urlدر دوران مدرسه گاه وقتی یکی از هم کلاسی هایمان در امتحانی نمره ی خوبی کسب می کرد یا از طرف معلم مان توجه خاصی نسبت به او صورت می گرفت , بعضی از هم کلاسی هایمان دلیل کسب این نمرات یا مورد توجه قرار گرفتن ها را در عواملی بیرون از کلاس و درس جست و جو می کردند. بعضی ها می گفتند: « پدرش را می شناسم , پدرش معلم است به این خاطر به او نمره می دهند…» یا «پدرش بازاریست …» یا حتی «پدرش نانوا ست و بدون نوبت به معلم نان می دهد..!» و چه چیزهایی که به خاطر گرفتن این نمره بالا گفته نمی شد. این دانش آموزان با این حرف ها به نحوی وجدان خود را آسوده می شاختند و کمتر به سراغ خود می رفتند تا خود را به خاطر درس نخواندن و عدم تلاش و پشتکار برای گرفتن نمره های بهتر سرزنش نمایند. خیال توطئه ای پنهانی میان معلم و دانش آموزی که نمره ی بالاتری کسب کرده علاوه بر ارضای وجدان آن ها , جوابی بود که به راحتی می توانست در برابر تمام سوالات و دغدغه های ذهن پرسش گر آن ها (پیرامون کسب نمره های بالاتر) به نحوی پاسخگو بود.

تئوری یا توهم توطئه نظریه ای مدون نیست و دارای نظریه پردازان رسمی هم نیست. احمد اشرف در مقاله ای تحت همین عنوان توهم توطئه را « نوعی بیماری روانی فردی و جمعی می داند». «پارانویا» اصطلاحی ست که به بیماری فردی سو ظن به همه چیز و همه کس به کار می رود و بیماری جمعی را ” ” نامیده اند. از بعد روانشناختی فرافکنی و تمایل به نسبت دادن ضعف و کمبود ها به دیگران یکی از سازکارهای رایج انسان است به گونه ای که انسان , بویژه در جامعه ی ایران , اغلب ناکامی و شکست های خود را به علت یا عللی خارجی که ابدا ریشه در ناتوانی فرد ندارد نسبت می دهد و با اینگونه علت تراشی ها علی الظاهر میتواند به لحاظ روانی خود را ارضا نماید. در بعد اجتماعی هم “توهم توطئه” که علت پدیده های متفاوت اجتماعی و سیاسی را با میانبری مهیج , سهل و ارضا کننده و پس از طی تبیینی عمومی در دست های پنهان و قدرتمند بیگانه , اجنبی , شیاطین یا سازمان های مخوف و بسیار دقیق آنها ریشه یابی می نماید , امریست با سابقه که ریشه در فرهنگ و تاریخ جوامع مختلف , بویژه مردمان و سیاستمداران ایرانی دارد. یرواند آبراهامیان نمود های زیادی از سایه افکنی رویکرد پارانوید یا توسل به تئوری توهم توطئه بر سیاست ایران می آورد و معتقد است : « در موارد بی شماری در تاریخ سیاسی معاصر ایران هراس های واقعی با نگرانی های غیر واقعی در هم آمیختند و راه را برای سرکوب گسترده ی مخالفان هموار کردند. رویکرد پارانوید هم تراژدی و هم کمدی بوجود آورده بود.»

برخورد علمی با فرضیه ی “توطئه” به عنوان مسئله ای که قابل رد یا اثبات است با به کار گیری روش های تحقیق و پژوهش و در پرتو داده های عینی و اسناد و مدارک و بدون داشتن زمینه ها ی فکری , سیاسی , عاطفی یا نفع جویانه , عملی ست واقعی که میتواند وجود یا عدم وجود توطئه ای را نشان دهد. در دانشنامه ی آمریکایی تئوری توطئه یک تبیین عمومی و مشترک برای بیان علت پدید ه های متفاوت اجتماعی و سیاسی معرفی شده که دارای سه ویژگی بنیادی است : اصالت نداشتن , فراگیر بودن و منحصر به ایدئولوژی خاصی نبودن .اصطلاح “توهم توطئه” منحصر به برخورد های بیمارگونه یا مغرضانه ایست که با قضاوت ها و استدلالات بدون مبنای علمی و منطقی همراه باشد. گویی سیاستمداران و کنش گران اجتماعی و سیاسی همگی عروسک های نمایش خیمه شب بازی هستند که با دستهای پشت صجنه ی دارای قدرت های لایزالی کنترل می شوند و با اشاره ی انگشت آنها به خوش رقصی در صحنه می پردازند. در حوزه ی قدرت برخی سیاست مداران با طرح این تبیین در واقع به دنبال سپر بلایی هستند تا ناکارآمدی ها و بی مدیریتی خویش را متوجه عواملی قانع کننده و عوام فریب سازند و در واقع از وجود توطئه به عنوان ضد حمله در برابر مخالفان بهره می گیرند. این دستاویز به عمد برخی حکومت های اقتدار طلب است که می خواهند با طرح این توطئه ها در واقع زمینه ی سرکوب مخالفان و معترضان را بوجود آورند.

ناصر ایرانی در کتاب “ایران در جغرافیای آینده” می نویسد : « مداخله جویی ها و توطئه گری های قدرت های بزرگ در ایران چندان رواج داشته که این اعتقاد در ذهن ایرانیان ریشه دوانده که در هر دگرگونی سیاسی انگشت قدرت های بزرگ در کار است و “نظریه توطئه” عمده ترین مبنای تحلیل ما از رویداد های سیاسی و اجتماعی ایران و جهان شده است. می توان گفت هر ایرانی حداقل اندکی دائی جان ناپلئون است! * »

آبراهامیان از جذابیت توهم توطئه در میان ایرانیان سخن میگوید و دسیسه بینی در هر واقعه و حادثه ای را ابزار متداول برای تبیین علی رویداد های اجتماعی می داند. بررسی عوامل سیاسی , فرهنگی و روانی- اجتماعی و تاثیرات آن ها ما را به ریشه یابی جذابیت پارانوید می رساند که البته « باید توجه داشت که ریشه ی اساسی توهم توطئه را باید در عوامل سیاسی جست , عوامل دیگر مکمل و تقویت کننده ی عوامل سیاسی هستند. »

در جامعه ای که در آن گفتمان توطئه محور گفتمانی غالب است , پدیده ها نه در تجزیه و تحلیل علت ها بلکه در جست و جوی “دست های پشت پرده” تحلیل می گردند و بدیهی ست عرصه ی تفکر چنین جامعه ای میتواند جولانگاه پوپولیست ها شود. طبیعی ست که دلیل یرخی از اتفاقات سیاسی و اجتماعی را ما نتوانیم تشخیص دهیم اما راه حل آن تحقیق و پژوهش است نه نسبت دادن آن به دست های پشت پرده یا توسل به تئوری توطئه. البته با گسترش فرایند رسانه ای شدن در سایه سار دسترسی تقریبا همگانی انسان ها به رسانه هایی چون اینترنت و ماهواره افراد و شهروندان آزادانه و مستقل می توانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و به راحتی به خبرها و اطلاعات مختلف دسترسی پیدا کنند. این امر تاثیر بسزایی در کم رنگ تر شدن سلاح توطئه نگری به مسائل , توسط سیاستمداران و مدیران شده است. اما مشکل به همینجا ختم نمی شود و به نظر می رسد در برخی کشورهای جهان سوم توطئه باوری حتی در شرایط دسترسی به چنین اطلاعاتی مقبولیت و نیز جذابیت زیادی دارد. خیلی ها هنوز هم دوست دارند با گلچین کردن وقایع تاریخی و اتصال این وقایع به رخدادی خاص با حالتی مهیج در خیال خود دست های پشت پرده را رو نمایند! و این است که عرصه ای مساعد برای تکرار واژه های جاسوس , عامل بیگانه , ستون پنجم , دست نشانده و … بوجود می آید.

 

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)