چرخش نظام اسلامی حاکم بر ایران به سمت شعارهای ملی‌گرایانه اگرچه ریشه در بحران بقا دارد و نشانه‌ای از آن است که گویی «حبل‌المدنیت» اکنون مستحکم‌تر از «حبل‌الله» است و اعتصام به آن دیگری ثمربخش‌تر و تضمین‌کننده‌تر است، اما این چرخش را می‌توان از زاویه دیگری نیز بررسی کرد، و آن ارتباط اخلاق با باور به خدای آفریننده‌ای است که معیارهای اخلاق و خوب و بد را بر حسب اراده خود تعیین می‌کند. اینکه اللهِ مسلمانان شخصی‌وار است، از نص خودِ مصحف محمد آشکار است؛ زیرا به دفعات از اراده او نام می‌برد. اما آنچه مهم‌تر است، ترکیب این اراده با اخلاق است. هم‌سانیِ «سبیل‌الله» با ایده کیهانیِ اخلاق (ایده‌ای که در باورهای مزدیسنی حضوری پررنگ دارد) بسیار خطرناک است؛ زیرا اکنون اخلاق کیهانی تابع اراده آن نیرویی است که فراتر از اراده خود می‌ایستد و سبیل خود را بر اساس اراده خود تعیین می‌کند، و در نتیجه، از هم‌سانی بنیان‌های اخلاق با سبیل او، این بنیان‌ها نیز ذیل آن نیروی ماورایی قرار می‌گیرند.

چند سال پیش در مقاله مفصلی با عنوان «اسم اعظم خداوند» به‌طور مشروح به چنین موضوعی از زاویه دیگری پرداختم و ضمن توضیح اساطیر مربوط به اسم اعظم در مصر باستان و تاثیر آن بر باورهای اسلامی، به این موضوع پرداختم که چرا روایت‌های اسلام سیاسی از بنیان‌های قدرت عمیقاً بر این مسأله استوار است که قدرت، قیمومیت و حیات را به مثابه اسم اعظم خداوند می‌توان به ساخت نظام سیاسی‌ای ترجمه کرد که هدف آن گسترش قدرت، ایجاد هژمونی و استمرار بقا به هر بهایی است.

از آغاز جنبشی که انقلاب «شیر و خورشید» نام گرفت، بارها و بارها به این موضوع پرداختم که چرا اکنون «ایران‌گرایی» به کانون و پارادایم اصلی اعتراضات سیاسی تبدیل شده است؛ اعتراضاتی که ماحصل ترکیبی از ایران‌گرایی باستان و باور به ارزش‌های جهان مدرن است، و اینکه آن لایه سوم تمدنی، یعنی باورهای اسلامی، به محاق رفته و جای را برای قدرت گرفتن آن دو لایه هویتی دیگر (ایران‌گرایی و مدرنیته) باز کرده است. از این زاویه نیز هست که نام بردن از عضوی از خانواده‌ای که نماینده همگرایی ایران‌گرایی و مدرنیزاسیون در ایران معاصر است به عنوان رهبر این انقلاب معنا پیدا می‌کند. به این ترتیب، اقبال به عضوی از خانواده پهلوی نه ماحصل فضاسازی رسانه‌ای، بلکه ماحصل گرایش به ایران‌گرایی و مدرنیته است.

نظام اسلامی حاکم بر ایران با درک دقیق این گرایش، اکنون در چرخشی آشکار، بخش بزرگی از حبل خود را از «حبل‌الله» به این حبلِ دیگر منتقل کرده است؛ چرخشی که از نظر معیارهای اخلاقی هیچ توجیهی ندارد، زیرا از منظر بنیان‌گذار این نظام سیاسی، ملی‌گرایی مرادف شرک و کفر شمرده می‌شد. از سوی دیگر، در نظامی که برخی نمایندگان آن به تصریح عنوان کرده‌اند که ولی‌فقیه برای حفظ نظام می‌تواند «توحید را هم تعطیل کند» (آذری قمی در مقاله‌ای در روزنامه رسالت)، آیا چرخش به سمت ملی‌گرایی از نظر اخلاقی مذموم است؟ پاسخ مثبت است؛ مگر آنکه اخلاق به عنوان ایده‌ای کیهانی از نسبیت متافیزیکی-تاریخی برخوردار باشد. اکنون که بنیان‌های اخلاق تابعی از اراده الله است و اراده الله نیز طبق باورهای درون قرائت شیعی، با اراده امامان شیعه هم‌سانی دارد و از سوی دیگر ولایت‌فقیه طبق تصریح بنیان‌گذار نظام اسلامی شعبه‌ای از ولایت محمدیه است، آن‌گاه بنیان‌های اخلاق نیز ذیل اراده ولی‌فقیه درمی‌آید.

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)