جلال ایجادی – بحران در ایران همه جانبه است ویکی از آنها، بحران آب است. زندگی در ایران پرخطر است و ویرانگری و آلودگی زیست محیطی، زندگی انسانی را دستخوش نابسامانی ساخته است. این بحران مسئله نسل های امروز و فردای جامعه است. هرسیاستی که نسبت بدان بی توجه باشد، جز یک سیاست غیر مسئولانه چیز دیگری نیست. بخش کوچکی از این نوشته در سایت “بی بی سی” درج گشته است و در اینجا کل مقاله عرضه میگردد. بحران آب در ایران بخش عظیم آبهای جهان شور است و بخش دیگریعنی فقط ۲ درصد، آب شیرین قلمداد میگردد که در اکثر دریاچه ها و رودها و سدها و سفره های زیرزمینی قراردارد. در جهان استفاده ای که از آب شیرین موجود صورت میگیرد بترتیب زیر میباشد: ۷۰ درصد آبهای مصرفی برای کشاورزی استفاده شده، ۲۰ درصد در صنعت مصرف گشته و ۱۰ درصد برای آشامیدن مورد استفاده قرار میگیرد. با توجه به رشد جمعیت جهان بیش از ۹ میلیارد نفر تا سال ۲۰۵۰ و نیز با توجه به افزایش گرمای زمین و خشکسالی و هدر دادن هنگفت آب، ما بسوی یک بحران تراژیک حرکت میکنیم زیرا آب قابل استفاده و دردسترس باندازه کافی نیست. این بحران اکولوژیکی با اعتراضات گوناگون وفزاینده و بحران اجتماعی همراه خواهد بود. درجهان، تولید افسارگسیخته و پرمصرف در استفاده از آب، تلف نمودن عظیم منابع آبی، سوءمدیریت دولتی و اداری و فقدان تربیت اکولوژیکی شهروندان، بر پیچیدگی و شدت بحران خواهد افزود. از نظر اکولوژیکی مسئله اساسی اینست که آیا با توجه به مصرف موجود آب و اتلاف منابع و شیوه مدیریت چه میزان “بدهکاری زیست محیطی” افزایش یافته وآیا ساختار طبیعی زمین توان لازمه برای نیازها را دارد یا خیر؟ بمعنای دیگر آیا ظرفیت حیاتی زمین ناتوان گشته و منجر به مقاومت و فشار برمحیط زیست شده است یا خیر؟ آیا اکوسیستم طبیعی ظرفیت تولیدی و بازسازی لازم را دارد ویا با فرسودگی خود به مکانیسم های اصلاحی اساسی وسریع نیازمند است؟ از نظر من درشرایط کنونی ظرفیت موجود نارسا بوده و اتلاف منابع آبی و سوء مدیریت، فشار محیطی را بشدت افزایش داده است. در جهان مکانیسم های اصلاحی و بهبود دهنده، یاناتوان و نامناسب بوده ویا اینگونه مکانیسم اصلاحی بهیچوجه در دستور کار نیست و باین لحاظ بحران اکولوژیکی و اجتماعی در حال گسترش میباشند. آنچه در ایران میگذرد گوشه ای از همین بحران جهانی آب است واعتراض شهروندان برای نجات دریاچه ارومیه ومبارزه کشاورزان اصفهان در اسنفد ۱۳۹۱ علیه خشکانیدن زاینده رود، نیز جلوه ای از همین نوع اعتراضات بشمار میاید. در ایران بحران آب واکنش های اجتماعی میافریند و در بستری از شرایط جامعه ای خفقانی، مبارزات جدید وویژه ائی را دامن میزند. این مبارزات علیرغم عوامل متفاوت ایجاد کننده ، رنگ آشکار اکولوژیستی داشته وبازتاب بحران زیست محیطی میباشد. حال از خود میتوان پرسش کرد که عامل اصلی بحران آب در زیست محیط ایران ناشی از چیست؟ ایران در منطقه خشک و نیمی خشک زمین قرارداشته و میزان بارندگی و آبهای قابل دسترس و وسعت مناطق مرطوب پائین میباشد. نمودار زیر نشان دهنده شاخص های آب در ایران بوده و از نظر نباید دورداشت که بعنوان نمونه میزان بارش باران در فراسه سه برابر بیشتر از ایران است. حال با توجه به بحران ساختاری اقلیمی و پائین بودن میزان بارش، روشن است که تلاش برای صرفه جوئی در آب، جمع آوری آب باران و یا تصفیه آب مصرف شده و ایجاد مکانیسم های اصلاحی باید بسیار گسترده باشد و این اقدامات همراه با مدیریت علمی و کارشناسی لازم صورت گیرد. شاخص های آب در ایران ۲۵۰ میلی متر (۶۵۰ میلی متر در فرانسه) متوسط بارندگی سالانه کشوری ۶۰ میلی متر متوسط بارندگی یزد و زابل ۱۸۰۰ میلی متر متوسط بارندگی بندر انزلی ۴۱۳ میلیارد متر مکعب متوسط سالانه بارش آسمانی ۵۱ میلیارد متر مکعب اتلاف آبهای سطحی ۶۱ میلیارد متر مکعب اتلاف آبهای زیر زمینی ۸۲ میلیارد متر مکعب بهره برداری کشاورزی براساس آمار رسمی برای تامین نیازهای آبی در ایران ۵۹۹ سد بزرگ با حجم ۴۳ میلیارد متر مکعب آب در حال بهره برداری است. بعلاوه ۱۳۵ سد در حال ساختمان و ۳۴۱ سد در مرحله بررسی و مطالعه میباشند. متاسفانه آمار دقیقی درباره میزان استفاده از این آبها برای کشاورزی موجود نیست و بعلاوه اغلب این سدها زیان آور برای محیط زیست و راه آبهای طبیعی و قنات ها و سفره های زیرزمینی بوده وسدسازی برای منافع اقتصادی شرکتهای وابسته به سپاه پاسداران میباشد. روشن است که در موارد زیادی ساختن سدها به زیان آبیاری کشت متوسط و کوچک بوده است. کل مساحت ایران ۱۶۵ میلیون هکتار میباشد که ۳۷ میلیون هکتار آن برای کشاورزی مناسب است، ولی به لحاظ کمبود آب در ایران ۱۹ میلیون هکتار بشیوه دیم مورد استفاده برای کشت قرار میگیرد. آگر آسمان یاری کند آبیاری انجام میگیرد و در غیر اینصورت میزان تولید افت میکند. حال بقیه کشت در اراضی کوچک وبزرگ با آبرسانی میسر گشته و این تولید ۹۰ درصد محصولات در کشور را تامین میکند. با توجه به کمبود باران در ایران و نیز بخاطر ذخیره آبها در پشت سدها، نه تنها کشت دیمی با خطرات بیشتر مواجه بوده، بلکه بعلاوه آبرسانی برای کشاورزی و بویژه کشت کوچک و متوسط دشوار تر گشته و کشت آبی بطرز شدید زیر فشاربی آبی قرار میگیرد. ویرانی کشت کشاورزان اصفهانی و اعتراضات آنان در همین رابطه قابل فهم است. بنظر من بایددر نظر داشته باشیم که آنچه در کشورمان می بینیم بطور عمده ناشی از سوء مدیریت دولتی واداری منابع زیست محیطی و آبی میباشد. سدسازی های بی رویه، حفرچاههای عمیق، مصرف نامطلوب صنعتی، رها کردن پسابهای آلوده در رودخانه ها و دریاچه ها، فقدان لایروبی و پاکسازی، نبود روش های درست آبیاری، فقدان آموزش جهت مصرف معتدل و غیره از نشانه های این سوء مدیریت میباشد. بعنوان نمونه وزارت نیرو از یکسو بایجاد سدهای غیر مفید و حتا مضر دست میزند و آبهارا بطور غیر منطقی ذخیره میکند و از سوی دیگر با ایجاد چاههای عمیق تمام شبکه سفره های زیرزمینی آب را تخریب میکند تا آب را دربازار مصرف عرضه کند. نتیجه این کار افت بیشتر سطح آب و برهم خوردن اکوسیستم آبی و نیزکنترل یکجانبه آب برای سودآوری بیشتر و در نهایت تشدید خانه خرابی شهروندان میگردد. معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان محیط زیست میگوید ۹ استان و ۳۴ شهر ایران باکمبود جدی آب مواجه هستندو این درحالی است که یک سوم منابع تجدید ناپذیر آب در کشور بصورت فاضلاب و پساب از بین میرود. (ایسنا ۱ آبان ۱۳۸۹ ) بعلاوه مدیرعامل شركت مدیریت منابع آب ایران، میگوید براساس استاندارد جهانی كشورهایی كه سرانه آب آنها ۱۵۰۰مترمكعب باشد، در گروه كشورهای مواجه با بحران آبی قرار میگیرند و سرانه آب تجدیدپذیر ایران طی دهه های گذشته با كاهش محسوس مواجه بوده است به نحوی كه سرانه آب در سال ۸۹ با توجه به جمعیت فعلی كشور به حداكثر ۱۷۰۰ مترمكعب تقلیل یافته است. مدیرعامل شركت مدیریت منابع آب ایران همچنین میگوید: «با توجه به منابع محدود ایران پیشبینی میشود تا سال ۱۴۱۰ كه میانگین سنی جامعه و جمعیت جوان در این سال به ۹۵ میلیون نفر خواهد رسید، سرانه آبی كشور با تنزل به ۱۳۶۰ مترمكعب به كمتر از حد بحرانی خواهد رسید.” (همانجا). تفسیرنمایندگان دولتی بسیار دور از واقعیت های دردناک است. ارقام آنها دستکاری شده و غیر علمی است. ما در حال حاضر با بحران مواجه هستیم و همه مشکلات کم آبی و گسترش بیابانها و نابودی سفره های آبی و اعتراضات کشاورزان و آلودگی هائی که بیماری زا هستند، نشانه این بحران است. بسیاری از روستاهای ایران فاقد لوله کشی برای آب و فاضلاب هستند، کافی است به روستاهای استانهای هرمزگان و سیستان و بلوچستان و کرمان ویزد و خوزستان بروید تا وضع دلخراش را ببینید وخرید آب آشامیدنی توسط مردم از تانکرها را مشاهده کنید. حتا در پایتخت در مناطق جنوبی آن با مشکل کمبود آب آشامیدنی مواجه هستیم و رئیس جمهور دولت اسلامی مطرح ساخته که تکمیل فاضلاب شهر تهران ۲۲ سال ادامه خواهد یافت. سرانه مصرف آب یک نفردر جهان ۱۵۰ لیتر تخمین زده میشود، حال آنکه برای یک فرد سرانه مصرف آب در ایران بیش از ۱۹۱ لیتر ارزیابی میگردد وبنابراین مصرف سرانه در کشورما ۴۰ لیتر بالاتر از مصرف سرانه در جهان است. واقعیت بحران نه تنها در کمبود آب آشامیدنی است، هدر دادن آب، بلکه همچنین در نازل بودن کیفیت تجلی میکند. آب ایران و از جمله تهران دارای نیترات بسیار بالا میباشد وما میدانیم که ورود نیترات در بدن انسان موجب کم خونی شده و ورود نیترات در دستگاه گوارشی در نهایت میتواند به سرطان منجر گردد. در ایران بحران آب که بمعنای کمبود آب آشامیدنی و کمبود آب برای کشت ونیز آلودگی آب است یک واقعیت عریان غیر قابل انکار میباشد. ظرفیت و امکانات موجودآبی برای نیازهای انسانی و اقتصادی مناسب نیستند و بناگزیر فشار روی منابع آبی گسترش یافته، سطح سفره های آبی پائین تر رفته، دسترسی به آب دشوار تر گردیده و پیامدهای زیست محیطی و اجتماعی و سیاسی افزایش یافته اند. در اصفهان چه گذشت؟ اولین بار نیست که در ایران مبارزات محیط زیستی جریان مییابد. مبارزه مردم درحمایت از دریاچه ارومیه وعلیه تصمیمات حکومتی مبتی بر سدسازی و حفر چاه کماکان ادامه دارد. شکایات ونگرانی های مردم دربرابر آلودگی های زیست محیطی تالاب انزلی و رودهای کشور و خشک شدن برخی دریاچه ها جلوه دیگری از اعتراض به ویرانگری زیست محیطی ایران است. طی چندسال اخیر مبارزات کشاورزان اطراف زاینده رود واقدامهای قضائی با وکالت محمد علی دادخواه علیه خشکی آب و برداشت غیر قانونی آب و حفر ضد قانونی چاههای متعدد در قسمت غربی زاینده رود نمونه بارز دیگری از مبارزات زیست محیطی است. روزنامه های جام جم و آفتاب درایران در۷ اسنفد ۱۳۹۱ گزارش دادند که در پی تعرض کشاورزان و تخريب تاسيسات آبرسانی زاينده رود به يزد از سوی مردم معترض اصفهانی، آب در يزد جيره بندی شده است. روزنامه های تهران نوشتند در جريان اعتراض کشاورزان اصفهانی تعدادی از حوضچه های مسير، ساختمان نگهبانی و تاسيسات کنترل و تابلوهای برق تخريب شد و شيشه های ساختمان شکسته شدند. مردم مناطق سيان، قارنه و اژيه در استان اصفهان بوسيله تجهيزاتی از قبيل تراکتور، لودر، بيل مکانيکی و سيم بکسل لوله انتقال آب به يزد را خراب نمودند ومردم یزد که از آب پشت سد زاینده رود بهره میبردند ازمصرف آب محروم گشتند. طی این حرکت خشم آلود ایستگاههای پمپاژ شماره ۳ و ۴ مورد حمله تظاهرکنندگان قرارگرفت واین عملیات اعتراضی منجر به تخریب ساختمان و الکتروموتورها و آتش کشیدن محل شد. در توضیح این اعتراض، باید گفت کشاورزان اصفهان باز شدن سد زاینده رود و اختصاص آب کشت بهاره را درخواست نموده زیرا با فصل بهار، ادامه بی آبی آنها را به هراس افکنده است. درواقع کشاورزان شرق اصفهان بطور مکرر از مقامات درخواست راه حل نموده و بدنبال یک ماه تجمع و تحصن چون به نتیجه ای نرسیدند باقدام تندتر روی آوردند. از آنجا که مسئولان اداری و حکومتی کوچکترین توجهی به خواست آنان نکردند کشاورزان دست بکار شده و لوله آب مسیر یزد و رفسنجان را ترکاندند. در این راستا نیروی پلیس عده ای از کشاورزان را دستگیر کرد. درواکنش علیه دستگیری ها، عده ای به پاسگاه حمله کرده و با یگان ویژه که مستقر شده بود درگیر شدند و تعدادی از اتوبوس هارا به آتش کشیدند. این حوادث و اعتراضات دارای ریشه دربحران آب دارد. سرچشمه اعتراض چیست؟ سرچشمه اعتراض، خشک کردن زاینده رود است. زاینده رود که غرب به شرق ودر نهایت به تالاب گاوخونی میریخت بدنبال مدیریت نادرست آب توسط دولت و وزارت نیرو و مهار آبها در پشت سد و نیز مصرف وسیع آب توسط کارخانجات بزرگ مانند ذوب آهن ، کارخانه فولاد و بنگاههای صنعتی پتروشیمی و نهادهای حکومتی و سپاه بمرور کم شد و در بخش بزرگی از زاینده رود، پیش از شهر اصفهان تا تالاب گاو خونی، خشک شد. باید اضافه نمود که مدیران با طرح برداشت از سفرههای زیر زمینی استان چهارمحال و بختیاری عواقب وخیمی را برای ساکنان این منطقه زمینه سازی نمودند. برداشت شدد آب از سفرههای زیر زمینی در یک نقطه میتواند خطرهای بیشماری در پی داشته باشد. هرچند با برداشت آب طی سالهای اخیربخش کوچکی از آب بسمت یزد و رفسنجان انتقال یافته، ولی بهم خوردن تعادل سفره های آبی را بدنبال داشت. بعلاوه از یاد نرود که عامل کم آبی عمومی ناشی از افزایش گرمای زمین وخشکی هوا و بحران اقلیمی در ایجاد بحران بی تاثیر نبوده است. ولی علت مرکزی بحران آب درایران مسئله مدیریت نادرست، فقدان برنامه ریزی و روشهای اصلاحی علمی، مصرف صنعتی وتولیدی نادرست و سیاست حمایت از خودی ها و عدم توجه به توزیع علمی آب وتاریخ آن بوده است. در طول مسیر زاینده رود یک خط بزرگ اجتماعی واقتصادی از آب محروم شد، آبادانی و طبیعت بشدت ضربه خورد و کشاورزان و تولیدات آنها دستخوش بحران حیاتی گردید. زاینده رودی که آبادی و کشت و زندگی را میسر میساخت از نفس افتاد و مردمان این مسیر بزرگ وتاریخی به درد فلاکت دچار شدند. تظاهرکنندگان فریاد میزدند: “زاینده رود را زنده کنید.” ویا “ماکشاورزان شرق اصفهان خواهان حق آبه خود هستیم.”. این شعارهای مرکزی معترضین خصومت با شهرهای دیگر نیست، بلکه بیانگر هوشیارانه علت اصلی بحران است. زنده کردن آب بمعنای جاری نمودن آب در مسیر تاریخی زاینده رود میباشد. آبها در پشت سد اصفهان در غرب این شهر انباشت شده و تنها کسانی که از آب استفاده نمیکنند همانا کشاورزان دارای حق آبه تاریخی میباشند. کشاورزان شرق اصفهان، مردمانی زحمتکش هستند که از گذشته های دور، زندگی خود را از طریق کشاورزی تامین می کرده اند. آنان طبق طومار شیخ بهایی و طومارهای پیش از آن، از حق آبه داران آب زاینده رود محسوب می شوند که حق آبه آنان ، سندی حقوقی و قابل ادعا تلقی می شود ودر حال حاضربراساس همین حق آبه صدها پرونده شکایتی از جانب آنان بدادگاه عرضه شده است. بنابراین سرچشمه بحران، آب و تقسیم ناعادلانه آب وسوء مدیریت است. طومار شیخ بهائی و سیاست تقسیم آب از دیر باز رودخانه های آب شيرين حوزه داخلی ايران واز جمله زاینده رود، به خاطر بهره برداری و بهره وری درست، بویژه در منطقه خشک اصفهان و اطراف آن، دارای نظم و نسق (تقسيم نامه) ويژه ای بوده است. آخرين قرار برای تقسيم نامه آن برپایه عقل سلیم و درعرف جامعه بنام “طومار شيخ بهايی” موسوم شده است. دراین باره توضیحی کوتاه لازم است. بهاءالدین محمد بن‏ حسین عاملی مشهور به شیخ بهائی در ۸ اسفند ۹۲۵ خورشیدی در بعلبک دیده به جهان گشود و در ۸ شهریور ۱۰۰۰ خورشیدی در شهراصفهان درگذشت. گفته میشود وی دانشمند نامدار قرن دهم و یازدهم هجری بوده که در منطق، فلسفه و ریاضیات تسلط داشته است. تعداد ۹۵ کتاب و رساله از او در مهندسی، نجوم، ریاضی ، فقه، عرفان، اخلاق، سیاست، هنر و فیزیک بر جای مانده است. بپاس تلاش وی درزمینه علم ستاره شناسی، یونسکو، سال ۲۰۰۹ را به نام او سال «نجوم و شیخ بهایی» نامگذاری نمود. علیرغم این سابقه درخشان باید گفت که طومار ابداع شيخ بهايی، فيلسوف و رياضی دان بزرگ زمان صفويه نیست. طومار بیان سنتی است که برای تقسیم آب زاینده رود از پیش از دوهزار سال وجود داشته وتکامل يافته، و در ضمن بیان تاريخ، جغرافيا، زیست محیطی، سياست و فرهنگ سرزمين اصفهان است. دردوران شیخ بهائی طومار دقیقتر و کاملتر شده است. برای روشن شدن باید گفت که بر اساس اين طومار آب رودخانه زاینده رود به ۳۳ سهم عمده و ۲۷۵ سهام کوچکتر وجزيی میان ۷ بخش آبخور آن که از حدود ۷۰ کيلومتری غرب اصفهان تا ۱۲۰ کيلومتری شرق اين شهر ادامه دارد تقسيم شده است. حال قاعده کار چه بوده است؟ تقسيم آب بر اساس طومار از ۷۵ روز بعد از نوروز تا آخر آبان به مدت ۱۶۰ روزیعنی در دوران فعالیت کشاورزی قابل اجرا بوده و در فصل سرد سال که نياز به آبياری وجود نداشته است، رودخانه آزاد بوده، و هر کس به هر ميزان آب نياز داشته، می توانسته از آن بهره برداری نمايد. برپایه این طومار بیش از هزار واحد آبیاری تعریف شده است و تقسیم آب عملی میشده است. این قاعده و تقسیم بندی بندی اجازه میداد تا هنگام شروع عملیات کشت يعنی ابتدای بذرکاری و نیاز گسترده به آب، نیازهای اصلی تعریف شده برطرف گردد. این سنت بطورکامل بفراموشی سپرده میشود. در واقع بدنبال کاهش دبی آب رودخانه بلحاظ خشکی بیشتر هوا و نیز فصل تابستان و تبخیر بیشتر آب، بدنبال انتقال بخشی از آب بطرف شهرستانهای دیگر، بدنبال استفاده گسترده آب توسط موسسات و کارخانه های دولتی و خصوصی، بدنبال حفر چاههای گوناگون وبالاخره بدنبال ذخیره نمودن بیسابقه آب در پشت سد اصفهان جهت استفاده های صنعتی وزارت نیرو و سپاه، کشاورزان با خشکی بخش عمده ای از زاینده رود مواجه شدند و بحران و دشواری فعالیت کشاورزی آغاز شد وبه وضع دردناک کنونی رسید. فعالیت کشاورزی و دامداری و باغات در طول زاینده رود تا تالاب گاوخونی ضربه خورد و امروز تنها ده درصد آب گاوخونی باقی مانده است. كمبود آب يكی از بزرگترين چالش های قرن حاضر جهان و ایران است و مسئله مهم آن است كه آب در توليد محصولات كشاورزی و توسعه روستايی بمنظور بهبود امنيت غذايی و فقرزدايی وآبادانی و زیست محیطی نقش اساسی دارد. مدیریت بوروکراتیک آب زاینده رود در گذشته اکوسیستم رود خانه یعنی ادامه یابی آب در سراسر مسیر و رفع نیاز های کشاورزان و نیز آب و رطوبت لازم برای پوشش گیاهی و زندگی آبزیان و پرندگان تاحدودی دارای مدیریت مناسبی بود زیرا بر پایه طومار شیخ بهائی، همکاری سازمان یافته معتمدین و خبرگان و میراب ها ونمایندگان گروه های اجتماعی ذینفع میسر بود و مشارکت مردم اجازه میداد تا مدیریت مستقیم و جمعی اجرا شود. حال آنکه در شرایط کنونی با توجه به ايجاد سدها وچاههای عمیق و خروج جريان آب از مسير طبيعی، سازمان های دولتی تمامی تصمیمات ریز و درشت را بر اساس قدرت متمرکز خود و عدم سیاست های بلند مدت میگیرند. در چنین وضعی کشاورزان که دارای حق آبه بوده اند از جانب مسئولان به عنوان افراد “غیر مسئول” تلقی گشته و مطالباتشان غیر منطقی جلوه داده میشود. بوروکراسی حاکم درراستای منافع دولتی و نزدیکی به دولت وترجیح دادن بنگاههای تولیدی خاص تصمیم گیری میکند ودر مقابل منافع اکثریت ایستاده و حتا بسرکوب مستقیم اقدام می نماید. در گذشته مدیریت بر پایه نیازهای جغرافیائی و اقتصادی و اجتماعی صورت گرفته و بازیگران محلی وتولید کنندگان مسیر طبیعی رود در تصمیم شرکت داشتند. این امر اجازه میداد تا با حسن نیت بیشتری گرفتاری ها برطرف شود، حال آنکه امروز بی اعتنائی اداری و خوار شمردن خواست و تمایل مردم ذینفع، پایه سیاست دولتی است. امروز به خشونت کشاندن دعواها و اعتراض ها ناشی از بی اعتنائی حکومت اسلامی نسبت به مطالبات، ورود نیروهای پلیس، استفاده از تفنگ های ساچمه ای و دستگیری معترضان، میباشد. مااین سیاست سرکوب را در هنگام اعتراض شهروندان آذری علیه بحران دریاچه ارومیه نیز شاهد بودیم. “مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت” دریک گزارش درباره منابع آبی اعلام نمود که طی سالهای ۱۳۷۴ تا ۱۳۹۱ تعداد چاه ها از ۳۳۶ تا ۶۵۰ چاه افزایش یافته است. ولی طبق همین گزارش میزان آبدهی هرچاه از ۱۷۴ هزار متر مکعب به ۴۴ هزار متر مکعب سقوط کرده است. بعبارت دیگر نه تنها چاه ها اکوسیستم خاک را برهم زده و راههای آبی زیر زمینی را بهم ریخته اند، بلکه بعلاوه باید بدانیم که هزینه چاه ها بسیار بالاوسنگین بوده و سطع زیر کشت را هم کاهش داده است. امروز با واردات حجم گسترده مواد کشاورزی از خارج مواجه هستیم که این امر در نتیجه دوعامل یعنی سیاست تخریبی واردات بی رویه و کاهش تولید داخلی بوجود آمده است. باید افزود که ۶۰۰ سدی که در ایران ساخته شده اغلب غیر اقتصادی و غیر مفید میباشند و پیوسته به تخریب محیط زیست و فعالیت اقتصادی محلی و کاشانه کشاورز و زحمتکش منجر شده است. ساخت این سد ها بیشتنر در خدمت پولسازی سران و نزدیکان سپاه پاسداران قرار داشته است و در بسیاری از موارد اثرات منفی برای محیط زیست تولید کرده است. در اطراف زاینده رود نیز همین سیاست ویرانگر باجرا درآمد و با ندانم کاری ها و بینش یکجانبه وبوروکراتیک، کشاورزان را به نگرانی و استرس و بحران کشانید. راه حلهای اتخاذ شده توسط مدیران و مسئولان حکومتی اغلب غیر علمی وبوروکراتیک و بزیان محیط زیست و جامعه میباشد. تخریب قنات ها و سفره ها وحفره های آبی زیر زمینی و ایجاد سد و چاه عمیق بی رویه جز یک مدیریت ناشیانه و زیان آور چیز دیگری نیست. کشورما که روی خط خشکسالی فزاینده قرار دارد و بیش از پیش به جمعیت خود می افزاید، باید امکانات طبیعی خود را حفظ کند و با صرفه جوئی کامل آب از شدت بحران آتی بکاهد. دولت اسلامی به آب بشکل کالای عادی برخورد کرده و فاقد دیدگاه همه جانبه بوده و منابع آبی را درخدمت سیاست دورنگر و برای نسل های بعدی قرارنمیدهد. دولت آب دریاچه ارومیه را خشک میکند و سپس از انتقال آب ارس و یا آب دریای مازنداران به دریاچه ارومیه حرف میزند. دولت در صدد انتقال آب رودخانه کرخه از لرستان به گلپایگان و قم و خوانسار میباشد بدون آنکه تحلیل علمی کامل ارائه کند و خطرات اکولوژیکی را ارزیابی نماید. دستگاه اداری دریاچه ها را حفاظت نمیکند و آنها را به بحران خشکی میکشاند و سپس از انتقال آب دریای مازندران بسمت مرکز ایران و تبدل آب دریا به آب آشامیدنی صحبت میکند. اینگونه اقدامات غیر علمی و پرهزینه و نابخردانه است. طبق ارزیابی کارشناسان سازمان ملل هزینه برای یک متر مکعب آب آشامیدنی از منابع زیر زمینی ۱۰ سانتیم یورو میباشد، از طریق تصفیه آب مصرف شده ۴۵ سانتیم یورو میباشد و اگر آب دریا برای آب آشامیدنی استفاده شود هزینه اش به ۷۰ سانتیم یورو میرسد. سیاست دولت درقبال کشاورزان و تقسیم آب، سیاست دولت در سدسازی و چاه سازی و سیاست دولت درهزینه سازی بیهوده و نبود کارشناسی مالی و تکنیکی، از جمله مشخصات مدیریت زیان آور آب در ایران میباشد. پیشنهاد در باره مدیریت آب بحران های اکولوژیکی در جهان در حال گسترش اند و دشواری ها واختلافات و گاه جنگ بخاطرآب، یکی ازمشخصات دوران کنونی است. جایگاه آب در اختلافات اسرائیل و فلسطین، بحران آب در بسیاری از مناطق آفریقا، کمبود آب دربسیاری از مناطق در چین، بحران آب در قزاقستان و ترکمنستان و تاجیکستان و ازبکستان و افغانستان و پاکستان، کمبود آب در بخش های مهمی از آمریکا و بسیاری از کشورهای عربی از جمله مسائل بحرانی آب است. بحران آب نتایج دردناکی بر سلامتی و بهداشت انسانها دارد. طبق گزارش سالانه سازمان ملل ۸۰ درصد بیماری ها درکشورهای توسعه نیافته ناشی از آب آلوده میباشند. این گزارش اعلام میکند که در سال ۱.۷ میلیون نفر بلحاظ فقدان تجهیزات تصفیه و لوله کشی و آلودگی ودر نتیجه عدم دسترسی به آب سالم میمیرند. ایران نیز در قلب این بحران است. احداث سدها بر روى رودخانهها در نقاط مختلف کشور و حفر صدها چاه در کنار شهرها گرچه توانست در مقطعى نياز آبى شهرهاى زيادى را برآورده سازد، اما ادامه افزايش بی رویه جمعيت و توسعه شهرها وفقدان مدیریت درست آب باعث شده است که در حال حاضر اکثر اين شهرها با مشکل کمآبى روبه رو گردند. بویژه خشکسالى سال های اخير وفقدان تحلیل دورنگر سبب شده که در تمامى اينگونه شهرها، تأمين آب موردنياز شهروندان به مهمترين مشغله فکرى شهرداران ومديران شهرى تبدیل گردد. سیاست شهرسازی و جلب جمعیت بسوی شهرها وتمرکز امکانات شغلی در این شهرها معادله عرضه و تقاضای آب را بر هم زده و وضع را بسیار نگران کننده کرده است. فشار مصرف آب افزایش جمعیت تهران منجر شد تا درابتدا آب رودخانه کرج که صدها هکتار از اراضى را سيراب میکرد روانه شبکه آب تهران شد. پس از آن نوبت انتقال آب رودخانه جاجرود بسوی تهران رسيد و نتيجه آن محروميت تعداد زيادى از زمین ها وروستاهاى دشت ورامين از آب رودخانه جاجرود و بيکارى هزاران روستائى و مهاجرت آنها به مناطق شهرى بود. بهدنبال این انتقال نوبت آب رودخانه لار و جهت دادن آن به تهران رسيد. این رودخانه مىتوانست نقش ارزندهاى در کشاورزى مازندران ايفاء نمايد، ولی فشار جمعیتی تهران تقسیم دیگری را تحمیل نمود. براساس مطالعه مقایسه ای برای تغذیه جمعیت رو به رشد ایران در ده سال آتی، به تولید ۱۰۰ میلیون تن غذا نیاز است. در این راستا میزان آب شرب ایران ۱۳۰ میلیارد متر مکعب تخمین زده می شود و در سال ۲۰۲۱ نیاز آب کشور ۱۵۰ میلیارد متر مکعب محاسبه شده است، این رقم ۱۵ درصد بیشتر از پتانسیل آب آشامیدنی ایران است. در ایران چرا سیاست در مدیریت جمعیت و شهرسازی با واقعیت آب و محدودیت های آن تنظیم نمیشود؟ افزایش سریع جمعیت ایران، خشکسالی، فروکش شدید آب دریاچه ارومیه، کاهش میزان بارندگی، طوفان های اخیر ریزدگرد وشن و نمکی شدن منابع آب و خاک، نه تنها مدیریت منابع آب کشور بلکه روابط با کشورهای همسایه که آب های فرامرزی دارند، بویژه با عراق و افغانستان را تحت تاثیر قرار می دهد. سیاستهای نادرست و نبود کارشناسی در تصمیم گیری های حکومتی بر دشواری ها افزوده و بحران را حادتر نموده است. تمامی منابع طبیعی آبی، دریاچه ها مانند دریاچه ارومیه، رودها مانند کارون و زاینده رود، تالابها مانند انزلی وگاوخونی دستخوش بحران میباشند. سیاست کنونی آب، خانمان برانداز است و جامعه ایران بسرعت بسمت بحران وسیع تر پیش میرود. آنچه که در مدیریت آب، حیاتی بشمار میاید و جمهوری اسلامی قادر به رعایت آن نیست، چند نکته زیر است: یکم، ارزیابی دقیق نیازها در کشاورزی و صنعت و آب آشامیدنی در کوتاه مدت و دراز مدت و آنهم با توجه به جمعیت شهری و میزان رشد جمعیت ایران. دوم، تعریف یک سیاست همه جانبه برای کاهش مصرف بیهوده و زیانبار آب و محدود نمودن اتلاف وهدردادن آب که در ایران بسیار وسیع است. سوم، متوقف کردن حفر چاه ها و سدسازی ها وبازسازی آب دریاچه ها و مذاکرات جدی با همسایگان در مورد رودهای مشترک. چهارم، بازنگری محل استقرار بنگاههای تولیدی و تشویق صنایع پاک و کم مصرف درزمینه آب و انرژی ونیز بازنگری تولید صنعتی. پنجم، بررسی نوع تولید کشاورزی و نوع محصولات در مناطق گوناگون ایران و شیوه های علمی جدید در کشاورزی در زمینه آبیاری بمنظور تقلیل مصرف آب. ششم، جلوگیری از آلودگی آبها و پاکسازی تمامی راههای آبی و تحکیم و اجرای قوانین لازم درقبال آلوده کنندگان صنعتی و دولتی. هفتم، مداخله دادن مردم و نهادهای جامعه مدنی در مدیریت آب و افزایش فرهنگ زیست محیطی جهت حفظ منابع طبیعی و پرورش نسل های جوان تا با احساس مسئولیت به جهان خود نگاه کنند واز هدر دادن منابع طبیعی بکاهند. مسئولیت اکولوژیکی ما ناظر به نیازهای کنونی و نیازهای نسل های آتی است. جلال ایجادی، استاد دانشگاه در فرانسه و کارشناس محیط زیست ۱۲ مارس ۲۰۱۳ idjadi@free.fr 1- برای آشنائی با نظرات نویسنده میتوانید به مقالات دیگرش رجوع کنید: رودهای بیمار و دریاچه های سوخته ایران [۱۷ فوريه ۲۰۱۲] » جمهوری اسلامی برای نفت، پارک ملی “نایبند” راتخریب می کند [۲۶ ژانويه ۲۰۱۲] » بررسی بحران اکولوژیکی دریاچه ارومیه [۲۲ سپتامبر ۲۰۱۱] » بحران و مبارزه اکولوژیکی و اجتماعی در ایران [۲۸ اوت ۲۰۱۱] » درختانی که برای پول قتل عام شدند [۱۶ اوت ۲۰۱۱] » جمهوری اسلامی زاینده رود و تالاب گاوخونی را نابود کرد [۰۵ ژوييه ۲۰۱۱]

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)