مشکلات زنان در جوامع امروزی فراوان است. بسیاری این مشکلات را ناشی از رویکرد مذهب به زنان دانسته و معتقدند این مذهب است که باعث عقب ماندگی و تحت سلطه قرارگرفتن زن ها شده است. اما این دشمنی مذهب با زن ها چه منشایی دارد؟ چرا همه ی مسائل مرتبط با زنان در ادیان ابراهیمی جزو تابو ها هستند؟ آیا گناه اولیه ی یک زن در اخراج انسان از بهشت گناهی ست که زنان تا ابد باید تاوان آن را بدهند؟ آیا واقعا دلیل دشمنی خدا با زنان در همان گناه اولیه است؟

talking.hermes@yandex.com

پرستش «خدای یگانه» (Monotheism) که به گواه تاریخ دانان از آیین زردشتی آغاز و در اواخر عصر برنز (1300 سال قبل از میلاد) در مصر و توسط آخن آتن {1} (Akhenaten) تبدیل به توحید جهانی گشت، در ادیان ابراهیمی به محوری ترین رکن دین (اعتقاد به توحید) تبدیل شد. اما این خدای یگانه در طی مسیر حدود 3800 ساله ی خویش، راهی پر از سختی و رقبایی بسیار جدی داشته است؛ رقبایی که قدمت آنها گاه به بیش از 50 هزارسال پیش از خودش می رسید! هوشمندی نظریه پردازان خداوند یگانه اما باعث شد آنها هرجا که نمی توانستند خدایان رقیب را با جنگ و تهدید از میدان به در کنند، طوری نظریه ی توحید خود را تغییر بدهند که در مرحله ی اول از درگیری های احتمالی گریخته، سپس خدای قدرتمند رقیب را به نوعی در چتر خدای یگانه ی مد نظر خود قرار داده و آنگاه کم کم آثار وجود رقیب قدرتمند را در درون خود از بین برده و در نهایت او را به نشانه ای از شر تبدیل کنند!

فرعون آخن آتن و خانواده اش در حال پرستش آتن

فرعون آخن آتن و خانواده اش در حال پرستش آتن

سرنوشت «زن» به عنوان خدا هم در ادیان توحیدی به همین شکل است. قدمت تقدس و احتمالا پرستش الهه ها بر اساس اشیاء یافته شده، به بیش از پنجاه هزار سال پیش و در دوران پارینه سنگی پایانی (Upper Palaeolithic) باز می گردد. قدیمی ترین مجسمه های مقدس یافته شده مثل انسان با صورت شیر {2} (Lion man/lady of the Hohlenstein Stadel) که به 30 تا 40 هزار سال پیش از میلادباز می گردد یا سری مجسمه های ونوس {3} که بین 36 تا 11 هزار سال پیش از میلاد ساخته شده اند، همگی نشانی از تقدس زن و پرستیده شدن آن، سال ها قبل از ابتدایی ترین جوامع بشری {4} دارند. الهه های زن در تمدن های مختلف مثل مصر، بین النهرین، کنعان (عبری)، آناتولی، شبه قاره ی عربستان، هندو-اروپایی، هندو-ایرانی، یونانی-رومی، سلتی و ژرمانی به وفور یافت می شوند. زن، همواره نشانی از باروری، زایش، زمین و کشاورزی ست و از همین رو می توان به محبوبیت و نفوذ هر چه بیشتر او در جوامعی که عمدتا پس از آغاز دوران نوسنگی (10200 سال پیش) به کمک کشاورزی زندگی می گذرانده اند پی برد. همچنین می توان حدس زد در طی ده ها هزار سال پیش از بروز عقیده ی خدای یگانه، تقدس و پرستش زن اگر نه قدرتمندتر و بانفوذتر از پرستش سایر خدایان، که حداقل برابر با خدایان بزرگی مثل خورشید باید باشد.

Lion Lady

Lion Lady – Ulm Museum

Wien NHM Venus von Willendorf

Wien NHM Venus von Willendorf

اولین و مهمترین حضور یک زن در ادیان ابراهیمی در کتاب زوهر {5} (Zohar) است که زیربنای اندیشه های عرفانی یهودی یا همان کابالا (Kabbalah) است. در زوهر، نام همسر اول آدم لیلیث {6} (Lilith) ذکر شده که قبل یا همزمان با او و از همان خاک خلق شده بوده تا آدم پس از خلق شدن با او ازدواج کند. این بر خلاف عقیده ی معمول ادیان ابراهیمی است که می پندارند اولین زن پس از اولین مرد و از دنده ی او خلق شد. لیلیث در خارج از سنت یهود، زنی ست که به الهه ی مادر، اینانا {7} (Inanna) که بعدتر به ایشتر {8} (Ishtar همان الهه ی اصلی بابل و آشور و بین النهرین) یا اشرا (Asherah) معروف می شود، منتسب است. اما در آیین یهود و به گفته ی ارمیای پیامبر (Jeremiah که در هر سه آیین یهودی، مسیحی و اسلام یک پیامبر شناخته می شود) لیلیث به همسرش آدم خیانت کرده و پس از همبستری با فرشته ای به نام اسمائیل دیگر به باغ بهشت باز نمی گردد. ارمیا پس از این اعلام می کند که او و خدایی که اورا فرستاده (خدای یگانه) از اینکه مردم الهه ها را می پرستند ناراحت هستند. لیلیث از داستان آدم حذف شده و پس از آنکه او یک «شیطان» شناخته می شود، حوا برای همسری آدم خلق می شود. تکفیر لیلیث اما به همین جا هم ختم نمی شود و ارمیا معتقد است این خود لیلیث است که به شکل ماری ظاهر شده و حوا را می فریبد تا آن سیب را از درخت دانش بچیند و زمینه ی سقوط آدم از بهشت را فراهم سازد! و اینگونه است که لیلیث – یک زن – که مورد احترام بابلیان و آشوریان به عنوان مهمترین تمدن های زمان است، تبدیل به خائنی فریبکار و عامل همه ی بدبختی های آدم می شود.

ایشتر

ایشتر

اینانا

اینانا

داستان پذیرش یک الهه مثل لیلیث و کم کم تبدیل شدن او به یک شیطان در تاریخ 3800 ساله ی ادیان توحیدی باز هم تکرار می شود. بساط پرستش الهه ها به سادگی قابل جمع شدن نیست و خدای ابراهیم مجبور است گاه و بی گاه با حضور زن های مقدس کنار بیاید. ایده هایی مثل تولد مسیح از یک زن باکره، سه گانه ی مقدس پدر-پسر-روح القدس که مشابه ایده ی دوشیزه-مادر-عجوزه (پیرزن) در پرستش ماه می باشد، و حضور زنهای تاثیرگذار در حواشی داستان پیامبران، نظیر مریم مجدلیه (که گروهی او را عزیزکرده یا همسر مسیح می دانند و گروهی او را فاحشه ای که به دست مسیح توبه داده شده)، نشاندهنده ی کلنجارهایی ست که خدای یگانه با این رقیب دیرینه ی خود رفته است.

اما این تنها الهه های مونث نبوده اند که عرصه را بر یگانگی خدا تنگ می کردند. باید به حال سایر خدایان هم فکری می شد. وام گرفتن هاله ی نور زرد رنگ دور سر به عنوان نماد تقدس پیامبران و قدیسان، و نیز انتخاب یکشنبه ها در مسیحیت برای دعا خواندن که روز دعاخوانی خورشید پرستان بود، کارهایی بود که خدای یگانه برای کنار آمدن با آیین قدرتمند و فراگیر خورشیدپرستی انجام داد. همچنین برای بدست آوردن دل بت پرستان عربستان، خدا مجبور شد با وجود حجرالاسود – یک سنگ مقدس که تا چندی پیش بت حساب می شد- در ساختمان کعبه کنار بیاید. محترم دانستن روح و اعتقاد به زندگی پس از مرگ هم نشانه هایی دیگر از این مماشات خداوند ابراهیم با سایر رقباست.

پس از اینکه ارمیا یک زن (لیلیث) را موجب فریب خوردن یک زن دیگر (حوا) و سقوط آدم از بهشت خواند، ایده ی شیطانی یا ساده لوح بودن زن ها در دین یهود و ادیان بعدی شکل گرفت. محدودیت های زنان در امور مذهبی و اجتماعی افزایش یافت و آنها از پذیرفته شدن برای مشاغل مهم محروم ماندند. زنان در آیین مسیحیت با ارفاق توانستند خدمه ی کلیساها و مسوولین نظافت آنها شوند و هنوز هم به ندرت می توانند نقش رهبران مذهبی مسیحی یا یهودی را بازی کنند. این در حالی ست که با گذشت تاریخ، بشر در همه ی عرصه ها دارای رشد و نگرش باز شده و در میان اینهمه پیشرفت بشر، ظاهرا این تنها نگرش به زن هاست که مدام در حال پسرفت بوده است.

(Lilith (John Collier painting

(Lilith (John Collier painting

در اسلام اما شرایط از همه بدتر است. علاوه بر همه ی تهمت هایی که در ادیان ابراهیمی قبلی نثار زنان شده، اسلام توانسته به مدد تندروی در مفاهیم خاصی مثل تعصب و غیرت، زنان مسلمان را محروم تر از هر دین دیگری ساخته و خیال خدای ابراهیم را از وجود این رقیب دیرینه تقریبا کاملا راحت کند. خدای محمد حتی در سخنان خود زنان را مورد خطاب مستقیم هم قرار نمی دهد و گاه که برایشان حرفی دارد، پیغام را توسط محمد و سایر مومنین مذکر به گوش آنها می رساند. چه حربه ای از این هوشمندانه تر که خداوند یگانه مسوولیت نیمی از جامعه که زنان باشند را به دست مردان داده و آن دسته مردانی که کوچکترین قصوری در این زمینه می کنند را بی غیرت و بی تعصب می خواند؟ این حرکت استراتژیک عنان نیمی از جامعه را به دست نیمه ی دیگر می دهد و کنترل امت اسلام هم با این حربه ی هوشمندانه بسیار کار راحت تری می شود چرا که دیگر لازم نیست تمام اقشار جامعه را کنترل کرد و تنها کافی ست مردها را متقاعد یا مجبور کرد از ایده ای پیروی کنند.

حجرالاسود - کعبه

حجرالاسود – کعبه

خدای ابراهیم آنچنان خدای حسودی ست که وجود هیچ خدایی جز خود را بر نمی تابد. او در سراسر عمر خود سابقه ی رقابت و درگیری با انواع و اقسام خدایان از جمله خورشید و ماه و روح و حیوانات و زنان و حتی علم را هم دارد و برای از بین بردن رقبای خود هرجا توانسته قهری عمل کرده و هرجا زورش نرسیده با زیرکی ابتدا با خدای قدرتمند دیگر دست دوستی و تفاهم داده و کم کم خدای دیگر را تبدیل به شخصیت بد داستان ها کرده و خودش را پیروز میدان و یگانه مسیر رستگاری ساخته است. زنان اگر نه به عنوان پرریشه ترین خدایان تاریخ، بلکه به عنوان یکی از ریشه دار ترین جریان های مورد پرستش و تقدس در تاریخ همواره رقیبی جدی برای خدای ابراهیم بوده اند. سیطره ی خدای ابراهیم بر زنان هرچه به زمان امروز نزدیکتر شده ایم بیشتر شده و تلاش های خدای ابراهیم برای محو کردن نقش الهه ها تا آنجا پیش رفته که اکنون حتی چشم دیدن زن های عادی را هم نداشته و تا آنها را در انواع برقع و حجاب تبدیل به موجوداتی نامرئی نکند، از تلاش دست نمی کشد. خدای ابراهیم روزی زنان را به عنوان شیطان، روزی به عنوان ساحره و جادوگر، روزی به عنوان فاحشه و روزی هم به عنوان عامل فساد و تباهی جوامع مورد عتاب قرار داده و مقدمات حذف همیشگی آنان از عرصه های اجتماعی را فراهم آورده است.


 

منابع:
ویکیپدیا
بریتانیکا
سایت Mechon Mamre
(http://www.mechon-mamre.org)
موزه اولم
(http://www.loewenmensch.de/lion_man.html)
List of time periods
(https://www.princeton.edu)
Goddess Names
(http://www.goddess-guide.com/goddess-names.html)
Naturhistorisches Museum, Vienna
(https://www.asu.edu)
Zohar
(www.zohar.com)
Gnostic Studies on the Web
(http://gnosis.org/lilith.htm)
Constantine’s Impact on Christianity
(http://www.ucg.org/holidays-and-holy-days/constantines-impact-christianity/)

پاورقی ها:
{1} در کتابی به نام «سرود بزرگ برای آتن، شعرهایی به خدای آتن به عنوان یگانه خدای عالم تقدیم شده است.
{2} جنسیت این مجسمه که در موزه ی اولم (Ulm) آلمان نگهداری می شود مورد تردید است. اما به همان اندازه که این مجسمه به Lion Man معروف است، گروهی هم آن را Lion Lady می شناسند که معرف مونث بودن آن است. شکل موها و اندام مجسمه موجب تقویت نظر مبنی بر مونث بودن مجسمه می شود.
{3} سری مجسمه های ونوس نام مجموعه ای از مجسمه های مونث است که اغلب در اروپا یافته شده و زنانی از حدود ده سالگی تا چهل سالگی به به تصویر می کشند. این مجسمه ها بین 4 تا 25 سانتی متر هستند.
{4} نشانه های اولین جوامع به دوران نوسنگی (Neolithic) یعنی حدود 10 هزار سال پیش ور در جنوب غرب آسیا باز می گردد.
{5} زوهر کتابی ست که بر زوایای عرفانی تورات سایه افکنده است. در این کتاب در مورد خدا، اساس و ساختار کائنات، روح، نور الهی، انرژی جهانی و رستگاری بحث شده است. زوهر به زبان آرامی (Aramaic) نوشته شده که زبان روزمره ی اسرائیلی ها در حدود 500 سال قبل از میلاد مسیح است. در مورد اینکه زوهر آموزه های پیامبری به نام شیمون یوخای (Simeon bar Yochai) باشد تردید هایی وجود دارد.
{6} لیلیث در لغت به نام حیوان شب یا غول شب است.
{7} اینانا الهه ی سومری عشق، باروری و ابزارالات جنگی است. او قدرتمنترین الهه ی بین النهرین بوده و از حدود 4000 سال پیش از میلاد مسیح مورد پرستش قرار داشته است.
{8} ایشتر معادل بابلی اینانا است.

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)