هر بار که موج تازه‌ای از اعتراضات مردمی در گوشه‌ ای از ایران شکل می‌گیرد، یا احتمال آغاز دور جدیدی از جنگ میان جمهوری اسلامی و آمریکا و اسرائیل افزایش می‌یابد، بار دیگر آرزوی انقلاب و سرنگونی تمام‌ عیار جمهوری اسلامی در میان بخشی از مخالفان آن جان تازه‌ای می‌گیرد. گویی هر اعتراض خیابانی، هر اعتصاب و هر نشانه‌ای از تشدید تنش نظامی، نوید نزدیک شدن لحظه‌ای است که مردم به خیابانها خواهند آمد، مراکز قدرت و سرکوب را تسخیر خواهند کرد و به عمر جمهوری اسلامی پایان خواهند داد.

این تصور گاهی به‌ صورت آگاهانه و برنامه‌ریزی‌شده از سوی برخی جریان‌های سیاسی، به‌ویژه بخشی از جریان پادشاهی‌خواه و رسانه‌های نزدیک به آن، بازتولید و تقویت می‌شود. گاهی نیز بدون آنکه الزاماً برنامه‌ای سازمانیافته در کار باشد، در ذهن و زبان برخی فعالان سیاسی و مخالفان حکومت به‌ صورت ناخودآگاه تکرار می‌شود. در هر دو حالت، گویی هنوز این باور وجود دارد که جامعه ایران در آستانه یک انقلاب دیگر قرار گرفته و کافی است جرقه‌ای زده شود تا آتش آن سراسر کشور را فرا بگیرد. اما آیا واقعا چنین است؟

نمونه اخیر این وضعیت را می‌توان در واکنشها به اعتراضات آبدانان مشاهده کرد. پس از انتشار تصاویر تجمع مردم این شهر، برخی رسان ه‌ها و حسابهای سیاسی تلاش کردند این اعتراضات را به‌عنوان نشانه‌ای از آغاز موج جدید اعتراضات سراسری، انقلاب و حتی بازگشت قریب‌ الوقوع سلطنت (با شعار این آخرین نبرده پهلوی برمی گرده) معرفی کنند. حتی روی یکی از ویدیوهای منتشرشده از اعتراضات مردم آبدانان صداگذاری به نفع رضا پهلوی شده بود؛ موضوعی که در برخی راستی‌ آزمایی ها مشخص گردید. 

اما گذشته از انتشار جعلیات برای اهداف خاص سیاسی و یا بزرگ نمایی و برجسته کردن بخشی از شعارهای مردم به نفع جریان خود، پرسش اساسی این است: آیا هر اعتراض مردمی را باید نشانه‌ای از آغاز انقلاب دانست؟ آیا افزایش احتمال جنگ خارجی به معنای نزدیک شدن لحظه سرنگونی جمهوری اسلامی است؟ و مهم‌تر از همه، آیا اساساً انقلاب و سرنگونی تمام‌عیار یک نظام سیاسی، با توجه به شرایط امروز ایران و جهان، امکان‌پذیر است؟

به نظر می‌رسد در ادبیات سیاسی بخشی از مخالفان جمهوری اسلامی، میان خواست انقلاب و امکان تحقق آن تفاوت چندانی گذاشته نمی‌شود. گویی چون بخش بزرگی از جامعه از حکومت ناراضی است و خواهان پایان آن است و حکومت نیز قادر به پاسخگویی نیست، بنابراین امکان یک انقلاب نیز فراهم شده است. در حالی‌ که نارضایتی عمومی، حتی اگر بسیار گسترده و عمیق باشد، به‌ خودی‌ خود به معنای وجود ظرفیت انقلابی نیست و ناتوانی یک حکومت در پاسخگویی به مطالبات مشروع مردم نیز به خودی خود به معنای امکان سرنگونی آن نیست، که اگر چنین بود می بایست در کشورهایی که سنت دموکراسی و گردش قانونمند قدرت وجود ندارد و یا ضعیف است، هر چند یکبار یک انقلاب اتفاق می افتاد. 

تجربه سازمان مجاهدین خلق در دهه شصت نمونه‌ای قابل تامل از فاصله میان اراده سرنگونی و امکان تحقق آن است. این سازمان با برخورداری از تشکیلات متمرکز، نیروهای مسلح و حمایت دولت عراق، تصور می‌کرد می‌تواند از طریق عملیات نظامی و ورود مسلحانه به ایران، زمینه سرنگونی جمهوری اسلامی را فراهم کند. عملیات فروغ جاویدان در سال ۱۳۶۷، نقطه اوج این راهبرد بود.

اما این تصور که نارضایتی عمومی از جمهوری اسلامی الزاماً به معنای آمادگی جامعه برای پیوستن به یک نیروی مسلح مخالف است، تحقق نیافت. برخورداری از تشکیلات، رهبری متمرکز و نیروهای جان برکف و سلاح و حمایت خارجی نیز نتوانست جایگزین پایگاه اجتماعی و ظرفیت سیاسی لازم برای یک انقلاب شود.

البته شرایط امروز ایران با آن دوران تفاوت‌های بسیاری دارد، اما درس اصلی آن تجربه همچنان معتبر است: خواست سرنگونی، حتی اگر با سازمان و نیروی مسلح همراه باشد، لزوماً به معنای برخورداری از قدرت انقلابی نیست. شرایط انقلابی نیز به معنای امکان انقلاب نمی باشد

امروز نیز جریان‌هایی که از مسلح کردن مردم، از جمله جریان پادشاهی خواه به رهبری رضا پهلوی، تسخیر مراکز قدرت و سرنگونی نظام از طریق مبارزه مسلحانه سخن می‌گویند، باید توضیح دهند که این نیروی سازمان‌یافته کجاست، از چه پایگاه اجتماعی برخوردار است و چگونه قرار است در برابر ساختار چند لایه نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی مقاومت کند؟ قرار است در کدام منطقه کشور مستقر شود و آن را در اختیار گیرد؟

در کنار این تصور انقلاب از طریق تسخیر مراکز قدرت، امید بستن به حمله نظامی آمریکا و اسرائیل نیز در بخشی از اپوزیسیون جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. در این نگاه، جنگ می‌تواند چنان جمهوری اسلامی را تضعیف کند که مردم فرصت پیدا کنند حکومت را سرنگون کنند. تجربه جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه اما خلاف اینرا ثابت کرد.

در ضمن، شرایط جهانی و مناسبات بین المللی و جبهه بندی های جدیدی که شکل گرفته اند، مانند گذشته، اجازه دخالتهای نظامی از طریق کودتا و یا جنگ برای ریشه کردن یک حکومت را کمتر می دهند. تکرار نمونه عراق و لیبی و سوریه به ویژه با توجه به ظرفیت تابآوری رژیم و یکپارچگی نسبی آن و نیز حضور سنگین نظامی آن در مناطق حساس کشور، غیر ممکن است، مضاف بر اینکه آمریکا دیگر مانند گذشته قصد لشکرکشی و پیاده کردن صدها هزار نظامی در خاک ایران را ندارد.  

همچنین، تجربه عراق و لیبی نشان داد که حتی سرنگونی نظامی یک حکومت الزاما به معنای استقرار یک نظم سیاسی جدید و یکپارچه نیست. بلکه برعکس تجربه این سه کشور نشان داد که با فروپاشی ساختار قدرت مرکزی، کشور وارد دوره‌ای از رقابت مراکز و مناطق مسلح، خشونت داخلی و بی‌ثباتی طولانی می شود. 

در مورد ایران اما این خطر ابعاد بیشتری دارد. جمهوری اسلامی تنها به رأس سیاسی خود متکی نیست، بلکه شبکه‌ای از نهادهای نظامی، امنیتی، اقتصادی و اداری در طول چند دهه ایجاد کرده است. از میان رفتن بخشی از راس ساختار، لزوماً به معنای از بین رفتن تمام آن نیست. همچنین موقعیت ژئوپلیتیکی ایران و منافع چین و روسیه و دیگر قدرت‌های منطقه‌ای، هرگونه فروپاشی یا جنگ داخلی را به مسئله‌ای به غایت پیچیده‌تر تبدیل می‌کند.

در اینجا پرسش دیگری مطرح می‌شود که شاید از خود مسئله امکان انقلاب نیز مهم‌تر باشد: اگر شرایط و ابزارهای لازم برای یک انقلاب مسلحانه یا سرنگونی تمام‌ عیار فراهم نیست و اگر پیامدهای جنگ و فروپاشی ساختار قدرت نیز تا این اندازه غیرقابل پیش‌بینی است، چرا برخی جریان‌های سیاسی و فعالان مخالف جمهوری اسلامی همچنان بر این راه اصرار می‌ ورزند؟

آیا با نوعی هویت سیاسی مواجه هستیم که در آن مخالفت با جمهوری اسلامی و خواست سرنگونی آن چنان در هم تنیده شده‌اند که دیگر امکان تفکیک هدف سیاسی از شیوه تحقق آن وجود ندارد؟

به بیان دیگر، آیا برای برخی از این جریان‌ ها و کنشگران سیاسی، سرنگونی حکومت به هر قیمت، به بخشی از هویت و معنای سیاسی فعالیتشان تبدیل شده است؟ به‌گونه‌ای که حتی اگر جنگ خارجی، دخالت نظامی قدرت‌های دیگر یا مسلح کردن مردم تنها راه باقی‌ مانده برای تحقق این آرزو تصور شود، باز هم حاضر نیستند درباره پیامدهای آن تامل کنند؟

بخشی از پاسخ را باید در نوعی سیاست‌ ورزی مبتنی بر آرزو و انتظار جستجو کرد. در این نوع سیاست‌ ورزی، به‌ جای آنکه توانایی‌ ها، محدودیتها و موازنه واقعی قدرت بررسی شوند، هر رویداد تازه به‌ عنوان نشانه‌ ای از نزدیک شدن لحظه موعود تفسیر می‌شود. اعتراضات یک شهر، شکاف درون حکومت، بحران اقتصادی یا افزایش تنش نظامی، همگی به قطعاتی از یک تصویر از پیش ساخته‌ شده تبدیل می‌شوند: تصویر سقوط قریب‌ الوقوع جمهوری اسلامی و وعده های بازگشت به ایران در آینده نزدیک.

در چنین شرایطی، حتی واقعیت‌های ناسازگار با این تصویر نیز ممکن است نادیده گرفته شوند یا به‌ عنوان موانعی موقتی و فرعی در مسیر تحقق آن تعبیر شوند. البته مجددا تاکید کنم این پرسش‌ها به معنای دفاع از جمهوری اسلامی یا انکار ضرورت پایان دادن به نظام سیاسی موجود نیست. مسئله دقیقاً بر سر تفاوت میان خواست تغییر و توانایی تحقق آن است.

همچنین استفاده از واژه‌هایی مانند «گذار از جمهوری اسلامی» یا «انتقال قدرت» لزوماً به معنای عبور از ذهنیت انقلاب و سرنگونی نیست. اگر در پس این واژه‌های جدید همچنان همان تصور قدیمی وجود داشته باشد که ابتدا باید حکومت به هر شکل ممکن از میان برداشته شود و سپس درباره آینده تصمیم گرفت، در واقع تنها واژگان تغییر کرده‌اند، نه ذهنیت سیاسی و راهبرد.

تا زمانی که میان خواست سرنگونی و ظرفیت واقعی تغییر سیاسی فاصله‌ای چنین عمیق وجود دارد، تکرار رؤیای انقلاب و امید بستن به جنگ خارجی، بیش از آنکه راهبردی برای تغییر باشد، بازتولید یک آرزوی سیاسی است؛ آرزویی که هزینه تحقق‌ نیافتنش را نه صاحبان این رویا، بلکه جامعه و مردم ایران می پردازند.

https://t.me/politicalphilosphy/939

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)