طرح توسعه سواحل مکران و موضع گیری جیش العدل علیه آن
محمد ریگی درخشان
گروه مسلح و دارای گرایش اسلامی «جیشالعدل» که از سوی جمهوری اسلامی ایران و ایالت متحده آمریکا تروریستی شناخته میشود، خود را ارتش مدافع حقوق اهلسنت و بلوچها با هدف برقراری عدالت و برابری در بلوچستان معرفی میکند. این گروه، جدیدترین حمله گسترده خود را به هدف «ناکام گذاشتن برنامههای مخرب طرح موسوم به توسعه سواحل مکران» انجام داد و در ادامه بیانیهاش این پروژه را علیه مردم بلوچ دانست و از تغییر بافت جمعیتی و اسکان غیربلوچها در سواحل مکران ابراز نگرانی و آن را طرحی برای ایجاد «تمدن جدید علوی» قلمداد کرد.
در یادداشت پیشرو، بهصورت مختصر به طرح «توسعه سواحل مکران» و پیامدهای آن برای مردم بلوچ پرداخته میشود.
ناگفته هویداست که فقر و بیکاری در بلوچستان ایران و مناطق ساحلی مکران بیداد میکند. معضل فقر و بیکاری و همچنین خشکسالی عامل مهاجرت شمار بسیاری از مردم بلوچ از روستاها به چابهار و زاهدان برای یافتن کار و حاشیهنشینی در این شهرها شده است. طبق آمارهای دولت ایران، بلوچستان از لحاظ شاخصهای توسعه همچون بالاترین نرخ بیسوادی، بیکاری، فقر و میزان سرمایهگذاری در قعر جدول قرار دارد.
بلوچستان علیرغم وفور منابع لازم برای گسترش صنایع و معادن، شیلات، کشاورزی و دارا بودن مناطق آزاد و مرزی، به علت فراهمنشدن امکانات زیربنایی، شاخصهای توسعه بسیار ناچیز است. بهجز پروژههای امنیتی و نظامی، طرحهای عمرانی و توسعهمحور در بلوچستان پیشرفت چشمگیری نداشته است. گسترش فقر در این استان بیارتباط با سیاستهای تبعیضگرایانه قومی و مذهبی نیست، چون در رژیم جمهوری اسلامی سیاست و مذهب در هم تنیده شده و سیاستگذاری ایدئولوژیزده است.
محرومیت از زیرساختهای خدماتی و توسعهای در بلوچستان به رغم ظرفیت بالای توسعه، بهخصوص در سواحل چابهار به علت مجاورت با اقیانوس همواره نادیده گرفته شده است. هنوز بسیاری از روستاهای بلوچستان از برق، آب بهداشتی، مدرسه و مرکز بهداشت محروم هستند. فضای امنیتی در بلوچستان فرصت اعتراض به مشکلات و بحرانها را نه تنها از مردم بلکه از روشنفکران بلوچ نیز گرفته است. در نتیجه، با توجه به این فضای نابرابر و بیعدالتی، گروههای مسلح رادیکال امکان و پتانسیل رشد را پیدا میکنند.
مکران یکی از نقاط مهم کریدور شمال-جنوب است، چون امکان اتصال هند به آسیای مرکزی، اوراسیا، قفقاز و آنادولی از سویی و دستیابی کشورهای محصور در خشکی مثل افغانستان به دریا از سوی دیگر، را فراهم میکند. هند بهعنوان یکی از رقبای دیرین پاکستان، مکران را بستری برای سرمایهگذاری و همچنین عامل فشار بر سواحل گوادر در این کشور میبیند. بر همین اساس، فداحسین مالکی از نمایندگان زاهدان در مجلس ایران دلیل حملات گروه «جیش العدل» را ناراحتی کشورهای همسایه از جمله پاکستان نسبت به توسعه سواحل مکران دانسته است. پرسش اینجاست که چرا این گروه از توسعه سواحل مکران ابراز نگرانی و نسبت به این پروژه موضعگیری کرده است؟
پروژه توسعه سواحل مکران با استراتژی تکمیل زیرساختهای موردنیاز برای استقرار نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در چابهار از اواخر دهه هشتاد شمسی آغاز شد. به گفته دکتر حسین دهقان، دبیر اجرایی توسعه سواحل مکران، آیتالله سیدعلی خامنهای شخصا از سال ۸۷ بر ظرفیتهای بیبدیل منطقه مکران تاکید داشته و بر همین اساس نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران فعالیت در این منطقه را آغاز کرده است. پیشینه ورود ارتش به امر توسعه در بلوچستان به دوران رضا شاه برمی گردد. همراه با ورود ارتش به بلوچستان؛ نخستین مدارس آموزشی در شهرهای خاش، سراوان و ایرانشهر دایر شد. در کنار نیروهای نظامی به مرور کارمندان دولتی نیز به منطقه فرستاده شدند. همچنین تعداد بسیاری غیر بلوچ برای تهیه مایحتاج ارتش به بلوچستان آمده بودند و همین امر تا حدودی به توسعه محدود بلوچستان کمک کرده بود. در نتیجه جا به جایی جمعیت و مهاجرت های غیر بومی ها، راه و رسم و سنت های بلوچها تا حدودی تغییر پیدا کرد. بین مهاجرین غیربلوچ که در سیستم اداری صاحب منصب بودند؛ نقکر کثرت گرایی وجود نداشت و لذا تمایلی به گرفتن نیرو از بلوچها در سیستم شکل نگرفت. خود بلوچها هم به غیربومی ها در ابتدا اعتمادی نداشتند. به این ترتیب تضادها سالها ادامه پیدا کرد و باعث بوجود آمدن مشکلاتی در روند نوسازی شد.
یکی از استراتژیهای گسترش قدرت نظامی ایران در منطقه حضور نیروهایش در آبهای بینالمللی تعریف شده و در این راستا توسعه ناوگان دریایی برای حضور در دریاهای نزدیک در دستورکار قرار گرفته است. در نتیجه، ایران برای نشان دادن قدرت نیروی دریایی خود حضور در آبهای بینالمللی از دریای سرخ گرفته تا مدیترانه، نیاز به حضور مستمر در دریای عمان و اقیانوس هند دارد. از سوی دیگر، نمایش قدرت و حضور ناوگان نظامی ایران در دریای عمان و اقیانوس هند و استقرار بنادر نظامی ایران هزینههای اقتصادی بسیاری دارد. تامین این هزینهها مستلزم سیاست جذب سرمایهگذاری خارجی و داخلی در سواحل مکران است. پیرو این سیاست، نیروی دریایی ارتش ایران ابتدا احداث شهرکهای مسکونی برای پیشبرد طرحهای صنعتی و خدماتی به هدف ایجاد فرصتهای اشتغال و افزایش جمعیت در سواحل مکران را در دستورکار خود قرار داد. دلیل استفاده از نیروهای نظامی در گسترس این طرح بهرهگیری از ظرفیتهای نیروی دریایی در ساختوساز بوده است. با ایجاد شهرکهای بندری در سواحل مکران و افرایش جمعیت غیربومی، شاهد تغییر بافت فرهنگی و مذهبی منطقه هستیم.
براساس لایحه پیشنهادی دولت به مجلس ایران در نیمه دوم سال ۱۴۰۲، قرار است برای تسهیل سرمایهگذاری در این منطقه، «سازمان توسعه سواحل مکران» بهمثابه یک سازمان توسعهای با شخصیت شرکتی برای برنامهریزی، اجراء و نظارت بر برنامههای توسعه در سواحل مکران ایجاد شود. لذا، شورای توسعه مکران با هدف تسهیل مقررات و ایجاد مشوقهای لازم برای جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی تاسیس و مسئولیت آن به حسین دهقان با پیشینه نظامی داده شد. همچنین، اختیارات ویژهای به این شورا داده شده است تا دبیر شورای توسعه مکران از اجرای مدل حکمرانی برای طراحی مدل توسعه سواحل مکران بهره بگیرد. بهنظر میرسد طرح تقسیم سیستان و بلوچستان به چهار بخش نیز بیارتباط به اجرای این مدل حکمرانی نباشد تا حساب چابهار از بقیه مناطق این استان جدا شود و تهران دسترسی مستقیمتری به آن داشته باشد. براساس این طرح، سیستان و بلوچستان به چهار استان شمالی، مرکزی، جنوبی و مکران؛ به ترتیب با مرکزیت زابل، زاهدان، ایرانشهر و چابهار تقسیم خواهد شد. این درحالی است که آمارهای رسمی دولت، نشان میدهد تقسیم استان های دیگر همچون خراسان نه تنها محرومیتزدایی در پی نداشته، بلکه موجب گسترش فقر و بیکاری نیز شده است. در نتیجه، با تقسیم بلوچستان هم مشکل مردم حل نخواهد شد. بنابراین میتوان گفت که این یک پروژه امنیتی، برای جداسازی قوم بلوچ از یکدیگر و هویتزدایی از آنها در راستای کنترل شدیدتر است.
طرح توسعه سواحل مکران و اجرای پروژههایی نظیر انتقال آب، راه و راهآهن و تامین انرژی و ایجاد و توسعه بنادر تجاری، نفتی و صیادی، شهرکهای صنعتی و کشاورزی مستلزم جذب سرمایهگذار خارجی است که جمهوری اسلامی در شرایط تحریم امکان آن را ندارد. از این رو، دولت ایران برای جذب سرمایهگذار داخلی از استانهای توسعهیافته همچون خراسان، کرمان، یزد، فارس، آذربایجان شرقی و اصفهان بهدنبال جذب سرمایه مازاد است. به همین منظور میکوشد تا با هدایت سرمایههای مازاد شهرهای بزرگ از سرمایهداران بخش خصوصی و سپاه پاسداران گرفته تا صنایع بزرگ نسبت به توسعه و تکمیل زیرساختها اقدام کند. بدین ترتیب، با استراتژی مولدسازی سرمایههای شهرهای دیگر و وعده برگشت سود آنها به مبدا، سیاست افزایش جمعیت منطقه مکران و سرمایهگذار محقق خواهد شد. واگذاری اراضی در سواحل مکران به شرکت ماهان نیز در همین راستا بوده است. این درحالی است که در بلندمدت سیاست بارگذاری جمعیت در مکران به بیاعتمادی بیشتر مردم بلوچ و بغرنجترشدن تضادهای قومی و مذهبی میانجامد.
از سوی دیگر، حسین دهقان ادعای تبدیل سواحل مکران به دوبی و شانگهای را دارد! حال باید پرسید؛ چرا در روند توسعه سواحل مکران از ظرفیتهای بومی استفاده نشده است؟ دلیل مرزبندی هویتی و مذهبی در بدنه مدیریت مراکز قدرت سیاسی و توسعهای در چیست؟ چرا بلوچها در سطح مدیران مشارکت ندارند و یک نظامی در راس پروژه قرار گرفته است؟
رویکردهای ناقص مدیران قبلی و فعلی و اعمال سلیقهای سیاستهای آنان در مسائل مذهبی و قومی باعث بدبینی بومیان منطقه به طرح توسعه سواحل مکران شده است. رویکرد توسعه همیشه بر ظرفیتهای بومی تاکید دارد و مشارکت نیروهای بومی در فرایند توسعه از مهمترین فاکتور به شمار میرود و عدم مشارکت آنها بازخورد منفی خواهد داشت. عدم مشارکت بلوچها در روند توسعه، تاثیر منفی بر شاخصهای توسعه محور خواهد داشت.
با توجه به اینکه هدف از توسعه، بهبود رفاه شهروندان و رفع فقرزدایی است، درصورت عدم توجه به نیازهای اجتماعی مردم، تغییری در کیفیت زندگی آنها شکل نخواهد گرفت. توسعه اجتماعی بلوچستان، پیششرط گسترش طرحهای اقتصادی است. با افزایش مشارکت نیروهای بومی در امر توسعه، میتوان از بیعدالتی، محرومیت و احساس طردشدگی رهایی یافت و از سوی دیگر، با کاهش مشارکت بومیان شاهد افزایش ناهنجاریهای اجتماعی و فرهنگی خواهیم بود.
با سیاست تغییر بافت بومی نه تنها تعلقات و ارزشهای محلی دچار تغییر میشود، بلکه تبعیض در روند استخدام نیروی کار، اشتغالزایی و درآمدزایی، باعث گسترش رشد فقر و گروه های مسلح خواهد شد. با این رویکرد نتایج توسعه سواحل بکر مکران نه تنها منجر به تغییر بافت جمعیتی، بلکه اثرات منفی در تخریب محیط زیست و میراث فرهنگی نیز به همراه خواهد داشت و این نگرانی باعث مقاومت مردمی و همچنین نگاه بدبینانه به طرح توسعه سواحل مکران شده است.
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.