هر بار که نسل جوانی در ایرانِ تحت حاکمیت جمهوری اسلامی سر برمی‌آورد و برای ساختن آینده‌ای متفاوت به میدان می‌آید، دیر یا زود با دیوار سخت سرکوب، محدودیت های اجتماعی و فرهنگی، زندان، اعدام و کشتار و گاه جنگ رو به‌ رو می‌شود. جوانانی که باید سالهای آغازین زندگی و شکوفایی خود را صرف آموختن، عشق ورزیدن، کار کردن و ساختن آینده کنند، به قربانیان استبداد مذهبی حاکم، فرهنگ مردسالار و سنتی و یا به بازیچه منازعات سیاسی و ایدئولوژیک درون و بیرون حکومتی تبدیل می‌شوند.

از سال ۵۷، جنگ ایران و عراق  و از دهه سیاه جنگ و سرکوب  ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۰ به این سو، چندین نسل از جوانان ایران چنین سرنوشتی داشته‌ اند. برخی در میدانهای جنگ فدای جنگ طلبی های خمینی شدند، یا در  اعتراضات خیابانی کشته شدند، برخی به زندان افتادند و اعدام شدند و برخی دیگر سال‌های جوانی خود را در تبعید، مهاجرت و محرومیت از یک زندگی عادی از دست دادند. از کشتارهای دهه شصت تا جنبش دانشجویی سال ۷۸، جنبش سبز در سال ۸۸، اعتراضات دی ۹۶، آبان ۹۸، جنبش «زن، زندگی، آزادی» و اعتراضات سراسری دی ۱۴۰۴ هر بار جوانانی به میدان آمدند، در صف اول اعتراضات خیابانی ایستادند و بهای بسیار سنگینی برای خواسته‌های خود پرداختند.

امروز نیز، در سالگرد کشتار آبان ۹۸، شاهدیم که همچنان جوانان زندانی با خطر اعدام روبه‌رو هستند و بسیاری نیز اعدام شده اند؛ دختران جوان قربانی خشونت خانوادگی و قتل‌های ناموسی می‌شوند و شمار زیادی از جوانان، در میان بیکاری و فقدان چشم‌انداز روشن برای آینده، فرصت‌های زندگی خود را از دست می‌دهند.

اما در کنار اندوه و خشم نسبت به این همه رنج و بی‌عدالتی، پرسش دیگری نیز ذهنم را به خود مشغول کرده است: چرا نسل‌های جوان ایران، با وجود تجربه‌های تلخ و پرهزینه نسلهای پیش از خود، کمتر از آن تجربه‌ها می‌آموزند؟ چرا روایت های تلخ، ظلم و ستم، سوگ و غم بیشتر منتقل می شوند اما اثر کمی از تجارب نسل پیشین دیده می شود و حتی گاه همان اشتباهات تکرار می شوند.   

البته منظور من این نیست که هیچیک از تجربه‌های سیاسی نسلهای پیشین به نسلهای بعد منتقل نشده‌اند و چنین ادعایی ندارم. برای مثال، شعار «اصلاح‌طلب، اصولگرا، دیگه تمومه ماجرا» خود نشانه‌ای از انتقال یک تجربه سیاسی و بی‌اعتمادی به ظرفیت اصلاحات درون ساختار جمهوری اسلامی بود. در دی ماه سال ۱۴۰۴ گرایش بخشی از نسل جوان به یکی از چهره‌ شاخص خارج از حکومت، رضا پهلوی، را نیز می‌توان، دست‌کم تا حدودی، در پرتو همین تجربه فهمید. اگرچه گرایش به رضا پهلوی را صرفاً نتیجه این تجربه نمی دانم؛ و به نظر من عوامل دیگری مانند تبلیغات رسانه‌ها و شبکه های مجازی، نوستالژی و خاطرات خوب منتقل شده از نسلهای پیشین به نسل جوان و شاید جستجوی یک نجات بخش، نیز موثر بوده اند. 

ضمن اینکه معتقدم این انتقال تجربه بیشتر جنبه سلبی داشته است؛ یعنی شناخت آنچه نمی‌خواهیم و بی‌ اعتمادی به آنچه تجربه کرده‌ ایم، نه لزوماً شناختی ایجابی از ظرفیت های سیاسی و سازمانی چهره و آلترناتیوی که در بیرون از نظام حاکم یافته ایم و نه لزوما آگاهی از جایگاه او در مناسبات قدرت جهانی و منطقه ای و نه لزوما اطلاع کافی از چگونگی ساختن یک نظام سیاسی متفاوت که او وعده می دهد.

از سوی دیگر، باید میان انتقال تجربه و انباشت تجربه نیز تفاوت قائل شد. ممکن است تجربه‌های یک نسل به نسل بعد منتقل شوند، اما به دانشی مشترک و سرمایه‌ای پایدار برای جامعه تبدیل نشوند. انباشت تجربه زمانی اتفاق می‌افتد که جامعه بتواند از شکست‌ها و موفقیت‌های گذشته، شناختی انتقادی و قابل استفاده درباره خود و ظرفیتهایش، شیوه‌های سازمانیابی، کنش جمعی و چگونگی دستیابی به تغییرات سیاسی به دست آورد. رد کردن یک تجربه ناموفق، به‌خودی‌خود به معنای آموختن چگونگی ساختن یک تجربه موفق نیست. مسئله این است که چرا تجربه‌های تلخ گذشته، با وجود انتقال به نسل‌های بعد، کمتر توانسته‌ اند به دانایی انباشتی و توانایی سازمان یافته برای ساختن آینده تبدیل شوند.

در مجموع می توان گفت آنچه در تاریخ معاصر ایران از نسلی به نسل دیگر منتقل شده، بیش از هر چیز مطالبات تحقق‌ نیافته و خاطره قربانیان و تجارب ناموفق بوده اند. به طوری که هر نسل به سوگ نسل قبل می‌نشیند، بر خشم و نارضایتی خود می‌افزاید و بار دیگر برای تحقق همان آرزوهای برآورده‌ نشده به میدان می‌آید؛ و با وجودی که نمی خواهد تجارب پیشین را تکرار کند، اما فرصت و زمان و امکانات کافی برای آموختن از آنچه بر نسل پیشین گذشته است را پیدا نکرده است.

بسیار آشکار است که بخش مهمی از این وضعیت را باید در سرکوب مداوم جستجو کرد. وقتی تشکلها و احزاب مستقل از میان برداشته می‌شوند، فعالان سیاسی زندانی یا مجبور به مهاجرت می‌شوند و امکان گفتگوی آزاد میان نسلها وجود ندارد، انتقال تجربه نیز دشوار می‌شود. هر بار بخشی از حافظه سازمانی و سیاسی جامعه از بین می‌رود و نسل تازه ناچار است بسیاری از راهها را دوباره و با هزینه‌ های سنگینتر کشف کند.

اما شاید مسئله تنها سرکوب سیاسی نباشد. آیا در فرهنگ تاریخی ما نیز نوعی غلبه یادآوری و سوگواری بر یادگیری و بازاندیشی وجود ندارد؟ بسیاری هر سال خاطره «مظلومیت و شهادت امام حسین و یارانش» را، آنطور که در داستانهای شیعی آمده است، زنده می‌ کنند و خاطرات ظلمی را که، به نظرشان بر آنان رفته است، به نسل‌های بعد می‌سپارند. اما آیا به همان اندازه درباره زمینه‌ها و مناسباتی که واقعه کربلا را ممکن ساختند، می‌اندیشند؟ و آیا آن را یک سرنوشت از پیش تعیین شده می دانند؟ آیا از یادآوری گذشته به شناخت علل وقوع فجایع و جستجوی راههای جلوگیری از تکرار آنها عبور می‌کنند؟ بگذریم که روحانیت شیعه نان خود را از طریق یادآوری داستانهای مربوط به ۱۴۰۰ سال پیش را از همین راه در می آورند. یادآوریِ ظلمی که وجود داشته و یا هنوز هم وجود دارد شاید دوای تسکین موقت درد باشد اما راه علاج آن نیست.

شاید یکی از دردناک‌ترین تناقض‌های تاریخ معاصر ایران همین باشد: جامعه‌ای که نسل‌های پیاپی آن برای آزادی، عدالت و حق انتخاب مبارزه کرده‌اند، اما هنوز نتوانسته است تجربه این مبارزات را به سرمایه‌ای پایدار برای تغییر مناسبات قدرت تبدیل کند.

من از سوختن این نسل‌ها، از جوانانی که فرصت زندگی و ساختن آینده را از دست می‌دهند، عمیقاً اندوهگینم. اما در کنار این اندوه، نمی‌توانم از طرح این پرسش صرف‌نظر کنم: تا چه زمانی باید نسل‌های جوان ایران قربانی مطالباتی شوند که نسل‌های پیش از آنان نیز برای تحققشان جان و زندگی خود را از دست داده‌اند؟

شاید وقت آن رسیده باشد که در کنار زنده نگه داشتن خاطره قربانیان، از خود بپرسیم چه باید کرد تا رنج و شکست نسل‌های گذشته، به تجربه و دانشی برای نسل‌های آینده تبدیل شود. جامعه‌ای که فقط سوگوار قربانیان تاریخ خود باشد، اما از تجربه شکست‌هایش نیاموزد، ممکن است ناخواسته همان تراژدی را برای نسل بعدی بازتولید کند.

https://t.me/politicalphilosphy/935

 

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)