نقدی بر کتاب “امپراطوری اندیشه، تاریخ ایران” نوشته مایکل آکسوُرثی

“Empire of the Mind, A History of Iran” by Michael Axworthy
اکبر معارفی – خرداد ١٣٩٢

نشر اول و دوم کتاب “امپراطوری اندیشه….” در سالهای ٢٠٠۷ و ٢٠٠۸ قبل از حوادث دهمین انتخابات ریاست جمهوری در ایران و چاپ سوم آن در سال ٢٠١٠ با افزودن پسگفتار با اشاره به این حوادث به چاپ رسید. این کتاب یکی از جامع‌ترین و در عین حال موجزترین و ساده‌ترین کتبی است که در باره تاریخ ایران نوشته شده است و تاکنون به زبانهای آلمانی، چکسلواکی، ایتالیایی و اسپانیایی ترجمه شده است[1].
نویسنده در سالهای ١۹۷٠ در نوجوانی بارها به ایران سفر کرده و در فاصله سالهای ١۹۹۸ تا ٢٠٠٠ سرپرست بخش ایران وزارت امور خارجه انگلیس[2] بود. او در پائیز سال ٢٠٠۸ به سمت مدیر عامل[3] مرکز پارسی و مطالعات ایرانی دانشگاه اِکسِتِر[4] انتخاب شد. اولین کتاب او به نام “شمشیر ایران” در باره زندگی نادرشاه در سال ٢٠٠۶ به چاپ رسید و کتاب “امپراطوری اندیشه…” دومین کتاب این محقق ایراندوست است. در ضمن از او مقالات متعددی در باره تحولات ایران در طول قرن ١۸ تا قرون معاصر در ژورنالهای دانشگاهی به چاپ رسیده است.
کتب زیادی درباره تاریخ ایران نوشته شده‌اند. ولی اغلب خوانندگانی را مخاطب قرار می‌دهند که تا حدی با تاریخ ایران آشنایند. ویژگی برجسته کتاب “امپراطوری اندیشه…” در این است که برای خواننده غربی نا آشنا با تاریخ ایران نوشته شده است. نویسنده با ذکاوت و توانایی بی‌نظیری توانسته بیش از ٢۵٠٠ سال تاریخ را چنان موجز در کمتر از ۳٠٠ صفحه شرح دهد تا خواننده بتواند تصویری کلی و تا حد زیادی دقیق از تاریخ پر التهاب ایران از زمانهای قبل از پیدایش هخامنشیان تا ریاست جمهوری احمدی‌نژاد به دست بیاورد. در کنار ترسیم کلان تاریخ ایران، نویسنده چنان جزئیات مهمی را بررسی کرده که مطالعه این کتاب برای دانش‌پژوهان باسابقه تاریخ ایران نیز مفید خواهد بود.
قطعاً شرایط کنونی ایران ثمره تحولات تاریخی است که هویت، اندیشه و بافت اجتماعی کنونی آنرا بوجود آورده است. تلاش برای شناخت علت شرایط کنونی ایران در چارچوب تنگ تحولات چند دهه و یا حتی چند سده گذشته نمی‌تواند به نتیجه‌ای دقیق برسد. از این رو تصویری کلی از تاریخ ایران از زمان زرتشت تا کنون می‌تواند در فهم جایگاه و اهمیت اطلاعات پراکنده از حوادث تاریخی کمک بسیاری کند. اهمیت و ارزش اولیه “امپراطوری اندیشه…” در ترسیم این تصویر کلی است.
عنوان کتاب از سخنرانی چرچیل در سال ١۹۴۳ در دانشگاه هاروارد آمریکا به عاریت گرفته شده که گفته بود “امپراطوری‌های آینده امپراطوری اندیشه هستند”. در این اشاره چرچیل بطور ضمنی اعلام کرده بود که عصر برتری امپراطوری‌ها بر اساس قدرت نظامی به پایان رسیده. عصر جدیدی آغاز شده و تمدن‌هایی که بتوانند اندیشه‌ای نو برای پیشرفت بشریت عرضه کنند مورد توجه جامعه جهانی قرار خواهند گرفت. مایکل آکسوُرثی پس از بررسی تاریخ ایران و تحولات عمیق اجتماعی و فرهنگی که اکنون در بطن جامعه ایران به رغم ظاهر مذهبی آن در حال تحول است آینده‌ای درخشان برای نسل جدید ایران پیش بینی می‌کند. در این آینده درخشان، نسل جدید ایران با کوله باری از تجربه تاریخی، تولید کننده اندیشه‌هایی جدید و پیشگام در عرصه اعتلاء بشریت خواهد بود.
امیدوارم که این پیش‌بینی او به تحقق بپیوندد.
کتاب “امپراطوری اندیشه، تاریخ ایران” با ریشه‌های تاریخی پیدایش هویت ایرانی از زمان زرتشت، مادها و هخامنشیان آغاز می‌کند. اشارات او به تاثیر افکار ایرانی در شکل‌گیری فلسفه افلاطون و تمایلات ایرانی اسکندر برای خواننده کنجکاو قطعاً جالب است. فروپاشی حکومت هخامنشی، پیدایش و سقوط حکومت سلوکی‌ها و سپس اشکانیان و مناسبات ایران و روم در دوران اشکانی، جنگ سورن با کروسوس رومی، آئین میترائیسم، جمع آوری اوستا در زمان ولخش پادشاه اشکانی و اقدامات او برای پالایش هویت ایرانی و زدودن عناصر یونانی از آن از جمله مطالب جالب هستند. در بخش ساسانیان به نشانه‌هایی از تثبیت هویت ایرانی اشاره می‌کند. پیدایش بوروکراسی دولتی زمان اردشیر و شاپور را با بوروکراسی لوئی چهاردهم در فرانسه مقایسه می‌کند. بوروکراسی جدید ساسانی منجر به پیدایش طبقه دهقان گردید که نقشی برجسته در تداوم و تعمیق فرهنگ ایرانی ایفا کرد. مانی که خود را خاتم الانبیاء اعلام کرده بود و نهضت کمونیستی مزدک در دوران قحطی و فقر، قباد اول و سقوط حکومت ساسانی همه موضوع دو فصل اول این کتابند.
پیدایش اسلام، حمله اعراب به ایران، حکومت امویان، به قدرت رسیدن عباسیان متکی به حمایت ابومسلم خراسانی، نقش معماری بیزانس در معماری امویان و معماری ساسانی در معماری عباسیان، نهضت ترجمه، نقش بوعلی سینا در خردگرایی اروپا، ظهور مجدد مزدکیان تحت نام خرم‌دینان، شورش سنباد مغ، استادسیس، این مقفع و پاپک و پیدایش سلاطین محلی در زمان عباسیان، ایرانگرایی سامانیان، تسلط آل بویه بر خلافت بغداد، رابطه ترورهای اسپانیا با صوفیان، تاثیر فردوسی، خیام، سنایی، عطار، مولانا، سعدی، شبستری، حافظ، جامی و عراقی در فرهنگ و هویت ایرانی، عرضه تئوری تکامل تحت تاثیر عشق از طرف صوفیان، حمله مغول، پیدایش ایلخانیان، تیموریان، آق‌قیونلور، قراقیونلو، قیام سربداران و حضور فعال و برجسته ملی‌گرایی ایرانی خارج از چارچوب تنگ تعاریف غربی همه از جمله مطالب جالب فصل سوم هستند.
فصل چهارم و پنجم به بررسی ریشه‌های تاریخی تشیع، پیدایش صفویان و نقش تصوف در آن میپردازد. سر فصل مطالب این دو فصل عبارتند از شکل‌گیری نوع جدید ادبیات تبعیدی ایرانی در هندوستان و سمرقند به دور از مرکز قدرت صفوی، فلسفه ملاصدرا، کم رنگ شدن نقش صوفیان و پررنگ شدن نقش متشرعین و روحانیت شیعه، سرکوب و کشتار یهودیان، الکلیسم افراطی پادشاهان متشرع صفوی، حمله محمود افغان، سقوط صفویان، به قدرت رسیدن نادرشاه، تفاوت نیمه اول حکومت نادر و نیمه دوم آن، ایجاد لشکری که بزرگتر از جمع ارتش فرانسه و پروس در اوج منازعات نظامی آنها بود. سقوط حکومت افشاریه، به قدرت رسیدن آقا محمد خان قاجار، کور کردن همه مردان کرمان به فرمان آقا محمد خان قاجار، پیدایش دو جریان فکری اخباریون و اصولی در تشیع، اضمحلال کشورهای اسلامی در قرن هجدهم و همراه با آن بسته شدن نطفه‌های تحولات بنیادی بعدی. جنگهای ایران و روسیه. اینها همه مطالب دو فصل چهارم و پنجم هستند.
در فصل ششم، بحران حکومت قاجار، نهضت بابی و شیخی، رقابتهای قدرتهای اروپایی در ایران و خارج از ایران، قحطی بزرگ در زمان ناصرالدین شاه، تاسیس لشگر قزاق، نقش ایرانیان برونمرزی در انتقال اندیشه‌های جدید به ایران، میرزا رضا کرمانی، اتحاد انگلیس با برخی از روحانیون، انقلاب مشروطه، تشکیل مجلس اول، نقش روحانیت در دوسوی جبهه انقلاب مشروطه، کشف نفت، رضا خان و شرکت نفت ایران و انگلیس.
در فصل هفتم نکات طرح شده عبارتند از حکومت پهلوی، مقایسه رضا خان و آتاترک، صادق هدایت، محمد تقی بهار، ترور کسروی توسط نواب صفوی و ترور رزم آرا، عملیات اِی‌جَکس علیه مصدق، خرید بی‌رویه سلاحهای نظامی توسط محمد رضا شاه بطوری که تعداد تانکهای چیفتن ارتش ایران بیش از انگلیس بود. استعفای عبدالحسن ابتهاج سرپرست سازمان برنامه و بودجه در اعتراض به هزینه‌های بی‌رویه نظامی، تغییرات عمیق اقتصادی و دگرگونی عظیم در بافت اجتماعی شهرها، شکل گرفتن نطفه‌های انقلاب ١۹۷۹.
فصل هشتم به تحولات سیاسی بعد از انقلاب ١۹۷۹ و فصل نهم به دوران ریاست جمهوری خاتمی و احمدی نژاد اختصاص داده شده است. و در پسگفتار حوادث پس از تظاهرات دهمین انتخابات ریاست جمهوری مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
گستره مطالب بررسی شده در کتاب “امپراطوری اندیشه، تاریخ ایران” بسیار وسیع و مبتنی بر منابع بسیار متنوع است. امیدوارم که این کتاب روزی به زبان فارسی ترجمه شده و در اختیار دانش‌آموزان و دانشجویان ایرانی به عنوان کتاب مقدماتی ضروری جهت آشنایی کلی با تاریخ ایران قرار بگیرد.

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)