مهاجرت نخبگان از دانشگاهها: چالشها و پیامدها
مهاجرت نخبگان از دانشگاههای برتر، که زمانی فرار مغزها نام داشت، اکنون به روندی عادی تبدیل شده است. این موضوع شامل دانشجویان، فارغالتحصیلان و بهتازگی استادان دانشگاه نیز میشود. این پدیده بر آموزش عالی کشور تأثیر چشمگیری دارد.
اندیشکده هاتف گزارشی بر اساس دادههای شبکههای اجتماعی منتشر کرد. این گزارش نشان داد که حداقل ۷۰ درصد رتبههای ۱ تا ۱۰ کنکور ریاضی-فیزیک سالهای ۸۰ تا ۹۰ شمسی در حال حاضر در حکومت ایران زندگی نمیکنند. برای کنکور سالهای ۸۷ و ۸۸ شمسی، این آمار ۱۰۰ درصد بوده است.
حسین سیماییصراف، وزیر علوم، در آذر سال ۱۴۰۳ از مهاجرت ۲۵ درصد استادان دانشگاهها در سالهای اخیر خبر داد.
[۲۵درصد استادان دانشگاه از ایران گریختهاند!]
سعید سمنانیان، رئیس اسبق دانشگاه تربیت مدرس، در اسفند ۱۴۰۱ شمسی گفت که از ۷۰ استاد یک دانشکده در دانشگاه تهران، ۳۰ نفر مهاجرت کردهاند.
مسعود تجریشی، عضو هیئتعلمی دانشگاه شریف، در دیماه ۱۴۰۳ شمسی اظهار داشت: «در دانشکده خودمان، یعنی عمران، دیدم که تنها در سال گذشته، هشت نفر از اعضای هیئتعلمی رفتهاند. این آمار یعنی دانشگاه دارد خالی میشود! الان که من دارم با شما صحبت میکنم تعداد اعضای هیئتعلمی ما به ۲۰ سال پیش برگشته است. ما داریم راجع به ۳۴۰ نفر صحبت میکنیم، نه آن ۵۰۰ نفری که سایت دانشگاه شریف اسمشان را با احتساب افراد بازنشسته گذاشته است».
مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور نیز در گزارشی در سال ۱۴۰۲ شمسی، نرخ مهاجرت استادان دانشگاهی را در سالهای ۹۷، ۹۸ و ۹۹ شمسی به ترتیب ۰.۷۶، ۰.۶۲ و ۰.۸۳ درصد اعلام کرد.
دانشگاه شریف: نمونهای از مهاجرت نخبگان
این درصدها هرچند کوچک بهنظر میرسند، اما با در نظر گرفتن خروج نخبگان از دانشگاههای برتر و مقایسه آن با کل اعضای هیئتعلمی کشور، عمق این بحران آشکار میشود.
دانشگاه صنعتی شریف، پیشرو در حوزههای فنی و مهندسی در حکومت ایران است. این دانشگاه مقصد برترین رتبههای کنکور ریاضی-فیزیک محسوب میشود.
شریف در رتبهبندیهای جهانی نیز جایگاه ویژهای دارد. اما در سالهای اخیر، این دانشگاه با موج فزایندهای از مهاجرت اعضای هیئتعلمی مواجه شده است.
هرچند آمار رسمی منتشر نشده، اما اظهارات مسئولان و استادان این دانشگاه از کاهش تعداد اعضای هیئتعلمی خبر میدهد.
محمدرضا هرمزینژاد، مدیر امور پژوهشی دانشگاه صنعتی شریف، در آبان ۱۴۰۳ شمسی به مهاجرت «تعداد نسبتا زیادی» از همکاران هیئتعلمی اشاره کرد.
او تأکید کرد: «استادانی که از دانشگاه صنعتی شریف مهاجرت دائم یا موقت میکنند، افرادی بسیار فعال از نظر پژوهشی به شمار میروند؛ چرا که کشورهای خارجی استادان درجه دوم و سوم را استخدام نمیکنند و دنبال استخدام نخبگان هستند».
وحید حسینی، استاد سابق دانشگاه شریف و متخصص آلودگی هوا، اکنون در دانشگاهی در کانادا فعالیت میکند. محمدعلی مداح، استاد سابق دانشگاه شریف و محقق برجسته بلاکچین، در حال حاضر استاد دانشگاهی در آمریکا است. این موارد نمونههایی از خروج نیروهای متخصص از این دانشگاه هستند.
مراسم پنجمین سالگرد بنیاد حامیان دانشگاه صنعتی شریف در دیماه ۱۴۰۳ شمسی برگزار شد. در این مراسم، نگرانی از خروج هفتگی و ماهانه استادان مطرح شد.
این استادان با فرصتهای مطالعاتی یا مرخصی بدون حقوق، دانشگاه را ترک میکنند. این خروج به آموزش دانشجویان و پروژههای صنعتی آسیب میرساند.
فقر، موضوعات سیاسی و امنیتی، اصلیترین دلایل مهاجرت
سیماییصراف، وزیر علوم، عوامل اقتصادی را مهمترین دلیل مهاجرت ۲۵ درصد استادان دانشگاهی در چند سال اخیر دانسته بود.
یک استاد جوان در دانشگاهی مانند شریف یا دیگر دانشگاههای تهران، ابتدای کار حدود ۲۰ میلیون تومان درآمد دارد. این مبلغ پس از ۵ سال به تقریباً ۳۰ میلیون تومان میرسد. مقایسه این درآمد با هزینههای زندگی در تهران، ضرورت مهاجرت را آشکار میسازد.
استادانی که در دانشگاههای معتبر دنیا تحصیل کردهاند، مجبور به ترک حکومت ایران میشوند. حقوقهای ۴ تا ۷ هزار دلاری در دانشگاههای اروپا، آمریکای شمالی، چین، استرالیا و کشورهای همسایه، جذابیت بسیاری دارد.
استادان جوان دانشگاههای معتبر تهران با فشارهای متعددی روبرو هستند. آنها باید مقالات علمی منتشر کنند تا ارتقای شغلی یابند.
همچنین، مسئولیتهای اجرایی دانشکده اغلب بر عهده آنان است. این وضعیت، فرصت کسب درآمد خارج از دانشگاه را کاهش میدهد. کمبود تجربه و شبکه ارتباطی نیز مانع کسب درآمدهای جانبی میشود.
مشکلات معیشتی تنها دلیل مهاجرت نیستند. ضعف امکانات پژوهشی و آزمایشگاهی نیز نقش مهمی دارد. این کمبودها مانع ادامه فعالیتهای تحقیقاتی استادان، بهویژه در حوزههای فنی و مهندسی میشود.
حفظ کیفیت علمی در مقایسه با دانشگاههای خارجی، نیازمند تجهیزات و مواد آزمایشگاهی است. مشکلات اقتصادی دانشگاههای ایران، دسترسی به این امکانات را محدود میکند.
فضای بسته در دانشگاهها نیز عامل دیگری برای مهاجرت استادان است. آرش اباذری، استاد سابق دانشگاه صنعتی شریف، و آرش رئیسینژاد، استاد سابق دانشگاه تهران، از نمونههای بارز اخراج استادان بهدلیل «نگاه سیاسی» هستند.
اباذری اکنون استاد دانشگاه اموری آمریکاست، و رئیسینژاد در دانشگاههای هاروارد و LSE فعالیت میکند.
برای استادان دوتابعیتی، وضعیت پیچیدهتر است. نگاه امنیتی مضاعف، شرایط زندگی، کار و پژوهش را برای آنان دشوارتر میسازد. این عوامل در کنار یکدیگر، مهاجرت نخبگان را از دانشگاههای کشور تشدید میکنند.
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.