایی بیشتر مالباختگان ندارد. ۲. برخی سپرده گذاران که هیچ سودی دریافت نکرده و از تسهیلات موسسات هم بهره ای نداشته اند، با اعلام بانک مرکزی با کاهش اصل سپرده خود مواجهند. ۳. سپردگذاران بالای صد میلیون تومان از تصمیمات غلط بانک مرکزی ضرری بیش از دیگران عایدشان گردیده است و مشخص نیست که تا چه زمانی در این مخمصه گرفتارند. ۴. اخبار روزانه افزایش تورم و سرعت لاک پشتی تصمیم گیری و اقدامات بانک مرکزی، سپردگذاران را در ضرر مضاعف غوطه ور کرده است. با توجه به موارد فوق استدعا دارد: 1. پرداخت سود مورد توافق سپردگذار با موسسه خاطی مبنای تصمیمات قرار گیرد ۲. پرداخت خسارات ناشی از بلاتکلیفی 15 ماهه سپرده گذاران و بلوکه بودن اموال مردم ۳. تسریع در تخصیص خط اعتباری همسان با طلب سپردگذاران مخصوصا مبالغ بالای صد میلیون تومان اعمال گردد. ۴. ساماندهی دو درصد سپرده گذاران که 80 درصد پول موسسه میباشدکه پیشنهاد میگردد الباقی سپرده آنان حداقل بصورت سپرده مدت دار با نرخ مصوب بانک مرکزی صورت گیرد تا سپرده گذاران از بلاتکلیفی خارج گردند. علیهذا خواهشمندیم با ظالمان و خاطیان و برباددهندگان اموال مادی و معنوی مردم و زحمتکشان جامعه و اخلال گران اقتصاد و متجاوزان به اموال مردم برخورد قاطع و سریع در دستور کار قرار گیرد. باشد که نزد مردم در این دنیا و نزد خداوند در یوم الحساب، سربلند و روسفید باشید. با سپاس فراوان، جمعی از سپردگذاران البرز ایرانیان”؛ و البته که صدها پیام مشابه دیگر توسط سپرده گذاران مطرح شده و می شود؛ و در شبکه های مجازی و ذیل خبرهای مربوطه در سایتها و خبرگزاری ها نیز کامنت های مشابه/مربوطه فراوان است.

در ١٧ دی بانک تجارت گزارشی درباره پرداخت وجوه سپرده گذاران البرز ایرانیان” [259] منتشر کرد. در ١٧ دی معاون رئیس‌جمهور در امور مجلس شورای اسلامی گفت [260] “دولت 11 هزار میلیارد برای کمک به حل مشکل سپرده‌گذاران پرداخت کرده است و 98 درصد مشکل آنها نیز حل شده است”؛ وی همچنین در ١٣ دی گفته بود که “پرداخت مطالبات ٢ درصد سپرده‌گذاران مؤسسات نیازمند همراهی مجلس و قوه قضائیه است” [261]. در ٢٣ دی نماینده سبزوار در مجلس با بیان اینکه “برای پیگیری مطالبات مردم از مؤسسات مالی و اعتباری راهی جز سؤال از رئیس‌جمهور برای نمایندگان باقی نمانده است، گفت: حدود 185 نماینده از سه فراکسیون ولایی، امید و مستقلان ولایی طرح سؤال از رئیس‌جمهور را امضا کرده‌اند” [262]. صحبتهای ٢۵ دی نماینده کرمان و رئیس کمیسیون اقتصاد مجلس شورای اسلامی در خصوص “در خصوص عدم رسیدگی و نظارت کافی به موضوع موسسات مالی در کشور” را نیز در [263] ببینید.

همچنین قابل توجه است که علت اصلی! تجمعات و ناآرامی های اخیر به زعم بسیاری، منتسب به همین سپرده گذاران/مالباخته ها بوده است. برای نمونه سخنگوی هیات رئیسه مجلس خبرگان رهبری و امام جمعه موقت تهران گفته است که “مالبختگان موسسات اعتباری ۸۰ درصد افراد تجمع کننده در این شهرها بوده که حق خود را می خواهند، اگر بانک مرکزی یا به این موسسات اعتباری مجوز داده باید پول مردم را بدهد و اگر مجوز نداده چرا اجازه چندین سال کار به آن ها داده است، شهرداری به کسانی که مجوز ساخت نداده اجازه فعالیت نمی دهد، که کار درستی است …” [264].

گزارش اخیر یک پایگاه خبری و روزنامه در 20 دی 96 با عنوان “سپرده‌گذاران موسسات مالی: طمعکار نیستیم” [265] نیز حاوی نکات خوبی است و در آن آورده شده است “یکی شان پیرزن ٨٠ ساله و بدون مستمری است که تنها منبع درآمدش سود همین سپرده بانکی است که سه سال است معطلش است، دیگری بیمار کلیوی است که دیالیز می شود و به خاطر تاخیر دو ساله برای پرداخت سپرده ۵٠ میلیون تومانی‌اش ناچار شده است خانه‌اش را بفروشد و خرج درمان کند. آن یکی می گوید بعد از تحریم ها و سال ٩١ مرغداری کوچکش ورشکسته شد و ناچار شد سرمایه باقیمانده را سپرده کند تا در وقتی دیگر دوباره کسب و کارش را راه بیندازد و آن یکی … می گویند رئیس بانک مرکزی اسامی افرادی را که سود ٨٠ درصد گرفته اند منتشر کند، زیرا به سپرده گذاران عادی سود وعده داده شده چیزی حدود ٢٠ تا ٢۴ درصد بوده که در آن برهه زمانی تنها ٢-٣ درصد با سود بانک های دیگر تفاوت داشته است و ادامه می دهند: «زندگی در ایران سخت است و هرکس به فکر درآمد بیشتر است و اصطلاح حرص و طمع برای سپرده گذاران یک برچسب از سر کم لطفی است. یکی دیگر می گوید بانک مرکزی چرا بانک های تحت نظارتش را به طمعکار بودن متهم نمی کند که از مردم و تولیدکنندگان سودهای تسهیلات ۴٠-٣٠ درصدی می‌گیرند؟ و شکایت و شکایت که ادامه دارد. شکایتی از سیاست های نادرست بازار پولی و مالی که تمامی ندارد…” یا یکی دیگر می گوید “دولت می‌گوید به ما مربوط نیست! وقتی مجوز موسسه‌ای از سوی وزارت تعاون صادر شده است یعنی مجوز را دولت صادر کرده است. مگر وزارت تعاون جزو بدنه دولت نیست؟ چرا مسئولان وقت را محاکمه نمی‌کنند و تقصیر را به گردن سپرده‌گذار می‌اندازند. در این مملکت دلال سکه و دلار و زمین و مسکن طمعکار نیستند؟ خودروسازان با آن سودهای آنچنانی طمعکار نیستند، کسانی که در حجم‌های بالا قاچاق می‌آورند یا از رانت برخوردارند، طمعکار نیستند؛ فقط سپرده‌گذار طمعکار است؟” و یک کارشناس بانکی می گوید “بسیاری از شعب همین موسسات ورشکسته با نصب اطلاعیه، مردم‌فریبی می‌کردند و نهادهای ناظر نسبت به این مردم‌فریبی بی‌تفاوت بودند. اطلاع‌رسانی نسبت به وضع این موسسات باید به‌درستی انجام می‌شد و حالا که به هر علتی این امر صورت نگرفته، شماتت مردم صحیح نیست”. در همان روز همان پایگاه خبری “بانک مردم” در گزارش و مصاحبه ای با کارشناسان مربوطه با عنوان “آرزوهایی که با «موسسات مالی غیرمجاز» بر باد رفت” [266] نیز به این موضوع پرداخته و آورده است “یکی از موضوعات مهم در رابطه با موسسات مالی عدم توجه به ایجاد بی‌رویه، رشد بیش از حد و فاقد ضابطه‌مندی این موسسات در سطح شهرهای کشور بود تا آنجا که ناگهان با سپرده‌گذارانی مواجه شدیم که سرخورده از سرمایه‌گذاری در این موسسات، اموال خود را بر باد رفته دیدند. در این جا این سئوال ایجاد می‌شود که چه سازمان و ارگانی مسئول نظارت بر این موسسات بوده‌اند و با وجود مشاهده مشکلات به وجود آمده، چه اقداماتی در جهت رفع آن‌ها انجام داده‌اند. آیا در این خصوص می‌توانستیم پیشگیری کنیم و مسئول این اقدامات چه نهادی بوده است و آیا اساسا پیشگیری در این حوزه می‌توانست مانع از ایجاد مشکلات کنونی شود”؛ و اینکه “بر اساس نظر کارشناسان وظیفه اصلی در خصوص فعالیت موسسات مالی و اعتباری فاقد مجوز، بر عهده بانک مرکزی بوده، ولی از آنجا که طبق اصل ۱۵۶ قانون اساسی، پیشگیری از جمله وظایق دستگاه قضایی محسوب شده و همچنین معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم در قوه قضاییه چند سالی است که تشکیل شده، انتظار از این نهاد نیز مورد توجه قرار می‌گیرد”؛ و “یک وکیل دادگستری هم در خصوص مشکلات پیش آمده در زمینه فعالیت موسسات مالی و اعتباری غیرمجاز، گفت: علت اصلی آن تعلل دستگاه‌های نظارتی در خصوص فعالیت این قبیل موسسات است. طبق قانون تنظیم بازار غیرمتشکل پولی نهاد ناظر بر موسسات مالی، بانک مرکزی است، در اجرای تبصره ۴ ماده ۲ قانون مذکور چنانچه موسسه مالی ظرف ۶ ماه مجوزهای لازم جهت تاسیس را اخذ نکند، بنا بر گزارش بانک مرکزی متخلفین به حبس محکوم خواهند شد”.

در 25 دی نیز همان پایگاه خبری در گزارشی نوشت “انتقاد پایگاه خبری حامی روحانی از عملکرد بانک مرکزی در قبال موسسات مالی/ جماران: لطفا اسامی ۲ درصد طلبکاران موسسات مالی را اعلام کنید” [267]؛ که در آن همچنین آمده است “چند سال است که در بگو مگو های سیاسی سخن از بدهکاران بانکی و افشای اسامی آنها در قالب برخی بگم بگم ها، مطرح شده و به جز یک فهرست که از سوی نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی … منتشر شد، البته هرگز به جایی نرسید. آیا وقت آن نرسیده است که این بار از مسئولان کشور درخواست کنیم: اشد مجازات و حتی مجازات، پیشکش؛ این بار به جای اسامی بدهکاران بانکی، اسامی دو درصد طلبکاران موسسات مالی و اعتباری را اعلام کنید!”. در 26 دی “عضو فراکسیون امید از برگزاری نشست فراکسیون متبوع خود با حضور رئیس کل بانک مرکزی خبر داد” [268]؛ وی گفت “رئیس کل بانک مرکزی در این نشست یادآور شد که مطالبات سپرده گذاران پرداخت شده و تنها مبالغ بالای ۲۰۰ میلیون تومان باقی مانده است اما اعضای فراکسیون این موضوع را درست ندانستند و بار دیگر بر نارضایتی بسیاری از سپرده گذاران تأکید کردند” و “عضو فراکسیون امید اظهار کرد: سیف همچنین اعلام کرد بانک مرکزی مسئولیت قانونی برای برخورد با موسسات مالی و اعتباری ندارد و تنها می‌تواند نظارت کند، کوتاهی بیشتر از سوی نیروی انتظامی و مدیران استان‌ها بوده است زیرا بسیاری از مدیران استانی اجازه تشکیل چنین موسساتی را در برخی استان‌ها نداشته اند”{باید گفت که انداختن تقصیر به گردن دیگران مسئله ای را حل نمی کند و در واقع فرا از پذیرش مسئولیت خود است، در حالیکه طبق قانون اصل نظارت و تلاش برای اقدامات بعدی بر عهده بانک مرکزی است}. در ٢٨ دی یک روزنامه (که قبلا نیز در این مورد نوشته بود؛ برای نمونه [143] و [146] را ببینید) در تیتری با عنوان “منت‌گذاری برخی مسؤولان دولتی بر سر مالباختگان/آقایان! سپرده‌گذاران مؤسسات مالی تبهکار نیستند” [269] با انتقاد از عملکرد دولتی ها در این زمینه، نوشته است “مسؤولان دولتی مدتی است در رسانه‌های خود مطالبی علیه مدیران و سهامداران موسسات مالی منتشر و القا می‌کنند که از پول بیت‌المال به سپرده‌گذاران موسسات مالی مبالغ هنگفتی پرداخت می‌شود، در حالی که واقعیت چیز دیگری است” و اینکه “بسیاری از سپرده‌گذاران در تماس با «وطن‌امروز» گفته‌اند نه‌تنها همه پول‌ها پرداخت نشده بلکه در همان مرحله تعیین‌تکلیف هم بسیاری از مبالغ سپرده‌گذاران کسر شده است. سپرده‌گذاران وحدت، افضل‌توس، البرز ایرانیان و تعاونی‌هایی که قرار بود زیرمجموعه موسسه کاسپین شوند تقریبا همین ادعا را دارند”.

و البته بنظر کماکان این سلسله مشکلات و حواشی موسسات مالی و اعتباری به اصطلاح غیرمجاز، اعتراض های سپرده گذاران، تماسها و نامه نگاری های آنان با نمایندگان مجلس و دولتی/حکومتی های مسئول، اظهارات، اقدامات و پیگیری های برخی نمایندگان مجلس شورای اسلامی و برخی دولتی های درگیر، کماکان ادامه داشته باشد؛ و البته که از گزارش های فوق رویه های کلی در این مورد نمایان هستند و بنظر نمی رسد مساله چندان جدیدی خارج از مقوله های بحث شده در بالا وارد قضیه و اصل موضوع و مشکل و حل و عوامل آن شوند.

نتیجه گیری و سخن پایانی

واقعیتی است که تعاونیهای اعتبار صنفی و اغلب در محیط های کارگری و کارمندی ابتداء با مجوز وزارت تعاون و صندوقهای قرض الحسنه ابتداء با مجوز نیروی انتظامی، شروع به کار و فعالیت کرده اند. آنچه بنظر می رسد نداشتن مکانیسم نظارتی و یا عدم نظارت لازم بر این تعاونیها از طرف آن نهادها، باعث مشکلات و معضلات بعدی شده است. برخی از این تعاونیها/صندوق ها، با گسترش فعالیت خود و ایجاد شعبه در نقاط مختلف کشور باعث در دست گرفتن سهم قابل توجهی از بازار پولی و مالی شده اند و در مورد تعداد آنها نیز همواره آمارهای چند هزارتایی ارائه شده است.

از قانون سال ١٣٨٣ [4] و بخصوص دستورالعمل اجرایی سال ١٣٨۶ [5]، عملا وظیفه ساماندهی و بخصوص نظارت بر امور پولی  بر عهده بانک مرکزی افتاده است تا با هماهنگی دستگاه قضایی و نیروی انتظامی با هرگونه فعالیت پولی غیرمجاز و همچنین این گونه تعاونیها، صندوق ها و موسسات برخورد کند؛ و آن برخورد می توانسته در قالب ساماندهی (مانند انحلال، ادغام، صدور مجوز) باشد؛ و البته در این میان بر اولویت حفظ حقوق سپرده گذاران تاکید شده است. در این میان، اگر چه تشکیل اولیه تعداد زیادی از این تعاونیها به قبل از قانون صریح فوق بر می گردد اما بنظر گستردگی فعالیت “آزاد” این تعاونیها/موسسات، اغلب پس از تصویب و ابلاغ قانون فوق و در سالهای دهه هشتاد بوده است.

در سال ١٣٨٩ اولین دوره جدی “به اصطلاح” ساماندهی این تعاونیها/موسسات انجام شد و از ادغام یا تجمیع آنها موسسات مالی و اعتباری جدیدی بوجود آمد که برخی از آنها نیز مجوز نهایی گرفتند و یا (با ادغامهای بعدی) به بانک تبدیل شدند. در عین حال، بانک مرکزی انحلالهایی موردی را با واگذارای امور آنها به موسسات یا بانکهای تا چند سال پیش داشته است که بنظر بنحوی قابل قبول تر مطالبات سپرده گذاران، با مشکلات و حاشیه های نچندان زیاد، برآورده شده است. همچنین بانک مرکزی بطور موردی، با اطلاعیه هایی، برخی تعاونیها/صندوقها/موسسات را غیرمجاز اعلام کرده است و یا تهدید به برخورد آنچنانی نموده است، که البته آنچه در عمل اتفاق افتاده این است که اغلب آنها پایدار مانده و حتی در بسیاری موارد مدعی مجوز یا تحت نظارت بانک مرکزی بوده اند و یا در زیر پوشش ادغام ظاهری با موسسات دارای جواز بانک مرکزی به فعالیت خود ادامه داده اند.

با روی کار آمدن دولت یازدهم بخصوص از نیمه دوم سال ١٣٩٢، از طرف مسئولین جدید بانک مرکزی جدیت در به اصطلاح ساماندهی”بازار غیرمتشکل پولی” بیان شد؛ ولی آنچه در عمل اتفاق افتاده است برخوردهای بعضا قهری و سخت با این تعاونیها/موسسات بدون درنظرگرفتن حقوق سپرده گذاران بطریق مطلوب و اثرات کوتاه مدت بوده انحلال آنها بوده است؛ بطوریکه در همین چهار سال اخیر بیشترین اعتراضات از طرف مردم/سپرده گذاران و همچنین نمایندگان مجلس به رویه سوال برانگیز و مشکل دار بانک مرکزی و دولت در مواجهه/برخورد با این موارد انجام شده است که در قالب تجمعات و راهپیمایی های اعتراضی سپرده گذاران مالباخته، نامه ها و گفته های آنها به مسئولان دولتی و نمایندگان و جلسات مختلف نمایندگان مجلس در این زمینه بروز یافته است. متاسفانه آنچه در عمل اتفاق افتاده است دردسر و مشکلات ایجاد شده برای سپرده گذاران بوده است که با نزدیکانشان خانواده ای چند ده میلیونی اند و شاید یک سوم جمعیت کشور را شامل می شوند؛ و بانک مرکزی و دولت هم در اغلب اوقات با شانه خالی کردن از زیر مسئولیت خود در این زمینه، که قانون به آنها حداقل از ١٣ سال پیش محول کرده است، وضعیت را به جای چندان خوبی نرسانده اند! که البته در متن نوشته به آنها و از زبان سپرده گذاران و نمایندگان مجلس نیز پرداختیم و در ادامه نیز نکاتی دیگر را در این باره می گوییم!

در واقع خوب است تاکید شود که اغلب این تعاونیها/موسسات مجوز داشته اند، یا از وزارت تعاون (زیر مجموعه دولت) یا زیر توجه بانک مرکزی بوده اند و تخلفات آنها و مشکلاتشان بجز بواسطه مدیران و سهامدارن، بیشتر متوجه دولت و بانک مرکزی است که قصور در وظایف خود در قبال آنها داشته است. گفته می شود که مشکل اصلی این تعاونیها در اصل مربوط به دولتهای قبل است، که البته در کل درست است چون تشکیل و شروع فعالیت اغلب آنها مربوط به قبل است، ولی نحوه ساماندهی که در چند سال اخیر با شتاب بیشتری انجام شده است نیز مشکل دارد. در واقع، اینکه این دولت عزم جدی تری برای برخورد با این تعاونیها/موسسات در پیش گرفته است، بنظر کارشناسان در بلند مدت اثرات خوبی بر بازار پولی کشور دارد ولی در کوتاه مدت اول دودش به چشم مردم و سپرده گذاران رفته و روش اجرای آن بسیار پراشکال بوده است. واضع است که با یک یا چند نامه موسسات را ورشکسته نمودن هنر نیست! نامه نوشتن برای سلب اعتماد مردم و عدم ارائه خدمات به آنها از طرف بانکها و موسسات مجاز و هجوم مردم برای دریافت سپرده ها، اغلب آنها را به ورشکستگی کشاند که طبیعی بود! یا اینکه دولت و بانک مرکزی از مسئولیت و مدیریت صحیح مسئله شانه خالی کنند، که انجام وظیفه و خدمت به مردم نیست! در واقع، انحلال بدون تامل و در نظر گرفتن مسائل و پیامدهای مختلف و حقوق سپرده گذاران، بدون توجه جدی به نتایج کوتاه مدت تصمیمات، بنظر اشتباه فاحش اول بانک مرکزی و دولت بوده است. سوال مهم این است که چرا نگذاشتید آنها فعالیت کنند و در پشت پرده و در برنامه بلند مدتی آنها را ادغام یا منحل نکردید که سپرده گذاران هم آسیب نبینند؟ با نامه دستوری، گفته ها و اظهارات رسانه ای وضعیت آن است که می بینیم! در عین حال، خوب است گفته شود که در دولتهای مختلف اخیر جمهوری اسلامی ایران، تفاوت آنچنان خاصی در راه به اصطلاح ساماندهی این تعاونیها/موسسات وجود نداشته است بجز اینکه در این دولت این فرایند اندکی شتاب گرفته و در دولت قبلی، طبق آنجه در متن آورده ایم، بنظر سپرده گذران اینقدر وحشتناک مانند سالیان اخیر دچار دردسر نشده اند. بعبارتی دیگر، بانک مرکزی در دولت دوم رئیس قبلی، به اصطلاح ساماندهی غیرمجازها را شروع کرد ولی بظاهر در این حجم و اینگونه سپرده گذاران متضرر نشدند، هرچند که ریشه پیدایش بسیاری از این موسسات به همان زمانها برمی گردد!- همچنین لازم است گفته شود که آیا صرفا اعلام به مردم در یک رسانه و یا بطور محدود، مبنی بر اینکه در غیرمجازها سپرده گذاری نکنید، درحالیکه آنها با گستردگی و قدرت به فعالیت خود ادامه می دهند و چه بسا بسیاری نمی دانند که آنها مجوز بانک مرکزی ندارند، کافی است؟ پس وظیفه شما در برخورد جدی با آنها و اینکه از اول اجازه ندهید شعبه و دفتر راه بیندازند تا مردم در آنها سپرده گذاری نکنند، چیست و کجاست؟!

در مورد بازپرداخت سپرده ها هم اشکالات قانونی وجود دارد؛ و در واقع دلیلی وجود ندارد که مردم و سپره گذاران تاوان قصور بانک مرکزی در انجام وظایف نظارتی خود یا تخلفات مدیران یا سهامدارن آن موسسات، را با از دست دادن سپرده ها یا سودشان بدهند. بعلاوه، باید دید نرخ سود موسسات و بانکهای مجاز در سالهای قبل چقدر بوده است! تعداد زیادی از این سپرده گذاران به این اعتماد کرده اند که عبارت “تحت نظارت بانک مرکزی” بر سردرب یا دفترچه این موسسات نوشته شده است؛ یا اصلا مگر می شود یک فعالیتی در این سطح و با این تعداد شعب پیشرفته در بهترین نقاط شهرها، بی جواز باشد وقتیکه حتی یک دکه کوچک نمی تواند براحتی چند روز بدون مجوز در جایی پرت فعالیت کند!؟ ظاهرا اغلب سپرده گذاران هم از اینکه در چه تعاونی سپرده گذاری کرده اند (بجز شاید معدودی) خبر نداشته اند و با این تابلو و شعبات شیک و مجهز کی تصور کرده است که اینها با این تشکیلات بی جواز باشند؟ و یا عده ای حتی اصلا نمی دانسته اند که موسسه و بانک چه تفاوتی دارند! سوال این است که چرا در تابلو و دفترچه های موسسه عبارت تحت نظارت بانک مرکزی نوشته شده است؟! اگر غیرقانونی بوده است چرا برخورد نکرده اید؟ در ثانی آنچه مشخص است این است که تا همین شهریور ١٣٩۶ نرخ سود متداول “به اصطلاح” غیرمجازها در مقایسه با مجازها در حدود سه تا چهار درصد بوده است؛ و از طرفی دیگر آنچه هم از گفته سپرده گذاران بر می آید این است که اغلب از اقشار متوسط یا ضعیف اقتصادی جامعه بوده اند که روی سود آن سپرده ها برای گذران امور زندگی خود حساب باز کرده بودند؛ و مسلما غالب آنها اگر می دانستند با بی تدبیری و بی مسئولیتی عده ای نه تنها سود بلکه سپرده شان نیز چندین ماه و بلکه چندین سال قابل دریافت نیست و آنهم پس از دریافت، بخشی از آن را کسر می شود، احتمالا گذاشتن سپرده زیر بخچه یا بالش را بر این چنین نظام بانکی بی ثبات با مدیریتهای سطحی نگر، روزمره و مشکل داری ترجیح می دادند. مسلما افزایش فشارهای سپرده گذاران و ظاهرا دستوراتی از رهبر بوده است که باعث شد سران سه قوای جمهوری اسلامی نیز وارد مسئله شوند و هیاتی سه نفره برای پیگیری مسئله از طرف آنها تشکیل شود و آنها و دولتی ها نیز جلساتی با مجلسیان نیز در این زمینه برگزار نمایند.

از طرف دیگر، خوب است مشخص شود که پشت پرده قدرت سیاسی حامی این تعاونیها/موسسات چه/که بوده است؟ آیا بانک مرکزی حداکثر تلاش خود را برای برخورد با آنها انجام داده است؟ در واقع خوب است که یکبار هم شده درباره جزئیات آغاز فعالیتهای این تعاونی و موسسات مالی و اعتباری، اینکه تحت چه شرایطی شروع و فعالیت کرده اند و آیا رابطه و زد و بند و سفارش و رابطه و مسائل دیگر بوده است، تحقیق اساسی و بی طرفانه ای انجام شود. اصلا موسسان این موسسات کیستند؟! برای نمونه، اینکه با وجود بدون مجوز بودن و اعلام آن، تعاونیها یا موسساتی به فعالیت ادامه داده اند از یک طرف و نسبت خانوادگی نزدیک برخی مدیرانشان با مسئولین ارشد استانی و کشوری از طرف دیگر، سوالات و ابهاماتی ایجاد کرده است. همچنین اینکه در این میان در مورد بعضی از چنین تعاونیها و موسساتی چنین برخوردهای سختی انجام نمی شود، نیز اندکی سوال برانگیز است! برای مثال، چرا موسسات غیرمجاز دیگر به این راحتی منحل نشدند یا نمی شوند؟! آیا خود آنها بنگاههای قانونمند و قوی بوده اند و یا آیا قدرتها و نهادهای پشت آنها قوی تر هستند؟! برای نمونه تمام بانکها و موسسات وابسته به نهادهای قدرت، مانند شهرداری تهران (بانک شهر)، بنیاد مستضعفان و جانبازان (بانک سینا)، سپاه (بانک انصار)، بسیج (بانک مهراقتصاد)، ارتش (بانک حکمت ایرانیان)، نیروی انتظامی (بانک قوامین)، بنیاد شهید و امور ایثارگران (بانک دی)، آستان قدس رضوی (موسسه مالی و اعتباری ثامن) و موارد مشابه، بنظر بدون مشکلات فراوان مجوز گرفته اند و پابرجا مانده اند و حتی اخیرا به سپرده گذاران دو مورد غیرمجاز در میان آنها اطمینان و آرامش داده می شود که آنها بدون مشکل هستند و نگران نباشند! از آنطرف برای برخی موسسات/تعاونیهای دیگر، یک بار اعلام ساماندهی می کنند، یک بار مجاز به فعالیت، یک بار عدم مجاز، یک بار بحث ادغام یا مجوز و یک بار بحث انحلال مطرح بوده است!

مدتی بود که مسئولان بانک مرکزی می گفتند که چند هزار تعاونی و موسسه غیرمجاز در کشور وجود دارند؛ اما در نهایت با انحلال سه تعاونی البرز ایرانیان و وحدت (زیر مجموعه موسسه مالی و اعتباری آرمان) و افضل توس (و البته حدود دو سال قبل نیز هشت تعاونی زیر مجموعه موسسه مالی و اعتباری آرمان ایرانیان که به کاسپین تبدیل شد)، گفتند که دیگر موسسه غیرمجازی در کشور نداریم! در واقع بنظر منظورشان همین چند موسسه عمده بود! که آنها را نیز با سیاستها و روشهای ناصحیح مدیریتی به ورشکستگی و انحلال کشاندند و دود آن در اولین قدم به چشم مردم رفت- در واقع، قبل از تلاشهای بانک مرکزی علیه آنها، اغلب شان بدون مشکل چندانی برای سپرده گذارانشان به فعالیت خود ادامه می دادند. مطالعات بالا نشان می دهد که عدم نظارت جدی و بی مسئولیتی و سطحی نگری و یک بام و چند هوای بانک مرکزی عامل اصلی چنین مشکلاتی بوده است که افراد خاص و این موسسات/تعاونیها به راحتی و در این حد گسترده جولان دهند و یا با تبعیت به ظاهر از قوانین بانک مرکزی، بدون توجه به قواعد ادغام و ساماندهی، هر کدام از آنها کار خود را بکنند و در نهایت مردم متضرر شوند؛ در واقع چندان بی جا نیست اگر بگوییم که اکنون از جیب مردم اغلب مستضعف هزینه ناکارآمدی و قصور مسولان دولتی و بخصوص بانک مرکزی، پرداخت می شود! همچنین باید گفت که خود خواهی و یا زیاده خواهی مدیران و سهامدارن این موسسات نیز در عاقبت منحل شدن آنها قطعا تاثیر داشته است؛ بعبارتی دیگر، عدم تفاهم و تعامل با هم برای ادغام و طمع مستقل بودن و قدرت بیشتر داشتن عامل دیگری بوده است که این تعاونیها را به بن بست و نهایتا انحلال کشانده است. بعلاوه، آنچه معین است و از متن برمی آید این است که بانک مرکزی بدون توجه به اینکه آنها تلاشهای برای ادغام یا اخذ مجوز داشته اند، بیشترین همتش این بوده است که هم با هشدار به مردم که اینها غیرمجاز هستند و هم تلاشهایی برای انحلال، آنها را به بدترین شکل ممکن تاکنون ورشکسته کند! و در عمل سپرده گذاران را بیشتر از همه و بطور بی سابقه ای متضرر نماید.

سوال دیگر این است که آیا قرار است باز هم چنین ماجراهایی در آینده تکرار شوند؟ آیا برنامه و قوانین مدون و جدی در این زمینه تدوین شده است؟ چه کس/کسانی مسئول هستند و چه کسی باید پاسخگو باشد؟ آیا این موضوعات مشخص شده اند؟ اگر مسئولی تخلف یا کوتاهی در انجام وظیفه اش کرد چه؟ آیا حقوق مردم محفوظ خواهد بود؟! مکانیسم جدی برای جلوگیری از دوباره روی دادن چنین وقایع تلخی چیست؟ به هرروی، امید است که یک بار برای همیشه با تدوین قوانین جدی، دقیق و شفافی که مسئولیت نهادها و اشخاص نیز در آنها مشخص شده باشد جلوی تکرار چنین مسائلی گرفته شود؛ چونکه با این وضع و ادامه آن در وحله اول حق مردم پایمال می شود؛ در عین حال انتظار است که دولت و بانک مرکزی با شنیدن صدای سپرده گذاران موسساتی که اخیرا به اصطلاح ساماندهی شده اند، نسبت به بازپرداخت سپرده ها و سودهای معقول مصوب آن موسسات برای آنها اقدام و یک بار برای همیشه این ماجرا را خاتمه دهند و با شانه خالی کردن از زیرمسئولیت و یا گفته ها و اعمالی که نشان از پایمال شدن حقوق سپرده گداران می دهند، باعث ایجاد مشکلات بیشتر برای خود و مردم نشوند.

دکتر محمد نقدی

٠١/١١/١٣٩۶

ایلام

 

پانویس:  قبل از اینکه تجمعات و اعتراضهای اخیر شروع شود در حال مطالعه برای نوشتن این یادداشت بودم؛ و معتقد هستم که قسمتی از اعتراضات همین دی ماه در کشور مربوط به چنین وضعیتی بوده است که با عدم بازپرداخت سپرده های مردم، کسر از آنها یا عدم پرداخت سودشان، نه تنها خود سپرده گذاران بلکه خانواده هایشان و چه بسا افراد دیگر نیز درگیر و متضرر شده اند و این نیز باعث افزایش بی اعتمادی به نظام بانکی، دولت و حکومت هم شده است، که قطعا در صورت حل نشدن درست و عدم احقاق حقوق سپرده گذاران، بعید نیست حتی عواقب بدتری هم داشته باشد.

منابع اینترنتی مورد رجوع

[1] http://seiretahavol.blogfa.com/post-12.aspx

[2] http://rc.majlis.ir/fa/report/show/790776

[3] http://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1-26/571630-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C

[4] http://www.cbi.ir/page/4660.aspx

[5] https://www.mcls.gov.ir/icm_content/media/image/2016/08/97884_orig.pdf

[6] http://www.cbi.ir/page/16527.aspx

[7] http://www.cbi.ir/page/12777.aspx

[8] https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3%D9%87_%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C_%D9%88_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C#cnote_.D8.AA.DB.B1

[9] http://www.cbi.ir/showitem/7803.aspx

[10] http://www.cbi.ir/showitem/8178.aspx

[11] http://www.cbi.ir/showitem/8568.aspx

[12] http://www.cbi.ir/showitem/9435.aspx

[13] http://www.cbi.ir/showitem/9483.aspx

[14] http://www.yjc.ir/fa/news/4005052/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF-%D9%87%D8%B4%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%D9%8A-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D9%86

[15] http://www.khabaronline.ir/(X(1)S(qqegyas101muoxi1nnexbhgs))/detail/247237/society/problems

[16] http://www.cbi.ir/showitem/9490.aspx

[17] http://www.cbi.ir/showitem/9852.aspx

[18] http://www.cbi.ir/showitem/10144.aspx

[19] http://www.cbi.ir/showitem/10247.aspx

[20] http://ebinews.com/fa/news/41082/%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%88%D8%B2-%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF-821-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%88%D8%B2-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF.aspx

[21] http://www.cbi.ir/showitem/10571.aspx

[22] http://www.cbi.ir/showitem/10827.aspx

[23] http://www.akhbarbank.com/vdcjvte8.uqeyxzsffu.html

[24] http://sobhanehonline.com/fa/news/6704/%D8%A7%D9%81%D8%B6%D9%84-%D8%AA%D9%88%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC-%D8%B4%D8%AF

[25] http://www.cbi.ir/showitem/11549.aspx

[26] http://www.cbi.ir/showitem/12219.aspx

[27] http://banker.ir/news/5552/%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D9%81%D9%82%D8%B7-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%88-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF

[28] http://www.khabaronline.ir/detail/418064/Economy/macroeconomics

[29] https://www.mehrnews.com/news/2952653/%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%AD%D9%84%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF

[30] http://niknews.ir/fa/news/24847/%D9%85%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%AD%D9%88%D9%87-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D9%88%D8%AF-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7

[31] http://www.cbi.ir/showitem/13098.aspx

[32] http://bankemardom.ir/1395/07/09/38908/

[33] http://www.cbi.ir/showitem/14208.aspx

[34] http://old.alef.ir/vdcdxo0ofyt0n96.2a2y.html?494621

[35] http://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7-67/169910-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AB%D8%A7%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AC%D8%AC-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D8%B3%D9%88%D8%AF-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D8%B5

[36] http://www.cbi.ir/showitem/14480.aspx

[37] http://www.cbi.ir/showitem/16394.aspx

[38] http://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AE%D8%A8%D8%B1-64/1102594-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D9%88%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D9%86

[39] http://www.tabnak.ir/fa/news/712489/%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D9%86

[40] http://www.caspianci.ir/%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D9%88%D8%B5%D9%84-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D8%B4%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7/

[41] http://rasanebank.com/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%84-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B1%D8%A7-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%AF/

[42] https://www.isna.ir/tag/%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86+%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D9%86

[43] http://www.cbi.ir/showitem/9121.aspx

[44] http://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7-67/172335-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A6%DB%8C

[45] https://t.me/armanfcichanel/288

[46] https://t.me/armanfcichanel/287

[47] https://t.me/armanfcichanel/571

[48]https://t.me/armanfcichanel/12

[49] https://t.me/armanfcichanel/128

[50] https://t.me/arman_iranian1396/1335; https://t.me/arman_iranian1396/80 ; https://t.me/armanalborziranian/359

[51] http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13910404001471

[52] https://t.me/armanfcichanel/285

[53] http://www.cbi.ir/showitem/13851.aspx

[54] http://www.tabnak.ir/fa/news/562135/%D8%AE%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%B4%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%85-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87

[55] https://www.instagram.com/p/Bd5M6gXlwly/

[56] http://bankemardom.ir/1395/03/16/26798

[57] https://t.me/armanfcichanel/290

[58] http://ebinews.com/fa/news/41671/%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-2-%D9%85%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D9%86%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D9%82%D9%84-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-150-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86.aspx

[59] http://www.yjc.ir/fa/news/4475582/%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%88%D9%8A-%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%D9%8A-%D9%8A%D8%A7-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%BA%DB%8C%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

[60] http://www.akhbarbank.com/vdccssqs.2bqe08laa2.html

[61] https://t.me/arman_iranian1396/11

[62] http://banker.ir/news/4685

[63] https://t.me/armanfcichanel/213

[64] http://www.akhbarbank.com/news/35624/%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%88%D8%B2-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%82%D9%8A-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D9%8A%D8%B2-%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%AE%D8%B0-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF

[65] https://t.me/arman_iranian1396/370 ; https://t.me/arman_iranian1396/372

[66] http://www.cbi.ir/showitem/13851.aspx

[67] https://t.me/armanfcichanel/286

[68] http://banker.ir/news/186882/%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DB%B2-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%88-%DB%8C%DA%A9-%D9%84%D9%88%DA%AF%D9%88

[69] http://www.khouznews.ir/fa/news/130957/%D9%82%D8%B7%D8%B9-%D9%87%D9%85%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A8%D8%B7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF

[70] http://www.hamedanpress.ir/?p=news&i=1&e=10222&g=1

[71] http://akhbarbank.com/vdcjiaei.uqe8vzsffu.html

[72] https://www.mehrnews.com/news/3763765/%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%87%DB%8C%DA%86-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%88%D8%AF%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF

[73] http://bankemardom.ir/1396/04/08/64560

[74] http://www.khabarfoori.com/detail/150938/%D8%B9%D8%AF%D9%85-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%B9%D8%B2%D9%85-%D8%AC%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%81%D8%B9-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86

[75] http://old.alef.ir/vdcgw39wwak9yn4.rpra.html?396533

[76] http://banker.ir/m?newsid=162280

[77] http://bankemardom.ir/1395/03/03/25224

[78] http://ara-news.ir/fa/news/21606/%D8%A7%D8%AF%D8%BA%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%88-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA

[79] http://bankemardom.ir/1396/03/24/63026

[80] http://bankemardom.ir/1395/06/23/37487

[81] http://ilamebidar.ir/news/22765

[82] http://www.tabnakilam.ir/fa/news/295882/%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B0%D8%A8-%D9%85%D8%AD%D8%B6-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

[83] http://ilampooya.ir/42190/%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D9%86%D8%AF%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1

[84] http://www.seymarehkhabar.ir/news/9966

[85] http://www.nasimedehloran.ir/egtema/3827-polomb-arman.html

[86] http://tabnakilam.ir/fa/news/455521/%D8%AE%D8%A8%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D8%B4-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%81%D8%B9-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85

[87] http://www.farsnews.com/13950607000803

[88] http://www.ana.ir/news/182336

[89] http://www.magiran.com/npview.asp?ID=3194110

[90] https://t.me/arman_iranian1396/15 ; https://t.me/arman_iranian1396/14

[91] https://t.me/armanfcichanel/308

[92] https://t.me/armanfcichanel/305

[93] https://t.me/armanfcichanel/303

[94] https://t.me/armanfcichanel/301 ; https://t.me/armanfcichanel/302

[95] http://armanfci.ir/Post/%D9%85%DA%98%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%86%D8%AF

[96] https://t.me/armanfcichanel/203 ; https://t.me/armanfcichanel/206

[97] http://bazarnews.ir/fa/news/18380/%D8%A7%D8%AF%D8%BA%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D8%AF

[98] https://t.me/armanfcichanel/103 ; https://t.me/armanfcichanel/105 ; https://t.me/armanfcichanel/107

[99] http://bankemardom.ir/1396/04/09/64599

[100] http://iscanews.ir/news/781484/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%88%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87

[101] https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/03/07/1421492/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%84%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86

[102] http://lorestan.farsnews.com/news/13960308001015

[103] http://www.tabnak.ir/fa/news/697368/%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%B6-%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%B4%D8%B9%D8%A8-%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%AF%D9%88-%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A3%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AA%D9%86%D8%B4

[104] http://www.irna.ir/fa/News/82221766

[105] https://t.me/armanalborziranian/125 ; https://t.me/hezarpish/25446

[106] http://www.eghtesadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-5/185992-%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%AE%D8%A8%D8%B1

[107] https://t.me/armanfcichanel/198

[108] https://t.me/arman_iranian1396/146

[109] https://t.me/armanfcichanel/195

[110] https://t.me/arman_iranian1396/263

[111] http://www.seymarehkhabar.ir/news/10638

[112] https://t.me/armanalborziranian/251

[113] http://www.dana.ir/news/1063532.html/%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D8%B9%D9%85-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%85-%DA%A9%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AA%D9%84%D8%AE-%DA%A9%D8%B1%D8%AF—%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87—–%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D9%81%D8%AA

[114] http://bazarnews.ir/fa/news/17964/%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%87-%DA%AF%D8%B4%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%B8%DB%8C%D9%81%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA

[115] http://bazarnews.ir/fa/news/17876/%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%85-%D9%88%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D9%87-%DB%B1%DB%B0%DB%B0%DB%B0%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%85-%D9%BE%D9%88%D9%84-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85

[116] http://bankemardom.ir/1396/03/06/60964

[117] https://t.me/armanfcichanel/270

[118] http://www.dana.ir/news/1116496.html/%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D9%85%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86

[119] http://hamedan.farsnews.com/news/13960327001492

[120] http://sobhealvand.ir/news/25416/%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%84

[121] http://nafee.ir/node/29925

[122] http://www.titrebartar.ir/view-55356.html

[123] https://t.me/armanalborziranian/269 ;. https://t.me/armanalborziranian/315

[124] https://t.me/armanalborziranian/175 ; https://t.me/armanalborziranian/259;

[125] https://t.me/bankemardom/9161

[126] http://www.irna.ir/fa/News/82443896

[127] http://tabnakilam.ir/fa/news/384668/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D9%84%D9%85%D9%BE-%D8%B4%D8%B9%D8%A8-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%A7-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF

[128] https://t.me/armanfcichanel/573

[129] https://t.me/arman_iranian1396/1019

[130] https://t.me/armanalborziranian/62 ; https://t.me/armanalborziranian/63 ; https://t.me/armanalborziranian/64 ; https://t.me/armanalborziranian/65 ; https://t.me/armanalborziranian/66

[131] http://www.tabnak.ir/fa/news/685896/%D8%B1%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%82%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C

[132] http://www.irna.ir/fa/News/82544122

[133] https://t.me/armanalborziranian/11

[134] http://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7-15/489572-%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86

[135] http://www.akhbarnovin.ir/%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/%D9%82%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C/7732-%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%84-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D9%8A%D9%83%D9%8A-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B9%D8%A8-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%83%D8%B1%D8%AC–%D9%81%D9%82%D8%B7-%D9%BE%D9%88%D9%84%D9%85-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D9%8A-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85.html

[136] https://t.me/armanalborziranian/259

[137] https://t.me/armanalborziranian/319

[138] https://t.me/armanalborziranian/329

[139] https://t.me/arman_iranian1396/1004

[140] http://www.tabnak.ir/fa/news/716626/%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D9%82%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D9%88%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%AF

[141] http://forsatnet.ir/news/%D8%AD%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%87%D8%A7-%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AA%D9%86%D8%A7%D9%82%D8%B6.html

[142] http://banker.ir/news/187608/%D8%AA%D8%A7%D8%AE%D8%AA%E2%80%8C-%D9%88%E2%80%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%E2%80%8C%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%E2%80%8C

[143] http://www.vatanemrooz.ir/newspaper/page/2173/1/176302/0

[144] http://bankemardom.ir/1396/07/29/77392

[145] https://t.me/arman_iranian1396/1953 ; https://t.me/samenalhojaj_news/10907

[146] http://www.vatanemrooz.ir/Newspaper/BlockPrint/183275

[147] http://banker.ir/news/3469/%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%B6%D9%84-%D8%AA%D9%88%D8%B3-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%86%D8%B2%D8%AF

[148] http://www.akhbarbank.net/vdciw3ap.t1av52bcct.html

[149] http://ayaronline.ir/1395/07/210980.html

[150] http://www.irankargar.com/%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%B6%D9%84-%D8%AA

[151] http://www.irna.ir/fa/News/82228737

[152] http://ilamrasad.ir/news/26906/%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%AE-%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1

[153] http://abdanannews.com/ShowArticle.aspx?ID=23535

[154] http://tabnakilam.ir/fa/news/350611/%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D9%87%D8%B1%DA%86%D9%87-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%D8%B1-%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%AE%D8%B5-%D8%B4%D9%88%D8%AF

[155] https://www.mehrnews.com/news/3862726/%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%B7%D8%B1%D9%81-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF

[156] http://www.nasimedehloran.ir/topnews/4276-lhgbakht-arman.html

[157] تعدادی از تجمعات سپرده گذران البرز ایرانیان در سال 1396 (1) : ٢۵ فروردین ٩۶ مقابل وزارت کشور [https://t.me/armanfcichanel/169]؛ ٢٨ فروردین ٩۶ مقابل مجلس [http://snn.ir/fa/news/598626/%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%88-%D8%B9%DA%A9%D8%B3 ، https://t.me/armanfcichanel/175]؛ دوم اردیبهشت ٩۶ مقابل نهاد ریاست جمهوری [https://t.me/armanfcichanel/187]؛ هشتم اردیبهشت مقابل صدا و سیما همزمان با پخش مناظرات ریاست جمهوری [https://t.me/armanfcichanel/218]؛ ششم خرداد ٩۶ رباط کریم [https://t.me/armanfcichanel/260]؛ هفتم خرداد ٩۶ شهر ایلام در برابر شعبه این مؤسسه [https://t.me/armanfcichanel/271]؛ هفتم خرداد مقابل دادگستری تهران [https://t.me/armanfcichanel/273]؛ هشتم خرداد 96 در دهلران [http://www.nasimedehloran.ir/topnews/4276-lhgbakht-arman.html]؛ هشتم خرداد مقابل مجلس [https://t.me/armanfcichanel/274]؛ ١٣خرداد ٩۶ در کرج و همدان  [https://t.me/armanfcichanel/297 ، https://t.me/arman_iranian1396/43]؛ ١۶ خرداد مقابل مجلس [http://bankemardom.ir/1396/03/16/61902/ ، https://t.me/armanfcichanel/312]؛ ٣١ خرداد [https://t.me/armanfcichanel/377]؛ ٢٠ تیر مقابل استانداری ایلام [https://t.me/armanalborziranian/44]؛ ٢۴ تیر مقابل دادسرای پولی و بانکی تهران [https://t.me/armanalborziranian/72]؛ اول مرداد بانک مرکزی تهران [https://t.me/armanalborziranian/79 ، https://t.me/armanalborziranian/83]؛ هشتم مرداد مقابل استانداری ایلام [https://t.me/armanalborziranian/93]؛ هشتم مرداد مقابل نهاد ریاست جمهوری [https://t.me/armanalborziranian/92].

[158] http://bankemardom.ir/1396/02/18/59116

[159] https://t.me/armanfcichanel/51 ; https://t.me/armanfcichanel/58

[160] https://t.me/armanfcichanel/56

[161] https://t.me/armanfcichanel/338 ; https://t.me/armanfcichanel/335

[162] http://bankemardom.ir/1396/03/29/63483

[163] https://t.me/arman_iranian1396/228

[164] http://www.mizanonline.ir/fa/news/304053/%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%DA%A9%D9%86%D8%AF-%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%B6%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AF

[165] http://www.kermanfarda.com/news/1396-03-09/news27973.aspx

[166] https://t.me/armanfcichanel/281 ; https://t.me/armanfcichanel/311 ; http://www.icana.ir/Fa/News/335575/%D9%85%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF

[167] https://t.me/armanfcichanel/320

[168] http://bankemardom.ir/1396/03/19/62255

[169] https://t.me/armanfcichanel/331

[170] http://bankemardom.ir/1396/03/24/62952 ; http://bankemardom.ir/1396/03/24/63014

[171] https://t.me/armanfcichanel/348

[172] http://www.farsnews.com/13960411000375

[173] https://t.me/armanfcichanel/449

[174] http://www.kermanfarda.com/news/1396-04-12/news29052.aspx

[175] http://www.icana.ir/Fa/News/339098/%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D8%AF ; https://t.me/armanfcichanel/426

[176] https://t.me/armanalborziranian/17

[177] http://bankemardom.ir/1396/04/20/65943

[178] https://www.isna.ir/news/96042010975/%D9%85%D9%87%D9%84%D8%AA-%DB%8C%DA%A9-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D9%84-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%B9-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C

[179] https://t.me/armanalborziranian/49 ; https://t.me/armanalborziranian/52

[180] https://t.me/armanalborziranian/54

[181] https://t.me/armanalborziranian/75

[182] https://t.me/arman_iranian1396/709 ; https://t.me/arman_iranian1396/710

[183] https://t.me/armanfcichanel/471 ; http://ilam.farsnews.com/news/13960510000415

[184] https://www.mehrnews.com/news/4039915/%D8%AC%D8%B2%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%AE%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C ; https://t.me/armanalborziranian/340

[185] https://www.isna.ir/news/96051107122/%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D9%84%D9%84-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84-%D8%B3%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF

[186] http://bankemardom.ir/1396/05/17/69427

[187] http://www.cbi.ir/showitem/17119.aspx

[188] https://t.me/armanfcichanel/478

[189] http://bankemardom.ir/1396/05/14/68969

[190] https://t.me/armanalborziranian/164

[191] تعدادی از تجمعات سپرده گذران البرز ایرانیان در سال 1396 (٢) : ششم شهریور مقابل دادسرای پولی تهران [https://t.me/armanalborziranian/267]؛ ١٢ شهریور مقابل وزارت امور اقتصادی و داریی [https://t.me/armanfcichanel/518 ، https://t.me/armanalborziranian/296 ، https://t.me/armanalborziranian/299]؛ دوم مهر مقابل قوه ‌قضایه [https://t.me/armanfcichanel/528]، https://t.me/armanalborziranian/339]؛ هشتم مهر شب عاشورا! [https://t.me/armanfcichanel/539]؛ ١٠ مهر بلوار کشاورز [https://t.me/armanfcichanel/555]؛ ١١ مهر مقابل ساختمان مرکزی بانک تجارت [https://t.me/armanfcichanel/552 ، https://t.me/armanalborziranian/363]؛ ١١ مهر مقابل بانک مرکزی [https://t.me/armanfcichanel/558]؛ ١۴ مهر بلوار کشاورز ساختمان مرکزی قوه قضائیه [https://t.me/arman_iranian1396/1307 ، https://t.me/arman_iranian1396/1306]؛ ١۵ مهر حال یکی از مالباختگان خراب می شود! [https://t.me/armanfcichanel/561]؛ ١٨ مهر مقابل شعبه مرکزی بانک تجارت ایلام [https://t.me/armanfcichanel/572 ، http://qudsonline.ir/news/567765/%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1، https://t.me/arman_iranian1396/1358]؛ ٢٠ و ٢١ مهر تهران بلوار کشاورز ساختمان مرکزی قوه قضائیه [https://t.me/arman_iranian1396/1410 ، https://t.me/arman_iranian1396/1412 ، https://t.me/arman_iranian1396/1434]؛ ٢٣ مهر از مقابل قوه قضاییه به سمت بلوار کشاورز تهران و به سمت بیت رهبری [https://t.me/armanfcichanel/588 ، https://t.me/armanfcichanel/589 ، https://t.me/armanfcichanel/592 ، https://t.me/armanfcichanel/599 ، http://www.khabarfoori.com/detail/176563/%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D9%82%D9%88%D9%87-%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%87]؛٣٠ مهرماه مقابل قوه قضایه [http://tabnakbato.ir/fa/news/89316/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA] و در سنندج [https://t.me/arman_iranian1396/1532]؛ اول و دوم آبان مقابل مجلس [https://t.me/arman_iranian1396/1583 ، https://t.me/arman_iranian1396/1586]؛ هشتم آبان ماه مقابل دفتر سازمان ملل دفتر تهران [https://t.me/armanfcichanel/638 ، https://t.me/armanfcichanel/639 ، https://t.me/arman_iranian1396/1769]؛ ١١ آبان نمایشگاه مطبوعات [https://t.me/armanfcichanel/652 ، http://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/554113-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AB%D8%A7%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AC%D8%AC-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%B7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85 ، https://t.me/armanfcichanel/690]؛ ١۴ آبان جلوی داداسرای جرائم پولی و بانکی تهران [https://t.me/arman_iranian1396/1883 ، https://t.me/armanfcichanel/724]؛ ٢٠ آبان مقابل شعبه مرکزی موسسه تهران [https://t.me/armanfcichanel/762 ،  https://t.me/arman_iranian1396/2045، https://t.me/arman_iranian1396/2025]؛ ٢۴ آبان جلوی مجلس [https://t.me/armanfcichanel/791 ، https://t.me/armanalborziranian/396]؛ ٢٩ آبان مقابل کاخ دادگستری [https://t.me/armanfcichanel/825 ، https://t.me/armanfcichanel/826 ، https://t.me/armanalborziranian/403 ، https://t.me/arman_iranian1396/2250 ، https://t.me/arman_iranian1396/2256]؛ ٣٠ آبان مقابل بانک تجارت تهران [https://t.me/arman_iranian1396/2265 ، https://t.me/arman_iranian1396/2269 ، https://t.me/arman_iranian1396/2291 ، https://t.me/armanalborziranian/407]؛ پنجم آذر مقابل مجلس [https://t.me/armanalborziranian/500 ،  https://t.me/armanalborziranian/502 ، https://t.me/armanalborziranian/499] و … .

[192] https://t.me/armanalborziranian/282 ; https://t.me/armanalborziranian/283 ; https://t.me/armanalborziranian/284

[193] http://bankemardom.ir/1396/05/30/70744

[194] https://t.me/armanalborziranian/366 ; https://t.me/armanalborziranian/367

[195] https://t.me/armanalborziranian/304

[196] https://t.me/armanalborziranian/313 ;  https://t.me/armanalborziranian/280 ; https://t.me/armanalborziranian/281

[197] http://www.tabnakilam.ir/fa/news/492590/%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1-%D9%87%D9%85-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA

[198] http://www.cbi.ir/showitem/16831.aspx

[199] http://www.vatanemrooz.ir/Newspaper/PagePDF/27819

[200] https://t.me/armanalborziranian/315

[201] https://t.me/armanalborziranian/321

[202] https://t.me/armanalborziranian/330

[203] https://t.me/arman_iranian1396/1357

[204] https://t.me/armanalborziranian/344 ;  https://t.me/armanalborziranian/345

[205] http://www.icana.ir/Fa/News/349738/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B5%D8%AF%D8%A7-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%DA%A9%D9%86%D8%AF

[206] http://bankemardom.ir/1396/07/04/75057

[207] https://t.me/armanfcichanel/542

[208] https://www.isna.ir/news/96071910511/%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%B3%D9%88%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86 ; https://t.me/armanfcichanel/580

[209] http://www.icana.ir/Fa/News/351859/%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%88%D9%87-%D9%82%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B6%D8%A7-%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF

[210] http://www.goftemaan.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/21949-%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D9%84%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%BE%DB%8C%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%85%D8%AA%D8%AE%D9%84%D9%81-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

[211] http://www.kermanfarda.com/news/1396-08-09/news29425.aspx

[212] http://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/552926-%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%A8%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D8%AE%D8%B4-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7-%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%87-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D9%88%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C

[213] http://www.yjc.ir/fa/news/6295961/%D8%AA%D8%A3%DA%A9%DB%8C%D8%AF-180-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C

[214] https://www.isna.ir/news/96081609678/%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%82%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85

[215] http://www.icana.ir/Fa/News/355461/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%D9%84%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%AF-%D9%85%D8%B3%DA%A9%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B9-%D8%AA%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D9%88%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%C2%A0%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%B5%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF

[216] http://www.icana.ir/Fa/News/354340/%D9%85%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B1%DB%8C%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%B3%D9%88%D8%A7%D9%84-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%DB%8C%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%A8%D9%87-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B1%DB%8C%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D8%AA%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D8%B4%D8%AF

[217] http://www.icana.ir/Fa/News/355701/%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D9%84%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D9%81%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%88-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%B9-%D8%AE%D9%88%D8%AF-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%B6%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%86%D8%AF

[218] https://www.mehrnews.com/news/4140810/%D8%AC%D8%B2%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%87-%D9%82%D9%88%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C

[219] http://www.pishkhaan.net/news/52121 ; http://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-62/3308922-%D8%AA%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%B6-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D9%84-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C

[220] http://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/559333-%D8%AD%D9%84-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87

[221] http://shoaresal.ir/fa/news/92794/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%87-%D8%B3%D9%87-%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2

[222] http://boursepress.ir/news/70239/%D9%86%D8%AA%DB%8C%D8%AC%D9%87-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%87-%D9%82%D9%88%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D9%84-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C

[223] http://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%84%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-149/558131-%D8%AC%D8%B2%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3

[224] http://nafee.ir/node/30160

[225] https://t.me/armanfcichanel/881 ; https://www.isna.ir/news/96090804152/%D8%AA%D9%88%D8%B6%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B1%DB%8C%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA

[226] https://t.me/armanalborziranian/507

[227] https://t.me/armanalborziranian/417 ; https://t.me/armanalborziranian/422

[228] https://t.me/armanalborziranian/498

[229] http://bankemardom.ir/1396/09/05/80667 ; https://t.me/armanalborziranian/542

[230] http://www.kermanfarda.com/news/1396-09-07/news29478.aspx

[231] https://t.me/armanfcichanel/870

[232] http://www.alef.ir/news/3960908058.html

[233] http://bankemardom.ir/1396/09/11/81226

[234] http://www.cbi.ir/showitem/17170.aspx

[235] https://t.me/armanalborziranian/591 ; http://bankemardom.ir/1396/09/12/81294

[236] http://bankemardom.ir/1396/09/18/81690

[237] http://www.alef.ir/news/3960919052.html

[238] http://banker.ir/news/192792/%D8%AF%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D9%88%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C

[239] https://t.me/arman_iranian1396/1028 ; https://t.me/arman_iranian1396/1347 ; https://t.me/armanfcichanel/632 ; https://t.me/armanfcichanel/895

[240] https://t.me/armanalborziranian/622 ; https://t.me/armanalborziranian/651

[241] https://t.me/armanalborziranian/650

[242] https://t.me/armanalborziranian/629

[243] https://t.me/armanalborziranian/621

[244] http://www.president.ir/fa/101949

[245] http://www.iribnews.ir/fa/news/1943075/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%D9%8A-%D8%AA%D8%AE%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2

[246] https://www.mehrnews.com/news/4170283/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%AE%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2

[247] https://t.me/armanalborziranian/643

[248] http://www.alef.ir/news/3960925085.html

[249] https://t.me/armanalborziranian/666 ; https://www.mehrnews.com/news/4185211/%DB%B3%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B3%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D8%B4%D8%AF  ; https://t.me/armanalborziranian/667

[250] http://bankemardom.ir/1396/10/08/83832

[251] https://t.me/armanalborziranian/678

[252] http://www.afkarnews.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/699619-%D8%B3%DB%8C%D9%81-%D8%A8%DB%8C-%DA%A9%D9%81%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%84%DB%8C%D8%A7%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF

[253] http://www.alef.ir/news/3961009356.html

[254] http://www.president.ir/fa/102255

[255] https://t.me/arman_iranian1396/2674

[256] https://t.me/arman_iranian1396/2680

[257] https://t.me/arman_iranian1396/2670

[258] https://t.me/arman_iranian1396/2731

[259] http://www.tejaratbank.ir/news/1755096-ALBORZ.html

[260] http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13961017000209

[261] http://bankemardom.ir/1396/10/13/84343

[262] https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/10/23/1625803/%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AC%D8%B2%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D8%AA

[263] https://t.me/armanalborziranian/693

[264] https://www.mehrnews.com/news/4185913/%D9%86%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D8%B3%D9%88%D8%A1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%B6%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%AF

[265] http://bankemardom.ir/1396/10/20/85059

[266] http://bankemardom.ir/1396/10/20/85056

[267] http://bankemardom.ir/1396/10/25/85457

[268] http://bankemardom.ir/1396/10/26/85506

[269] http://www.vatanemrooz.ir/Newspaper/BlockPrint/187531

 

 

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)