داریوش برادری، کارشناس ارشد روانشناسی/ روانکاو
اینکه بهای فرار از رویارویی با حقایق هولناک و گریز از نقد و آسیب‌شناسی هر رخداد و جریانی، ناگزیر چیزی جز کوتوله‌شدن و عامی‌تر شدن، گرفتارآمدن در حماقت یک دور باطل و تبدیل‌شدن به کوری عصاکش کوری دیگر نیست؛ آن هم درحالی‌که خودشیفته‌وار خیال می‌کنید بسیار می‌بینید!
«ورود به این بحث تخصصی و چالشی فقط برای علاقه‌مندان به این مباحث و خواص است؛ یا به قول نیچه، برای «همه‌کس و هیچ‌کس».»
پیش‌درآمد!
مصاحبه یک‌طرفه و مضحک مجله بارو با داریوش آشوری عزیز و خانم شهلا شفیق، با سخنانی به‌شدت متوهمانه و ناروشنفکرانه از سوی هر دو طرف، بدون هیچ سوال نقادانه و چالشگرانه از طرف مجری جوان سهراب مختاری، چنان سطح پایینی دارد که جز از روی تأسف نمی‌توان سر تکان داد و به این دو روشنفکر ایرانی، به‌ویژه به داریوش آشوری عزیز، گفت:
حالا ببینید چرا روان‌کاوی، از فروید تا لکان، نشان می‌دهد که زندگی بشری ذاتاً اتیکال است و شما، من و دیگری، به بهای هر انتخاب و موضع‌گیری‌مان، ناگزیر بالغ‌تر یا نابالغ‌تر، بزرگ‌تر یا کوتوله‌تر می‌شویم. سطح بحث و نظراتمان نیز، مانند آنچه در این مصاحبه و موضع‌گیری‌هایتان پیرامون رخداد «پهلوی و شاه‌دوستی» می‌بینیم، می‌تواند چنان تنزل کند که مصداق شعر فروغ شود: «در سرزمین قدکوتاهان معیارهای سنجش بر مدار صفر حرکت می‌کند.»
باید به این دو گفت: لحظه‌ای در آینه درست به خودتان بنگرید و ببینید چقدر عامی شده‌اید و چه خیانتی نه‌تنها به روشنفکری، بلکه به آثار بزرگ خودتان می‌کنید؛ به‌ویژه داریوش آشوری که اکنون حتی مفهوم «کین‌توزی نیچه» را نیز به‌غلط، به شکلی مسخ‌شده و در خدمت دیسکورس نادرست کنونی‌تان به کار می‌گیرد.
اما حال در بخش اول سراغ نمایش و ساختار این مصاحبه برویم و آنچه را با نقد و آسیب‌شناسی آشکار کنیم که شهلا شفیق و آشوری می‌خواهند ما را با سخنان سطحی و نصفه نیمه در باب رواداری و حق مردم در انتخاب و لزوم نگاه به اینده و عبور از کین توزی به گذشته از آن دور بکنند: گریز از رویارویی با دروغ‌ها و نکات ضدروشنفکرانه مواضع شاه‌دوستانه خودشان. مهدی خلجی در نقد قوی ویدیوییش بخوبی تحریف و یا خطاهای آنها در کاربردشان از این مفاهیم مدرن را بخوبی نشان می دهد که به آن ارجاع می دهم.
سپس، در بخش دوم، به سراغ آن صحنه اصلی و مستتری برویم که در پس این دیدار و مصاحبه‌ها پنهان مانده و پرسش‌های حادی را مطرح کنیم که از چشم کل بحث دور مانده‌اند؛ صحنه‌ای محوری که حتی در نقد ویدیویی اخیر و قوی مهدی خلجی بر این مصاحبه مستتر می ماند..
آنگاه، در بخش پایانی، به‌اختصار به بحث ساختاری و محوریِ «رسانتیمو و کین‌توزی از منظر نیچه» می‌پردازم؛ بحثی که داریوش آشوری بزرگ، متأسفانه، آن را به شکلی تحریف‌شده و مسخ‌شده، یا به قول مهدی خلجی، به‌صورت مکانیکی بیان و مطرح می‌کند. ازاین‌رو، علائم و مشخصه‌های اصلی و ساختاری کین‌توزی را در رخداد پهلوی و جنبش شاه‌پرستانه یا شیروخورشیدی و نیز تبلور این علائم در رخدادهای هولناک چند ماه اخیر را نمی‌بیند یا نمی‌خواهد ببیند.
۱. تلاش شهلا شفیق و داریوش آشوری، به همراه مجری مجله بارو، برای تولید یک صحنه دروغین و بهای آن!
تمامی سخنان و اعتراضات شهلا شفیق و داریوش آشوری به نقدهای مطرح‌شده درباره دیدارشان با رضا پهلوی بر این اساس استوار است که قانون رواداری مدرن باید به روشنفکر این حق را بدهد که با یک رهبر سیاسی ملاقات کند. امری که به باور من، اساساً موضوع محوری اکثر آن نقدها نبوده است. طبیعی است که آنها حق دارند با رهبران سیاسی مختلف در اپوزیسیون دیدار کنند یا فردی را به‌عنوان آلترناتیوی مهم‌تر در نظر بگیرند.
موضوع اما این است که روشنفکر از پیش می‌داند چنین ملاقاتی همزمان به معنای ورود به یک تصویر و دیسکورس است؛ تصویری که پیام‌های خاص خود را دارد. بنابراین، او باید بتواند فاصله نقادانه و آسیب‌شناسانه خود را حفظ کند و دیدارش را با توجه به نکات مثبت و پرسش‌برانگیز آن نقد کند. چیزی که هیچ‌یک از این دو انجام ندادند. آنها صرفاً کار خود را تأیید کردند؛ چه در آن زمان و چه اکنون، در این مصاحبه، آن هم با وجود تجارب هولناک چند ماه اخیر و رخدادهای آن.
اینجاست که وقتی شهلا شفیق می‌گوید: «مخالفان ما می‌گویند کار روشنفکری نقد قدرت است، اما مگر رضا پهلوی در قدرت است که نقدش کنیم؟»، واقعاً باید خندید و گفت: یا شما اصلاً مفاهیم دیسکورس و قدرت را نفهمیده‌ای و نمی‌دانی که هر اپوزیسیون و گروهی نیز خود تبلور نوعی قدرت و دیسکورس است و باید آسیب‌شناسی شود، یا واقعاً دچار فراموشی در پیری شده‌اید که چنین سوتی‌هایی می‌دهید! شمایی که سالها در جهان مدرن و فضای روشنفکری فرانسه زندگی کرده‌اید و استاد دانشگاه بوده‌اید، چگونه چیزی از این مباحث نیاموخته‌ای؟ تازه خودتان را منتقد پسامدرنیته و فوکو نیز می‌خوانید، اما اینجا نشان می‌دهید که اساساً نفهمیده‌اید فوکو چه می‌گوید!
دقیقاً در همین‌جا باید به او و هر دو گفت که با تبلور این «حماقت‌های تخصصی و سوتی‌ها» در نظراتت، با قانون اخلاقی روان‌کاوی روبه‌رو می‌شوی؛ قانونی که می‌گوید به بهای ناتوانی‌ات در مواجهه با حقایق بنیادین و زیرساختارها و به بهای شیفتگی کورکورانه‌ات به شاهی نو، ناگزیر هر روز عامی‌تر، کورتر و کوتوله‌تر می‌شوی. زیرا هر عمل ما بهایی دارد و تأثیر آن به‌سرعت در کنش، قضاوت و سخن ما جاری می‌شود. این همان اخلاق و اتیک رادیکال روان‌کاوی و زندگی نمادین است.
زیرا موضوع چالش برای نقادان مدرن، اصلا دیدار شما با رضا پهلوی نیست؛ این حق شماست. موضوع، ناتوانی شما از آسیب‌شناسی و طرفداری همراه با نقد است. مسئله، ناتوانی شما از «برخورد پارادوکسیکال همراه با علاقه و نقد» است؛ چیزی که اساس منش روشنفکری و به‌ویژه شیوه نیچه‌ای و روان‌کاوانه محسوب می‌شود. اینکه همیشه فاصله ایی نقادانه با هر رخدادی حفظ بکنی که نیچه به آن «پاتوسِ فاصله» یا «شورِ فاصله» می گفت.
برای مثال، شهلا شفیق با شیفتگی می‌گوید که چهار اصل بنیادین رضا پهلوی، اساس هر جامعه‌ی مدرنی است. ما نیز می‌گوییم: چه خوب، موافقیم! اما مسئله این است که چرا گام مهم، مدرن و ضروری بعدی را برنمی‌داری و به سنجش و نقد ساختار، کنش، رفتار و واکنش‌های همین فیگور، این شاه نو و دیسکورس شکل‌گرفته حول او، بر اساس همین موازین دست نمی‌زنی؟ زیرا باید پرسید آیا ساختار گروهی، روابط درونی، شیوه‌ی اعمال قدرت و کنش سیاسی و عملی او، و نیز دیسکورس نهفته در زبان، کنش‌های سیاسی و شعارهای هوادارانش، به همین اندازه دموکراتیک و مدنی است؟ یا میان حرف و عمل او تناقضی بنیادین وجود دارد؟ درست در همین‌جاست که دم خروس بیرون می‌زند.
همین ساده‌لوحی و تحریف مبانی نقد را در موضع داریوش آشوری نیز می‌بینیم؛ آنجا که هرگونه نقد به رضا پهلوی و تناقضات ضددموکراتیکِ ساختار گروهی و کنش‌های سیاسی هوادارانش را نمادی از کین‌توزی نسبت به دوران پهلوی می‌بیند. یا ساده‌دلانه می‌پرسد: چرا به گذشته‌ی پهلوی می‌نگرید؟ او که مسئول کارهای پدرش نیست! او آدم راست‌گویی است؛ به حرفهای حال و آینده‌ی او توجه کنید.
در اینجا با کوری موضعی و گریزناپذیر او در مواجهه با این رخداد روبه‌رو می‌شویم؛ زیرا نمی‌خواهد در جایگاه یک منتقد مدرنِ پارادوکسیکال، یا به تعبیری نیچه‌ای، در برابر این رخداد بایستد و آن را از درون تناقضاتش به نقد بکشد.
اینکه آن چیزی را نمی‌بیند که پیش چشم او و یکایک ما آشکار است: زیرا اگر رضا پهلوی نام ولیعهد و عنوان فرزند پدرش را یدک نمی‌کشید و بدون این القاب وارد عرصه سیاست می‌شد، آیا اساساً به چهره‌ای مطرح در این عرصه تبدیل می‌شد؟ آیا حتی هواداران کنونی‌اش هم برای او تره خرد می‌کردند؟
بنابراین، در مواجهه با چنین رخداد سیاسی و یا فرهنگی، باید گذشته، حال و آینده او را همزمان در نظر گرفت که در هر پدیده همزمان جاری هستند؛ همچنین باید دیسکورسهای مختلف سیاسی، فرهنگی، روانی، داخلی و خارجی را بررسی کرد که به‌سان دال‌ها، اساساً او را به چهره‌ای مطرح تبدیل کرده و همچنان زنده نگه می‌دارند. باید پرسید او و گروهش، به‌مثابه نیرویی مدرن، تا چه اندازه از خطاهای پدرش و مدرنیزاسیون دیکتاتورمنشانه او فاصله گرفته‌اند و آیا اکنون واقعاً در عمل به دنبال تحقق دموکراسی از مسیر جنبشی مدنی و تکثرگرا هستند؟ یا اینکه، در کجا و تا چه اندازه این خودانتقادی دمکراتیک و این ساختار مشروطه و مدرن را نشان می دهند، تا کچا همچون برخی از هواداران سلطنت‌طلبش، در پی بازگشت به دوران پهلوی و تبدیل شدن او به «شاه نو» هستند؟
یا چگونه این مباحث آشکار را نمی‌بینند که زبان، گفتار و واژگان محوری رضا پهلوی و یارانش، حامل ساختارها و دیسکورسی به‌شدت سیاه‌وسفید، خشونت‌بار و کین‌توزانه است؟
برای مثال، رضا پهلوی و مریدانش انقلاب پنجاه‌وهفت را «فتنه» می‌خوانند و معتقدند مردم در آن زمان فریب خوردند و دچار خطا شدند. از دل همین نگاهی با خشم نارسیسیک به گذشته، روایتی از وضعیت کنونی شکل می‌گیرد که بر اساس آن، حکومت فعلی نه صرفاً حکومتی مستبد، بلکه نیرویی اشغالگر تلقی می‌شود که ایران را از مردمش ربوده است. پیامد منطقی چنین روایتی نیز آن است که وضعیت موجود نه از مسیر مبارزه‌ای سیاسی و دموکراتیک، بلکه از طریق جنگی خونین و با پذیرش تلفات انسانی به‌مثابه هزینه‌ای اجباری و ضروری برای سرنگونی این حکومت و بازپس‌گیری ایران تصور و توجیه می‌شود؛ جنگی که قرار است در نهایت به بازگشت به گذشته‌ی به‌ظاهر پرشکوه پهلوی، البته در قالبی نو، بینجامد.
یعنی، از استاد زبان بزرگی چون داریوش آشوری و با این همه نوشته ی قوی در باب زبان و معضلات زبانی و بحث قوی «غرب ستیزی»، آیا نباید پرسید که چگونه می‌توانی این گفتمان زبانی و نوستالژیِ به‌شدت خشونت‌طلبانه و خودشیفته‌وار را، با کمترین توانایی در پذیرش نقد و خودانتقادی ببینی و آن را آسیب‌شناسی نکنی؟ و تازه، هرگونه انتقادی را به‌سان کین‌توزی نیچه‌ای بخوانی؟
می‌بینید تا کجا در این بحث سقوط کرده‌اید؟
زیرا وقتی به‌عنوان روشنفکر به این مباحث ساختاری و نقد دیسکورسیو نمی‌پردازید و فراموش می‌کنید که به قول نیچه، «هدف والا، ابزار والا و روح‌مندشده می‌خواهد»، همانطور که تحول دمکراتیک راه مدنی و دمکراتیک می خواهد و نه اینکه به جنگ هولناک و به منجی هولناکتر پناه ببرید، آنگاه در حال خیانت به مباحث روشنفکری و به زحمات خودتان و به جنبش مدنی مردمتان هستید.
زیرا سوال نقادانه، نیچه وار و رادیکال شما مثل ما باید این باشد که، چگونه می‌توان انتظار داشت که به تحولی مدنی از مسیر بمباران کشورتان به دست منجیان دروغین و در نقش مفعولانی مازوخیست دست یابید؟
وقتی این تفاوت‌ها و مباحث مهم را نمی‌بینید یا از یادتان می رود و شیفته گفتار، کلام یا برخورد شخصی فردی می‌شوید، آنگاه در حین این موضع گیریهای ساده لوحانه چیزی جز مریدی شیفته بیش نیستید و نام روشنفکری را به گند می‌کشید؛ کاری که شما انجام می‌دهید.
زیرا شما به‌عنوان یک روشنفکر یا جامعه‌شناس، باید همان زمان بررسی می‌کردید که رفتار و کنش سیاسی رضا پهلوی و گروهش تا چه اندازه با این ساختار دموکراتیک همخوانی دارد و آنان در عمل تا چه حد به اصول آن پایبند هستند. یا دست‌کم پس از آن، با توجه به رخدادهای هشت ماه گذشته، این نقد را مطرح می‌کردید و زمینه‌ی بحث و چالش را فراهم می‌آوردید.
شما باید می‌دانستید و بر همین اساس می‌سنجیدید که جنبش دموکراتیک ذاتاً تکثرگراست و هر رهبر نمادینی، مانند گاندی یا ماندلا، باید در اطراف و پشت سر خود از یک حزب سیاسی، مثلاً حزبی مشروطه‌خواه، برخوردار باشد که در کنار احزاب و گروه‌های دیگر و در قالب کنگره‌ای ملی، به وفاق ملی برسد. چنین جنبشی باید متشکل و متکثر عمل کند و اعضا و گروه‌هایش بتوانند با یکدیگر بحث و جدل داشته باشند.
نه اینکه رضا پهلوی بیاید و بگوید من رهبر دوران گذار هستم، چون مردم فقط نام مرا صدا زده‌اند؛ هرکس هم می‌خواهد، سوار اتوبوس مجازی من شود و با رانندگی من حرکت کند! و شما نیز شیفته وار بگویید ببینید او از مردم و نیروهای مختلف خواسته است همراهی‌اش کنند! نه خیر خنگ خدا، او از دیگران درخواست بیعت و قبول تک رهبریش را کرده بود، همانطور که با عکسهای شما تبلیغ کرد که روشنفکران نیز با او بیعت کرده اند و رهبری او را می خواهند. همانطور که قبلا نیز با طرفدارانش اکسیون «به پهلوی وکالت می دهم» را راه انداخته بود.
آخر تا کجا می‌توان در کوته‌بینی و خودشیفتگی فرو رفت و چنین سخنانی گفت، آن هم با این تصور که کسی متوجه تناقض‌ها و معنای واقعی حرف‌هایتان نمی‌شود؟
یا شاید چون مجری جوانی روبه‌رویتان نشسته که بشخصه شیفته پدر و سودای شاهی نو است، با دستمال یزدی در دست برایتان کف می‌زند و تحسینتان می‌کند، منتقدانتان را بی‌درنگ «طرفداران رژیم» می‌خواند و شما نیز، مانند عین‌الله باقرزاده، با تکان دادن سر به تأیید سخنانش می‌پردازید، گمان می‌کنید در چنین فضایی خودستایانه می‌توانید هرچه می‌خواهید بگویید، بی‌آنکه ناگزیر به پاسخ‌گویی باشید. آنهم به حالت مضحک، خود گویی و خود خندی، عجب مرد هنرمندی!
اینجاست که می‌بینیم این افراد، از جمله شهلا شفیق، حتی برنامه دوران گذار رضا پهلوی را نخوانده‌اند و سوتی‌های دیکتاتورمنشانه آن را در ساختار رهبری دوران گذار، با قدرت مطلقه برای رضا پهلوی تا زمان برگزاری صندوق رأی، نمی‌بینند. تازه انتظار دارند که در چنین شرایطی، خواست جمعی از صندوق رأی بیرون بیاید؛ آن هم بر بستر رشد همین روابط مرید و مرادی میان شاهک آنها و مریدانش!
یا داریوش آشوری می‌گوید دیدارش با رضا پهلوی بر این اساس بوده که متوجه نوعی نوستالژی جمعی برای بازگشت به دوران پهلوی، پس از شکست اصلاح‌طلبی و غیره، شده بود و در فیگور رضا پهلوی و نگاه باز او، توانایی ایجاد یک «وفاق جمعی» را می‌دید و همچنان می‌بیند.
پرسش نقادانه و نیچه ایی اما این است: راستی شما که از نیچه و روشنفکری سخن می‌گویی، خطرات چنین نوستالژی و بازگشت به گذشته‌ای باشکوه، اما دروغین و ازدست‌رفته را که می‌دانی. چرا در عین پشتیبانی از آنها، دست‌کم به خطراتش اشاره نکردی؟ اینکه چگونه چنین نوستالژی‌ای می‌تواند به روابط مرید و مرادی، خودفریبی و خشونت علیه هرگونه نقد تبدیل شود، مگر آنکه این آسیب‌ها نقد و برطرف شوند و ساختارهای دموکراتیک درونی میان هواداران رضا پهلوی و منتقدانش شکل بگیرند. همانطور که دقیقا همین اتفاقات رخ داد و می دهد. لااقل به او امید دارید، نقش نقادانه و هواخواهانه مدرن خویش را هم اجرا بکنید و نه اینکه مداح و شیفته صداقت و راستگوییش و پاکیش بشوید و اینکه حرفهای خوب و دمکراتیکی زده است. باید بدانید که این کافی نبوده و نیست. زیرا موضوع نقد مدرن همیشه نقد ساختارها و دیسکورسهای دمکراتیک یا دیکتاتورمنشانه ی حاکم بر رخداد و گروهی و با اسیب شناسی مداوم است و نه نیت افراد یا ارزوهایشان.
چرا شما این آسیب‌شناسی را انجام ندادید و اکنون نیز انجام نمی‌دهید؟ بی‌آنکه ما مثلا از آشوری به‌خاطر کهولت سن انتظار مقاله‌ای طولانی داشته باشیم، این همان وظیفه‌ای است که باید هنگام طرفداری از یک پدیده و رخداد اجتماعی و سیاسی بر عهده بگیرید. اینها جزو اصول ابتدایی نقد و مباحث روشنفکری است..
یا شهلا شفیق که خود را روشنفکر و جامعه‌شناس می‌داند، می‌گوید: «مردم اسم رضا پهلوی را صدا زدند و اینکه روشنفکران به خواست مردم توجه نکنند، علامت بی‌شرمی است.» اینجا بار دیگر تکثر نظرات، حتی در دی‌ماه و پس از آن، با وجود مطرح‌شدن پرقدرت نام رضا پهلوی و با پشتیبانی گسترده رسانه‌ای و اسپانسر خارجی، به‌ویژه از سوی ایران اینترنشنال، به فراموشی سپرده می‌شود. انگار همه چیز خودبخودی و خودجوش بوده است. حال شهلا شفیق، یک به‌اصطلاح روشنفکر و منتقد، می‌گوید حرف مردم آیه محض است و هرکس مخالف یا منتقد آن باشد، پس ضد مردم و دموکراسی است!
اینجا او به کل جنبش روشنفکری، از جمله روشنفکری فرانسه، خیانت می‌کند؛ جنبشی که هیچ‌گاه تسلیم جو عمومی نمی‌شود و در عین احترام به رخدادها و خواست مردم، آنها را نقد و آسیب‌شناسی می‌کند.
یا از یاد می‌برد که اکنون می‌تواند از رضا پهلوی بخواهد فراخوانی بدهد تا مردم در ایران، در امنیت و در خانه‌هایشان، یک شب فریاد «جاویدشاه» سر دهند و ببینند آیا حتی یک محله یا شهر را با فریادهایشان می‌لرزانند یا نه!
با این روایت احمقانه و تبدیل رأی مردم به «چماقی برای سرکوب نقد»، آن هم از موضع اخلاق جبار و ملای نو، شهلا شفیق، باید به انقلاب ۵۷ نیز کاملاً حق بدهد؛ زیرا مردم نام خمینی را میلیونی فریاد زدند! پس دیگر نباید به نقد و آسیب‌شناسی آن انقلاب پرداخت و اساساً حق نقد و آسیب‌شناسی نیز وجود ندارد، چون رأی، رأی مردم است!
می‌بینید چقدر راحت برای فرار از رویارویی با کوری و شیفتگی جدیدشان مفاهیم مدرن را مسخ و تحریف می‌کنند؟ تازه خود شهلا شفیق در کتابش پیش‌تر این دیسکورس مذهبی و تثبیت آن را در مسیر انقلاب و پس از آن نقد و آسیب‌شناسی کرده و نکات درستی نیز مطرح کرده است. یعنی با سیاست یک بام و دو هوا روبه‌رو هستیم.
یا از سوی دیگر، شهلا شفیق به تطهیر رژیم پهلوی در مقام حکومتی توسعه‌گرا می‌پردازد. به‌جای آنکه درکنار بیان نکات خوب و مدرن حکومت پهلوی به بررسی معضلات ساختاری دیکتاتوری باصطلاح سکور پهلوی بپردازد، یا بررسی منطقی و مدرن از جامعه شناسانه مطرح بکند که چرا انقلاب پنجاه و هفت و جمهوری اسلامی بر بستر نظام و مدرنیزاسیون توسعه گرا پهلوی به وجود آمد و یا رادیکالتر چرا باید بوجود می امد؟
اینجا او ناگهان برخورد جامعه‌شناسانه و نگاه علوم انسانی را فراموش می‌کند. زیرا از نظر او، انقلاب ۵۷ هیچ ارتباطی با مدرنیزاسیون بحران‌زای خاندان پهلوی و شکل دیکتاتوری مدرن آن ندارد؛ گویی نمی‌بیند که چرا مردم مجسمه شاه قبلی را پایین کشیدند و عکس امام و شاه بعدی به ماه رفت!
اینها به‌خاطر شیفتگی به امیدی واهی و بخاطر کوری کنونی و نداشتن جرئت رویارویی با ساختارهای فرهنگی، زبانی و دیسکورسیو این «دور باطل نفرت از پدر قبلی و تلاش برای دستیابی به شاه و پدری نو»، چیزی را نمی‌بینند که درست جلوی چشمشان در حال رخ‌دادن بوده و هست؛ هم پیش از دیدار آنها با رضا پهلوی و هم در این هفت‌هشت ماه اخیر.
اکنون رضا پهلوی برای آنها به «تنها امید و راه نجات» تبدیل شده است، نه یک ساختار مشروطه و مسیر مدنی و تکثرگرا و رنگارنگ که با پیوند شبکه‌وار و مدرن جنبش داخلی و خارجی، راه را برای تحول نهایی و رنسانس ایران هموار کند.
اینکه نمی توانند نقادانه «تناقض اسکیزوفرنیک» میان تظاهرات مدرن و باشکوه اولیه آنها و از طرف دیگر با شعارهای جاوید شاه و تنها رهبر شاه و با حذف بقیه و حتی جنبش زن/زندگی/ازادی را ببینند و اینکه چرا این تناقض روان پریشانه یا هیستریک بایستی به حرکات هولناک بعدی منتهی می شد و شد. اینکه انها در این ساختار واکنشی و نارسیسیک مسیر ساختار مرید و مرادی را در پیش گرفته‌اند و حاضر شدند برای دستیابی به قدرت حمله نظامی و بمباران کشورشان را بخواهند. یا با رقصیدن برای منجیان هولناک نو و در نقش مفعولانی مدنی، مانند «فیگور ایاز» در اثر زنده‌یاد براهنی، دمرو بر زمین می‌افتند تا خدای نو بر آنها فرود بیاید و خوشبختشان کند. همزمان به جنایتی علیه کشورشان از طریق بمباران و تحکیم رژیمی یاری می‌رسانند که بقایش همواره بر جنگ و بحران استوار بوده و هست. رژیمی که بیش از هر چیز از گشوده‌شدن راهها و شکست دیسکورس خیر و شر خود می‌ترسد و از چنین رقبایی دلنگرانی فراوان ندارد. چون از جنس و تبار خودشان و با زبان و سیاستی مشابه و اشنا و خیرو شری است، اما از یک دوی ماراتوان زنان بدون حجاب رسمی تا اعماق وجودش می لرزد. یا از رشد خنده و شادی و شور زندگی و شکست دیسکورس خیر/شری و بازشدن راهها در داخل و با خارج می ترسد..
در چنین ساختار دیکتاتورزده و ادیپالی‌ای حول رخداد پهلوی، هر نقدی به‌سرعت با اتهام مزدور بودن و رژیمی‌بودن مواجه می‌شود؛ همانطور که مجری این برنامه نیز چنین اتهامی را مطرح می‌کند. یا شعارهایی مانند «سه فاسد» و غیره در تظاهرات اسکیزوفرنیک آنها فراگیر می‌شود. در چنین فضایی، از هیچ‌گونه خشونتی علیه منتقدان خود دریغ نمی‌کنند؛ چه قتل مسعود مسجودی باشد و چه وادار کردن گلشیفته فراهانی به توبه، از طریق فحاشی‌های جنسیتی و جنسی و غیره.
اکنون بار دیگر دور باطلی نمایان می‌شود که در واقع، «بوف کور» هدایت را به بهترین روایت هنری از این ساختار جدال ادیپالی و مسموم، در رخدادهای فردی و جمعی، تبدیل می‌کند؛ ساختاری که به‌ناگزیر، راویان معترض را پیوسته به پیرمردان خنزرپنزریِ جدید بدل می‌سازد. این چرخه از مسیر زن‌کشی و، در اینجا، از مسیر رقصیدن اسکیزوفرنیک برای بمباران کشور و مردم خود به دست منجیان هولناکی چون بی‌بی و ترامپ، و نیز سکوت در برابر جنایاتی چون آنچه در میناب رخ داده، بازتولید می‌شود. (در این زمینه، به نقد ساختاری و لکانی من بر «بوف کور» هدایت مراجعه کنید.)
از آنجا که مهدی خلجی در نقد ویدیویی قوی خود بسیاری از این خطاهای منطقی و سوتی‌های ضدروشنفکرانه را در نظرات محوری این دو نفر در مصاحبه بیان کرده است، بحث اولیه را همین‌جا خاتمه
می‌دهم و اکنون به «نقطه کور کل این بحث‌ها، حتی در نقد مهدی خلجی» می‌پردازم؛ نقطه‌ای که در واقع اصل مطلب است و صحنه اصلی این رخداد و موضع‌گیری‌ها را آشکار می‌کند.
۲. پرسش‌های حادی که باید از این دو و از کل صحنه مطرح کرد تا حقایق خطرناک و راهگشا برملا شوند.
پرسش‌هایی که بدون رویارویی با آنها، چیزی جز تکرار دور باطل و «بوف کور» ناگزیر رخ نخواهد داد؛ همان‌گونه که در خیزش و فروکش جنبش شاه‌دوستانه در این چند ماه اخیر، تکرار این دور باطل و شکل نوین «قیام بردگان نیچه‌ای» را می‌بینیم!
نقطه کور کل این بحث‌ها، این مصاحبه و حتی نقد قوی مهدی خلجی، اما صحنه‌ای اساسی است که در واقع اصل مطلب محسوب می‌شود.
این دوستان، مانند آشوری و شفیق، می‌توانند رضا پهلوی را نماد وفاق ملی و دموکراسی و غیره بخوانند، با او دیدار کنند یا همچنان به او باور داشته باشند. اما در آن صورت باید به این پرسش‌های محوری و حاد پاسخ بدهند:
پرسش این است که آنها در برابر کنش‌ها و مواضع جنگ‌طلبانه و تک‌محورانه رضا پهلوی در هشت ماه اخیر، و نیز تناقض‌گویی‌ها و تغییر مداوم مواضع او، که گاه به‌سادگی رنگ عوض می‌کنند، چه موضعی دارند؟
این پرسش به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که هر دوی آنها رضا پهلوی را فردی راستگو و دموکرات می‌خوانند. بنابراین، آیا حاضرند نسبت خود را با این مواضع روشن کنند؟ آیا با بمباران کشورشان و تداوم دیسکورس هولناک و به‌هم‌پیوسته «جنگ‌طلبی/منجی‌طلبی/شاه‌پرستی» موافق‌اند و پیامدهای سیاسی و انسانی آن را نیز می‌پذیرند؟ یا حاضرند در برابر این گفتمان و عواقب آن موضعی انتقادی و صریح اتخاذ کنند؟
زیرا اکنون دیگر مسئله اصلاً این نیست که چرا به ملاقات رضا پهلوی رفتید و در آن دیدار از او انتقاد نکردید؛ مسئله این است که چگونه نمی‌توانید پیامدهای هولناک این جریان و شکل نوین شاه‌پرستی را ببینید و نقد بکنید؛ از جنگ و بمباران کشور گرفته تا پوست‌اندازی اجتناب‌ناپذیر رژیم، ریزش‌های درونی این جریان و تناقض‌گویی‌ها و دروغ‌های مداوم رضا پهلوی، اما حتی یک‌بار شما روشنفکران شیفته ی نو جرات نکنید مواضع سریع خویش خود را در برابر این تحولات هولناک تا مضحک به‌صراحت اعلام بکنید؟ هنوز هم تقیه می کنید و از جواب دادن صریح در می روید.
بنابراین، پرسش صریح و محوری از شما و کسانی چون شما این است: آیا با مسیر جنگ‌طلبانه رضا پهلوی و هوادارانش و پیامدهای سیاسی و انسانی آن برای مردم، کشور و آینده دموکراسی موافقید یا مخالف؟ کدام بخش از این مسیر را تأیید و کدام را نقد می‌کنید؟
آیا مسئولیت مدرن و روشنفکرانه خود را در قبال این پرسش‌ها می‌پذیرید و صریح پاسخ می‌دهید، یا به سکوت، طفره‌رفتن و فراموشی پناه می‌برید.
مسئله محوری امروز دقیقاً همین است: پاسخ‌گویی به پیامدهای یک جانبداری سیاسی و بازنگری انتقادی در داوری‌های پیشین. اما آنها با بازگشت مداوم به رویدادهای «آن زمان»، از مواجهه با پرسش‌های مشخص و انضمامیِ «این زمان» طفره می‌روند. نتیجه این جابه‌جایی آن است که به‌جای سنجش مواضع پیشین خود در برابر واقعیت‌های امروز، اساساً ضرورت بازنگری در آن مواضع را به حاشیه می‌رانند. از همین‌جا این پرسش جدی مطرح می‌شود: آیا جانبداری پیشین از این جریان، آنها را چنان در منطق گفتمانی آن گرفتار کرده است که دیگر توان فاصله‌گیری انتقادی از آن را ندارند؟ وضعیتی که حاصل آن، فاصله گرفتن از نقد مستقل، ساده‌سازی مسائل سیاسی و نزدیک شدن روزافزون به مدیحه‌گویی درباره تصویری آرمانی و واقعیت‌گریز از رضا پهلوی است.
پرسش‌های حاد و محوری، برای مثال، اینها هستند:
خانم شفیق و آقای آشوری، آیا با فراخوان‌های رضا پهلوی در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه و نیز با نپذیرفتن مسئولیت فردی و رهبری مدرن خود در برابر کشتار فراخوان‌داده‌شدگان به دست حکومت جبار موافقید و هیچ نقدی به آن ندارید؟
آیا با استفاده از این قربانیان تحت عنوان «جاویدنام» و در پیوند با شعار «جاویدشاه» برای توجیه و زمینه‌سازی حمله نظامی موافقید؟ آیا موافقید که به مردم امید داده شد شاه در عید به ایران بازمی‌گردد و سپس هر روز خواستار بمباران بیشتر ایران و زیرساخت‌هایش شدند؟ حتی پس از شکست این عملیات نیز خواهان حملات تازه شدند و تلویحاً از استفاده از بمب اتم علیه کشور و مردم خود سخن گفتند؟
چرا هیچ‌یک از شما درباره قتل‌عام کودکان میناب سخنی نگفتید و در آنجا از مراد جدیدتان، رضا پهلوی، انتقادی نکردید؛ کسی که ظاهراً این قربانیان برایش اهمیت چندانی نداشتند، اما در مقابل، کشته‌شدن سه سرباز آمریکایی را به‌سرعت تسلیت گفت؟
آیا با رفتار خشن هواداران شاه علیه منتقدان، حتی با استفاده از فحاشی‌های جنسیتی و جنسی، نیز موافقید؟ با اینکه رهبرتان در برابر این رفتارها یا واکنشی نشان نداد یا با تأخیر موضعی انتقادی گرفت، درحالی‌که همزمان از شنیدن شعار «جاویدشاه» بیشتر خوشحال می‌شد؟
آیا تفاوت ساختاری میان جنبش «زن/زندگی/آزادی» و جنبش شیروخورشیدی حول جاویدشاه را می بینید و اینکه چرا دومی می تواند نفی اولی باشد؟
سوالی اختصاصی و مهم از داریوش آشوری!
و اینجا داریوش آشوری باید از خودش بپرسد: اگر رفیق قدیمی‌اش، بهرام بیضایی، هنوز زنده بود، آیا هیچ‌گاه به طرفداری از دیسکورس هم‌پیوند «جنگ‌طلبی/منجی‌طلبی/شاه‌پرستی» و دیسکورس رهایی کین‌توزانه و برده‌وار، از مسیر «رهایی با کمک بمباران و جنگ و به‌سان بنده منجیان نو»، می‌پرداخت؟
پاسخ این پرسش بی‌تردید یک «نه» صریح است؛ زیرا بهرام بیضایی مخالف جنگ، قهرمان‌گرایی و جهان‌بینی سیاه و سفید بود.
همان بیضایی که با آثاری چون «باشو، غریبهٔ کوچک»، مخالفت خویش را با جنگ هولناک و قهرمان‌گرایی نشان می‌دهد و در اثری چندلایه و قدرتمند چون «مرگ یزدگرد»، در یک برههٔ تاریخی مهم، با استعاره‌ای از تاریخ ایران نشان می‌دهد که چگونه حکومت پهلوی و شخص محمدرضا پهلوی چنان دچار بحران و زوالی اجتناب‌ناپذیر شده بودند و شاهشان مالامال از وحشت و ترس بود و مردمشان گرفتار بحرانهای گوناگون. مردمی که، بناچار و تحت تاثیر این بحرانهای چندجانبه سیاسی و فرهنگی و خانوادگی و ملی، حالا با دیدن شکست شاه دروغین پیشین، به قول آسیابان، می‌خواهند با خرما و نان به پیشواز سپاه تازیان بروند؛ سپاهی که گویا بیش از شاه پیشین از جنس خودشان است..
بیضایی، در همان حال، از طریق نوای زن، هم در آن زمان و هم اکنون به ما هشدار می‌دهد که از دام یک درفش دروغین به دام درفش دروغین بعدی نیفتیم؛ از یک شیفتگیِ مرید/مرادی به شیفتگیِ مرید/مرادی دیگری نلغزیم و با نقد و خرد شکاکانه از خود بپرسیم: «شما را که درفش سپید بود این بود داوری، تا رای درفش سیاه آنان چه باشد؟»
یعنی داریوش آشوری باید در برابر آینه بهرام بیضایی بایستد و ببیند که موضع‌گیری شیفتگانه و ساده‌لوحانه‌اش تا چه اندازه او را در جایگاه نادرست و خطرناکی قرار داده است؛ جایگاهی که با روح روشنفکریِ نیرومند و زنده‌دل خودش در تضاد است؛ هرچند شاید به‌دلیل کهولت سن، دیگر نتوان انتظار چندانی از او داشت.
همین نقد، البته، به نیلوفر بیضایی، دختر بهرام بیضایی، نیز وارد است. او با شاه‌دوستی نوین، جانبداری از جنگ و حمایت از مسیر سیاسی رضا پهلوی، نه‌تنها به مبانی روشنفکری و روایت‌های هنری خودش از جنبش «زن، زندگی، آزادی» پشت کرده، بلکه از همه مهم‌تر، به میراث روشنفکری و هنری پدرش پشت و خیانت کرده است.
درباره موضع‌گیری‌های شهلا شفیق و آنچه می‌توان ضعف جدی در شناخت نظری او از مفاهیمی چون دیسکورس و قدرت دانست، نیز دیگر نیازی به توضیح بیشتر نمی‌بینم؛ به‌ویژه وقتی کسی به مباحث پسامدرنیته و فوکو نیز نقد دارد.. این همان‌جاست که به قول معروف، قورباغه ابوعطا می‌خواند!
در واقع، با طرح این پرسش‌های نو و حاد و قراردادن این دو نفر در برابر وضعیت کنونی است که آنها ناگزیر می‌شوند ببینند چگونه با موضع‌گیری شیفتگانه خود به مرید مرادی نو تبدیل شده‌اند و چگونه به دام کین‌توزی و رِسانتیمو افتاده‌اند.
همزمان، کل صحنه نیز با اصل موضوع و پرسش‌های حادی روبه‌رو می‌شود که جایگاه یکایک ما را مشخص می‌کنند: کدام‌یک در پی جنبشی مدنی و دموکراتیک هستیم و کدام‌یک به دنبال پدری نو در یک دور باطل و به‌سان بوفی و ادیپی کور؟
زیرا این پرسش‌های اصلی، محوری و انضمامی هستند که دست آنها و یکایک ما را بهتر رو می‌کنند و وادارمان می‌سازند با حقایق هولناک روبه‌رو شویم، بهای تحول مدرن فردی و جمعی را بپردازیم یا بار دیگر به دور باطلی بدتر، با کین‌توزی شدیدتر و جنگی ادیپالی گرفتار شویم.
بحث نهایی و ساختاری!
۳. مسخ و تحریف مفهوم «رسانتیمو یا کین‌توزی نیچه» توسط آشوری و شهلا شفیق!
یکی دیگر از معضلات مهم این مصاحبه، که مهدی خلجی نیز در نقد ویدیویی خود به‌درستی به آن اشاره کرد، درک ضعیف و تحریف‌شده مفهوم «کین‌توزی نیچه» از سوی داریوش آشوری، یکی از مهم‌ترین مترجمان آثار نیچه، و شهلا شفیق است. مسئله این است که آنها انتقادهای مطرح‌شده علیه رضا پهلوی را به‌سان کین‌توزی منتقدان نسبت به حکومت پیشین پهلوی تعبیر می‌کنند.
مهدی خلجی به‌درستی اشاره می‌کند که «کین‌توزی نیچه» نوعی واکنش ارتجاعی و سیاه‌وسفید به حریف، دیگری و زندگی است؛ واکنشی که بر دل‌رنجی، خشم و کینه استوار است و از منظر روان‌کاوی می‌توان آن را با زخم نارسیسیک مرتبط دانست. در چنین ساختاری، حریف به‌عنوان عامل بدبختی‌ها و رنج‌های فرد یا گروه دیده می‌شود. ازاین‌رو، اخلاق و واکنش‌های فرد یا گروه گرفتار رِسانتیمو، حالتی هیستریک و سیاه‌وسفید پیدا می‌کند: خویش را مستضعف و دیگری را مستکبر می‌خواند و از موضع قربانی در برابر پدر دیکتاتور، همان زبان و فضای کین‌توزانه را در یک دور باطل بازتولید می‌کند.
زیرا روان جمعی و فردی در ساختار واکنشی «کین‌توزی» گرفتار نوعی زخم و ردپای تاریخی است که نمی‌تواند آن را آسیب‌شناسی کند و به روایت‌های نو بازگوید.
از سوی دیگر، و مهم‌تر از آن، رابطه فرد یا گروه با دیگری، غیر یا دشمن، در قالب منطق واکنشی «تو شر و اهریمنی هستی، پس من خیر و اهورایی هستم» شکل می‌گیرد. در چنین ساختاری، اخلاق قربانی‌گری و اخلاق ضدزندگی، در قالب روابط مرید و مرادی، به‌عنوان اخلاق واکنشی بردگان در برابر اخلاق سرورانه و آری‌گویانه به زندگی قرار می‌گیرد.
ازاین‌رو، قیام بردگان آنها ناگزیر محکوم به شکست است و در دوری باطل، ارباب و دیکتاتوری نو می‌آفریند؛ درست مانند حکومت مستضعفان جمهوری اسلامی که می‌خواست مستکبر قبلی را کنار بزند و به بهشت خیالی و اسلامی خود دست یابد و ارزشهای نو و وارونه مثل حجاب اجباری ایجاد کرد.
این همان اخلاق بردگانی است که با «نه گفتن به دیگری و زندگی شر» آغاز می‌شود و از همین مسیر هویت می‌یابد؛ برخلاف اخلاق سروران که از آری‌گویی به زندگی و «بله» گفتن به خویش حرکت می‌کند و از این منظر به دیگری و حریف می‌گوید: «من خوبم، پس تو بدی»؛ نه اینکه من خیرم و تو شر هستی. چنین اخلاق سروران مرتب خویش را نیز مورد انتقاد قرار می‌دهد تا امکان تحول داشته باشد، زیرا می‌داند هر آنچه می‌بیند، حتی اخلاق خودش، امری چشم‌اندازی و به‌سان روایتی دارای قدرت‌ها و ضعف‌های خاص خویش است.
کینه به سلطنت پهلوی یا به جمهوری اسلامی بسادگی نماد رسانتیمو نیست، همانطور که مهدی خلجی هم بیان می کند. پرسش نیچه‌ای اساساً این نیست که فرد یا گروه به چه کسی یا چه چیزی کینه می‌ورزد، بلکه این است که چه نوع ساختار ارزشی و چه سازوکار روانی و گفتمانی در برخورد به دشمن یا حریف و در پسِ داوری‌ها، ارزش‌گذاری‌ها و کنش‌های او عمل می‌کند. آیا با نیرویی آفریننده و ارزش‌گذار مواجهیم یا با واکنشی که هویت و ارزشهای خود را در تقابل با یک دشمن، نفی دیگری و بازتولید خصومت تعریف می‌کند؟ این تمایز برای تشخیص کین‌توزی تعیین‌کننده است.
فرض کنیم گروهی سیاسی در موقعیت شکست، محرومیت یا ناتوانی از تحقق خواسته‌های خود قرار گرفته است.
دو مسیر ممکن پیش روی آن قرار دارد:
مسیر نخست:
گروه شکست خود را تحلیل می‌کند، مسئولیت اشتباهاتش را می‌پذیرد، به بازاندیشی در اهداف و روش‌های خود می‌پردازد و امکان‌های تازه‌ای برای کنش سیاسی خلق می‌کند.
مسیر دوم:
گروه به‌تدریج هویت خود را بر اساس مظلومیت و قربانی‌بودن تعریف می‌کند. تمام مشکلات را به دشمن نسبت می‌دهد، مخالفان را خائن و فاسد می‌نامد، شکست خود را نشانه توطئه یا فتنه می‌داند و از تحقیر یا قتل و بمباران دشمن احساس رضایت می‌کند.
مسیر دوم نمونه‌ای از منطق رِسانتیمو و کین توزی می باشد.
رِسانتیمو یا کین‌توزی نیچه‌ای بنابراین بیانگر ساختار روانی واکنشی میان «فرد و دیگری، گروه و حریف یا فرد و زندگی» است. در این ساختار، فرد به دلیل ناتوانی از کنش مستقیم، خشم و خصومت خود را درونی می‌کند و سپس از طریق ارزش‌گذاری اخلاقی، جهان را بازسازی می‌کند. رابطه او با دیگری و دشمن همواره بر نفی آن دیگری استوار است و هویت خویش را از مسیر نفی او و ارزش‌هایش می‌سازد.
او به دشمنی قدرتمند و شرور نیاز دارد تا خود را خیر مطلق تعریف کند. ازاین‌رو، ویژگی‌های محوری کین‌توزی نیچه‌ای در رابطه فرد یا گروه با دیگری و زندگی عبارت‌اند از:
الف) ناتوانی در واکنش مستقیم (Impotenz der Reaktion)
ب) حافظه کینه‌ورزانه و نشخوار روانی
ج) وارونه‌سازی ارزشها
د) تولید دشمن و دیگریِ شرور
هـ) فرافکنی و خودفریبی اخلاقی
یعنی شما می‌توانید از دوران پهلوی یا جمهوری اسلامی متنفر باشید، اما این به‌خودی‌خود به معنای گرفتارشدن در رِسانتیمو نیست. زمانی دچار رِسانتیمو می‌شوید که بگویید: پهلوی شر است، جمهوری اسلامی شر است، پس من خوبم و ارزش‌هایم نقطه مقابل آنها هستند؛ بنابراین، این ارزشها مقدس‌اند. در نتیجه، گرفتار رفتارها و روابط نارسیسیک و مرید و مرادی می‌شوید و با هرگونه نقد و خودانتقادی مخالفت می‌کنید تا چهره مقدس پدر و راه نویتان خدشه‌دار نشود و فاصله مطلق میان خود و دشمن، در یک جهان سیاه‌وسفید و دور باطل، همچنان حفظ شود.
با شناخت درست ساختار «اندیشه و کنش رِسانتیمو یا کین‌توزی نیچه‌ای» درمی‌یابیم که جریان پهلوی و شاه‌پرستی کنونی، در عمل و کردار و ساختار خود، از نفی کامل دشمن و حتی منتقدانش گرفته تا روابط مرید و مرادی حول پدر و اربابی نو و خشونت‌طلبی محض برای دستیابی به قدرت، حتی به بهای بمباران همه‌جانبه ایران، سرشار از همین رِسانتیمو و کین‌توزی است.
به همین دلیل، حکومت مذهبی را شر مطلق و خود را خیر مطلق می‌دانند؛ آنها را تاریکی و خویش را نور می‌خوانند و می‌خواهند به دوران طلایی سلطنت پهلوی بازگردند و کشور را از «اشغال خیالی» نجات دهند. خود را در جنگ خیر و شر با حکومت می‌بینند و به همین دلیل به‌راحتی از بمباران کشورشان حمایت می‌کنند. در این میان، مسئولیت فراخوان‌ها و امیدهای کابوس‌وارشان نیز برایشان اهمیتی ندارد. قربانیان دی‌ماه و جنگ به تلفات ضروری و پیش‌شرط حمله منجیانی تبدیل می‌شوند که اساساً برای آنها ارزشی قائل نیستند و از آنها به‌عنوان احمق‌های مفید استفاده می‌کنند.
از این منظر به کنش‌ها و شعارهای رضا پهلوی و هوادارانش در یکسال اخیر بنگرید. همچنین ببینید که چگونه اکنون، پس از شکست این عملیات نظامی، خواهان محاصره اقتصادی همه‌جانبه ایران هستند، بی‌آنکه ظاهراً به پیامدهای هولناک چنین سیاست‌های خشونت‌باری برای مردم و کشوری بیندیشند که هنوز از آثار ویرانگر جنگ رهایی نیافته و در وضعیت دردناکِ نه جنگ و نه صلح به سر می‌برد.
آیا نشانه‌های آشکار ساختار «رسانتیمو» و رابطه کین‌توزانه با حریف را در این کنش‌ها و مواضع نمی‌بینید؟ آیا متوجه نیستید که چنین رویکردی، خواه آگاهانه و خواه ناآگاهانه، ناگزیر به بازتولید همان ساختاری کمک می‌کند که مدعی مقابله با آن است، یا حتی ممکن است به بازآفرینی ساختاری مخرب‌تر از آن بینجامد؟ چه بخواهند و چه نخواهند.
زیرا در اینجا نیت افراد تعیین‌کننده نیست؛ آنچه اهمیت دارد، ساختار حرکت، دیسکورس زبان سیاسی و منطق حاکم بر کنش‌های آنها و بویژه در نوع رابطه ی بالغانه یا نابالغانه و سیاه/سفیدیشان با حریف و رقیب یا با زندگی است. از منظر نیچه نیز برای شناخت کین‌توزی باید فراتر از نیت‌های اعلام‌شده رفت و دید که یک نیروی سیاسی چگونه ارزشهای خود را در نسبت با حریف تعریف می‌کند و چگونه از طریق نفی و دشمن‌سازی، به بازتولید همان منطق واکنشی‌ای می‌پردازد که ظاهراً قصد عبور از آن را دارد.
یا از این منظر ساختاری و عمیق به مفهوم «رِسانتیمو و کین‌توزی نیچه‌ای» است که می‌توان به‌روشنی دید چگونه متأسفانه مترجم بزرگی چون داریوش آشوری، کسی که با ترجمه‌های قدرتمندش نیچه را به ایرانیان معرفی کرد، خود برخی مباحث مهم او را به‌خطا، مکانیکی یا ناقص آموخته و به کار گرفته است؛ یا دست‌کم تا حدودی آنها را از یاد برده است. همانطور که پیش‌تر نیز در مقالاتی به خطاهای دیگری در نگرش آشوری به نیچه، از جمله نگاه او به نیچه و حافظ، اشاره کرده‌ام.
همزمان، برخی نکات بحث ساختاری «کین‌توزی» نیچه و در انتقاد به ترجمه های اشوری در نقد مهدی خلجی نیز غایب است که باید در فرصتی دیگر، شاید در قالب ویدیویی، به آنها بپردازم. از جمله اینکه چرا، برخلاف نظر او، ترجمه آشوری از «چنین گفت زرتشت» همچنان بسیار ارزشمند است و انتقادهای آرامش دوستدار نیز ضعف‌های خاص خود را دارند.
یا اینکه چرا با قرار دادن دو فیگور داریوش آشوری و آرامش دوستدار در برابر یکدیگر، می‌توانیم هم نقاط قوت هر دو را ببینیم و هم ضعف‌های ساختاری و بنیادین آنها را، به‌عنوان نمایندگان نسل گذشته و در ناتوانی‌شان از دیدن دنیای شبکه‌وار و دیسکورس در دیسکورسِ هر رخداد فرهنگی، سیاسی و اجتماعی.
اندیشه هر دوی آنها در نهایت بر تک‌ستونی استوار است که خود معضل‌آفرین و محدودکننده است. بنابراین، بی‌دلیل نیست که برای آشوری «رضا پهلوی امید نو» می‌شود و او متوجه دیسکورس در دیسکورس‌ها و جوانب مختلف این پدیده، هوادارانش و ضرورت آسیب‌شناسی آنها نمی‌شود، بلکه به خوش‌خیالی دچار می‌شود؛ شهلا شفیق نیز از او بدتر است.
یا اینجا باید به مهدی خلجی در نقد خوبش یادآوری کنیم که روشنفکر نه تنها از مسیر نقد دیگری، بلکه از طرف دیگر از طریق نقد خویش، یعنی خودانتقادی، می‌اندیشد و تغییر ایجاد می کند.. مثلا ما تاکنون نقدی از او بر نگرش‌های افراطی پیشین خودش ندیده‌ایم؛ نگرش‌هایی که در خدمت نفی برجام، تولید هیولای امپراتوری ایران و تلاش برای تحریم و فشار همه‌جانبه بر جمهوری اسلامی و حتی طرفداری از حمله پیشگیرانه نظامی آمریکا علیه حکومت قرار داشتند.
آیا اکنون دریافته است که چنین سیاست‌های افراطی‌ای ناگزیر می‌توانند به همین وضعیت، یعنی جنگ و پیامدهای آن، منتهی شوند؟
بااین‌حال، باید خوشحال بود که روشنفکران توانایی مانند او اکنون به نقد جنگ‌طلبی نو و هولناک و دیسکورس هم‌پیوند «جنگ‌طلبی، منجی‌طلبی و شاه‌پرستی» می‌پردازند و دروغ‌ها و تناقضات بنیادین آن را برملا می‌کنند.
اما نباید از یاد ببریم که این موضع‌گیری خطا و دردناک داریوش آشوری و شهلا شفیق، چیزی از اهمیت آثار بزرگ و ارزشمندشان، به‌ویژه آثار آشوری، نمی‌کاهد. آنچه دل ما را به درد می‌آورد، این است که چگونه می‌توانند تا این اندازه سقوط کنند؛ صرفاً به این دلیل که نمی‌خواهند نقادانه و پارادوکسیکال به شیفتگی‌ها و امیدهای کنونی خود و نقد منتقدانشان بنگرند.
برای ما تفکیک حوزه‌ها اصلی بنیادین است؛ همانطور که توانایی «فاصله‌گیری نقادانه و پارادوکسیکال» و نیاز به نقد دیگری و به چالش مدرن، اهمیتی اساسی دارد.
هیچ‌کس صاحب حقیقت نهایی نیست؛ حقیقتی که اساساً وجود ندارد. بااین‌حال، همواره صحنه‌ای محوری و حقیقتی انضمامی آشکار می‌شود؛ یا به قول لکان، «تکه‌ای از امر واقع و هولناک» که صحنه اصلی را برملا می‌کند و سره را از ناسره می‌گشاید. مانند کشتار دی‌ماه، نحوه برخورد با آن و سوءاستفاده از قربانیان، یا سکوت در برابر قتل‌عام کودکان میناب. این رخدادها دست‌ها را رو می‌کنند و حقیقت زیرین صحنه را آشکار می‌سازند. موضوع دقیقاً همین است.
یا خیانت کنونی روشنفکران و هنرمندان مدرنی چون این دو و برخی دیگر به مبانی مدرنیته، در اثر شیفتگی به تصویر امید و پدری نو، بار دیگر درستی نگاه نیچه را نشان می‌دهد که می‌گفت:
«وقتی سد می‌شکند، ابتدا گل‌ولای می‌آید و زمان می‌طلبد تا آب زلال برسد.»
این نقد چالشی، ساختاری و از منطرهای متفاوت نیچه و لکان و مباحث روشنفکری و مدنی، تلاشی برای همین لایروبی و یاری‌رساندن به آمدن آب زلال است؛ تلاشی نیچه وار و خندان برای «ارزشیابی همه ارزشها» است، برای نیروگرفتن جنبش مدنی و جنبش سروران خندان نیچه‌وار، جنبشی که من در این تاویل ساختاریم سالها پیش به آنها نام و حالت رنگارنگ «عارفان و عاشقان زمینی رند و خندان» را داده‌ام.
پانویس: لطفا فراموش نکنید که طنز صریج نهفته در این نقد ساختاری و چالشی به معنای نادیده گرفتن بزرگی و زحمات داریوش اشوری عزیز و یا برخی نوشته های خوب شهلا شفیق و زحماتش نیست. بویژه که من به داریوش آشوری ارادت فراوان دارم و برایم بسیار عزیز است، از او بسیار اموخته ام و متاسفم که گذاشت پایش به این مباحث و سوءاستفاده ها از نامش کشیده بشود.
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.