در اين چند دهه گذشته يكى از پرسش هاى عام اين بوده كه چرا اين همه امام زاده در ايران هست و حتى در پرت ترين نقاط ايران هم مقبره ها و بقعه هائى با اين عنوان وجود دارد.
مفهوم عام كلمه امام زاده در فرهنگ شيعى، ايرانى، به معنى كسانى گفته ميشود كه از نَسَب به خانواده پيامبر اسلام برسد.
اما تعداد زياد اين بقاع در سراسر ايران اين سوال را پيش مياورد كه مگر چه تعداد از اولاد على بن ابى طالب به طور مشخص ، به ايران هجرت كرده بودند كه در اين تعداد و با اين وسعت پراكندگى وجود داشته باشند ؟
دو نوع نگاه افراطى در اين ضمينه وجود دارد.
يكى افراطيون مذهبى كه بلا استثناء همه اين بقاع را متبرك دانسته و طبق سنن شيعى واجب الزياره ميشمارند و همه را به هر نحوى شده حتى با جعل شجره نامه به خاندان پيامبر اسلام ميرسانند.
نگاه افراط گراى دوم درست در طرف مقابل است كه همه اين امام زاده ها را صرفأ اعرابي ميدانند كه به ايران حمله كردند .
اين در حالى است كه اعراب بعد از حمله به ايران تا دويست الى سيصد سال بعد به بعضى از نقاط ايران نرسيدند و در واقع اين نقاط مورد تصرف از طريق نظامى قرار نگرفتند و تا چند قرن بعد هم نشانى نه از اعراب در آن مناطق بود نه از اسلام (مانند مازندران) .
هر چند كه اين مبحث امامزادها در اين چند سال گذشته دستمايه نوعى طنز شده است و به نوعى ادبيات “امام زاده سازى” را به روى كار آورده اما با كمى تأمل ميشود متوجه شد كه اساس، چيز ديگر است.
در زمان حاكميت مروان بن حكم و بدست حجاج بن يوسف ثقفى، بسيارى از علويان كشته شدند، و آنان كه جان به در بردند يا به ايران مهاجرت كردند يا به مصر، هر چند تعقيب ها ادامه يافت و خيل ديگرى از علويان در اين تعقيب و گريز كشته شدند .
علويان به واسطه شيعه بودنشان مورد پذيرش مردمى قرار ميگرفتند و علت آن بود كه در زمان خلافت امويان و عباسيان ، شيعيان در نقش و فرم اپوزسيون به شكل امروزى قرار داشتند (اين نزديك ترين تمثيل براى درك موقعيت علويان با ساختار اجتماعى امروز است)
و مردم هم كه زير سلطه سلاطين محلى با حمايت خلفاى وقت بودند كه به طور حتم وضعيتى نابسامان بوده است .
اين يكى از علل ازدياد وجود اين مقبره ها در ايران است اما باز هم علت اصلى نيست.
سرزمين ايران كنونى (با در نظر گرفتن جغرافياى پيرامونش در قرن هاى گذشته) همواره گرايش به تصوف داشته كه به طور حتم اين مختص به زمان حال و حتى بعد از ورود اسلام نيست.
افرادى كه به خاطر زهد و تقوى و نوع زندگيشان همواره مورد احترام مردم اين سرزمين بوده و هستند و همانطور كه قبلا گفته شد اين سنت از قبل از ورود اسلام رواج داشته است و در حقيقت پيش از آنكه يك سنت اسلامى باشد، يك سنت بوم سرزمينى است.
اين عرفان كه در زمان زندگيشان مورد احترام مردم بوده اند ، بعد از وفات هم اين احترام حفظ ميشده و نه تنها از ميزان احترام در گذر زمان كم نميشده است بلكه با مرور زمان و انتقال كرامات شخص به صورت سينه به سينه، و گاهأ با غلو در جايگاه شخص، به اين احترام افزوده نيز ميشده و با گذر زمان به تقدس ميرسيده است.
بيشتر كسانى كه امروز به نام امام زاده مشهورند، عارفان و پيران طريقت بوده اند كه بعد از مرگ هم مورد احترام مردم آن منطقه بوده اند و نه اينكه الزامأ نوادگان پيامبر باشند.
اما به نظر ميرسد تغيير اسم به “امام زاده” ، بايد از دوران صفويه شروع شده باشد كه به نوعى اولين حاكميت قدرتمند شيعيان در تاريخ بوده ، هر چند كه قبل از آن نيز سلاطينى همچون آل بويه شيعه مذهب بوده اند اما هيچ گاه قدرت فراگير نداشتند.
در حقيقت مردم محلى كه داراى چنين آرامگاه هائى بودند با متصل كردن اين بقاع به امامان شيعه سعى در بالا بردن جايگاه آن شخص داشته اند .
از همين روى است كه گاهأ يك بقعه به نام امام زاده شناخته ميشود اما نام فرد يك نام ايرانى اصيل است و يا با پيشوند ” شاه ” يا “پير” و يا “بى بى” همراه است .
 
بقاع و دفينه ها
 
در طى قرن ها خاك ايران همواره مورد تهاجم و كشمكش بوده است ، نتيجه اين هجوم ها و جنگ ها به طبع نا امنى بوده است.
بسيار افراد و خانواده هاى ثروتمند و حتى حاكمان محلى بوده اند كه از قبور و بقاع براى حفظ ثروت خود استفاده كرده اند ، يعنى گنج خود را در كنار يار زير يك بقعه كه براى مردم مقدس بوده دفن كرده اند تا از سپر “تقدس” براى حفظ دارائى هاى خود استفاده كنند و اين امر تا آنجا متداول بوده كه ضن آن ميرود در بعضى موارد با رواج شايعه اى مبنى بر به خاك سپرده بودن يك فرد مقدس ، اقدام به ايجاد يك بقعه جعلى يا امام زاده كرده باشند .
چه بسى كه با گذشت زمان ، مورد اصلى يعنى گنج مدفون به فراموشى سپرده شده اما آن شايعه ساخته شده به قوت خود پابرجا مانده و حتى بيشتر قوت گرفته باشد و در مرور زمان با نقل حكايت به سبك سينه به سينه و با غلو در كرامات بقعه، روز به روز به كرامات فرضى افزوده شده باشد و اينچنين از يك شايعه يك مكان مقدس براى مردم ساخته شده باشد.
اما سوء استفاده و درامد زائى از اين اماكن به نسبت پديده اى نو و جديد است كه از يك قرن گذشته رواج يافته كه به طور حتم هر كجا كه درامد و پول باشد، شيادان مردم فريب هم خواهند بود.
 
خليلى

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)