در تحلیل شکست یا ناکامی جنبشهای اعتراضی و سیاسی در ایران، معمولاً به عواملی مانند ساختار اقتدارگرای حکومت، قدرت دستگاه سرکوب، ضعف نهادهای مدنی و احزاب سیاسی، نبود سازمان‌دهی و نامناسب بودن توازن قوا اشاره می‌شود. همه این عوامل اهمیت دارند و بدون در نظر گرفتن آنها نمی‌توان سرنوشت جنبشهای سیاسی را به درستی تحلیل کرد. با این حال، به نظر می‌رسد در اکثر تحلیلها یک عامل مهم کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این عامل و پارامتر مهم نقش رهبران و الگوی رهبری و راهبردی در موفقیت یا شکست این جنبشها است.
واضح است که رهبران جنبشهای سیاسی صرفاً محصول شرایط اجتماعی و سیاسی نیستند؛ آنها فاعل و صاحب اختیار نیز می باشند و با تصمیمات، انتخابهای راهبردی و شیوه اعمال رهبری خود نیز در شکل دادن فرایند تحولات پس از آغاز یک جنبش اعتراضی نقش داشته و دارند.
البته این واقعیت نه تنها در مورد ایران بلکه در مورد دیگر کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا نیز صدق می کند. در بهار عربی نیروهای بسیج شده در خیابان، پس از گذار جنبشهای اعتراضی و سیاسی به عرصه انتخابات و ساختارهای رسمیِ موجود، نتوانستند نفوذ و قدرت خود را حفظ کنند و بر روندهای بعدی تاثیرات جدی بگذارند. برای مثال رهبری فرایندهای بعد از جنبش میدان تحریر در مصر، در اختیار اخوان المسلمین که در ساختار جامعه سنتی مصر بسیار ریشه دار بود قرار گرفت؛ که آن نیز ناپایدار بود و ارتش با یک کودتای نسبتا آرام مجددا قدرت را در دست گرفت.
به همین دلیل لازم است در رابطه با کشورمان عملکرد رهبران در جنبشهای اخیر از اصلاحات، سبز، «زن، زندگی، آزادی» تا اعتراضات دی ۱۴۰۴ مورد بررسی و نقد جدی قرار گیرد.
جنبش اصلاحات با پیروزی محمد خاتمی در انتخابات دوم خرداد ۱۳۷۶، امید گسترده ای به تغییرات تدریجی و مسالمت آمیز در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی و گسترش آزادیهای مدنی و سیاسی ایجاد کرد. وی در ابتدای دوران ریاست جمهوری خود، با برخورداری از محبوبیت اجتماعی و گفتمان اصلاح طلبانه، توانست بخشهایی از جامعه، به ویژه طبقه متوسط شهری را حول مطالباتی مشترک بسیج کند.
اما خاتمی در ادامه راه نتوانست میان خواست تغییرخواهانه جامعه و محدودیتهای ساختار قدرت حاکم در نظام ولایت فقیه، راهبردی روشن و پایدار ایجاد و دنبال کند. تردید میان حفظ چارچوب موجود و عبور از محدودیتهای آن، به تدریج به یکی از مشکلات جدی راهبردی او و جریان اصلاحات تبدیل شد، بگونه ای که بعد از دو دوره حضور جریان اصلاح طلب در مناسبات قدرت، فردی به شدت عوامگرا و آلت دست سپاه به ریاست جمهوری برگزیده شد.
جنبش سبز در سال ۱۳۸۸ اما تجربه متفاوتی بود. میرحسین موسوی و مهدی کروبی در ابتدا با اعتراض به نتایج انتخابات ریاست جمهوری پس از کودتای انتخاباتی بیت خامنه ای و سپاه، به نمادهای یک حرکت اعتراضی گسترده با شعار «رای من کو» تبدیل شدند. اما این جنبش به سرعت از مطالبه باز پسگیری حق رأی فراتر رفت و بخشهایی از جامعه را حول مطالبات آزادیخواهانه و دموکراتیک گرد آورد. مطالباتی که خارج از توان و ظرفیت نمادهای آن بود.
در واقع میان رهبری نمادین، که موسوی و کروبی نماینده آن بودند و رهبری راهبردی و سازماندهنده که خواسته های آزادیخواهانه و دموکراتیک مردم نیازمند آن بود ، فاصله زیادی وجود داشت. به عبارت دیگر، موسوی و کروبی از اعتبار سیاسی و اجتماعی برخوردار بودند، اما نتوانستند یا نخواستند این اعتبار را به یک ساختار سازمانی و شبکه تصمیم گیری پایدار در جهت مطالبات مردمی فراتر از «رای من کو» تبدیل کنند.
از جمله محدودیتهای مهم در جنبش سبز، خاستگاه سیاسی رهبران و یا به سخن بهتر نمادهای آن بود. موسوی و کروبی از درون جمهوری اسلامی برخاسته بودند و در آغاز اعتراضات نیز هدف اصلی شان فقط اصلاح ساختار انتخاباتی موجود و بازگرداندن آن به مسیر قانونی بود. در نتیجه، میان انتظارات بخش رادیکالتر بدنه جنبش و افق سیاسی رهبران آن فاصله ای جدی به وجود آمد. به ویژه زمانی که موسوی از دوران طلایی امام (خمینی) صحبت کرد.
اما جنبش زن، زندگی، آزادی در سال ۱۴۰۱ از این جهت تجربه متفاوتی بود که برخلاف دو تجربه پیشین، فاقد یک رهبر سیاسی متمرکز و مورد توافق بود. این جنبش با تکیه بر شبکه‌های اجتماعی، جمع‌های دوستانه، دانشگاه‌ها، محلات و کنشگران مدنی شکل گرفت و گسترش یافت.
نبود رهبری متمرکز در آغاز، یک مزیت مهم به شمار می‌رفت؛ زیرا امکان سرکوب هدفمند یک مرکز تصمیم گیری را کاهش می‌داد و مشارکت گروه‌های مختلف اجتماعی را تسهیل می‌کرد. شعار «زن، زندگی، آزادی» نیز به نمادی فراگیر تبدیل شد که می‌توانست مطالبات متنوع اجتماعی را در خود جای دهد. اما این الگوی افقی، با وجود مزایای خود، با محدودیت‌هایی نیز رو به رو بود. شبکه های پراکنده نتوانستند به یک ساختار سیاسی پایدار و سازوکار مشترک تصمیم گیری تبدیل شوند. در نتیجه، جنبش در زمینه تدوین راهبرد مشترک، ایجاد ائتلاف سیاسی پایدار و ارائه تصویری روشن از مناسبات قدرت در دوران گذار با دشواری های جدی مواجه شد. البته در اینجا نیز نقش چهره های سیاسی در عدم موفقیت برساخت یک ائتلاف پایدار و سازوکار یک رهبری جمعی قابل تامل است. عمر کوتاه جمع جرج تاون که به سرعت سعی کرد منشوری منتشر کند و خود را گسترش دهد، اما به دلیل فرد محوری و عدم تحمل و رواداری به سرعت نیز از هم پاشید، شاهدی بر این مدعاست.
اعتراضات دی ۱۴۰۴ از این جهت با سه تجربه پیشین تفاوت دارد، زیرا نام و شخصیت رضا پهلوی بیش از گذشته در بخشی از شعارها و فراخوانهای اعتراضی برجسته شد. این تحول را می‌توان نشانه‌ای از تلاش بخشی از جامعه، پس از عبور از تجارب و انتظارات پیشین از عناصر داخل حکومت، برای یافتن یک نماد سیاسی و مرکز ثقل رهبری در خارج از ساختار حاکم دانست.
اما واقعیت این است میان شنیده شدن نام یک شخصیت سیاسی در خیابان، برخورداری از پایگاه اجتماعی و توانایی رهبری و دانش و درایت راهبردی یک جنبش فراگیر تفاوت های بسیار وجود دارند.
از این منظر یکی از پرسش‌های مهم درباره عملکرد رضا پهلوی، نحوه ارزیابی او از توازن قوا و ظرفیت واقعی جنبش در داخل کشور بود. فراخوانهای او برای گسترش اعتراضات و بویژه استفاده از ادبیات تصرف مراکز حکومتی و فتح تهران، این پرسش را مطرح کرد که آیا میان مرحله واقعی جنبش و میزان توانایی و سازمان یافتگی مردم و سطح انتظاراتی که در فراخوانهای رضا پهلوی مطرح می‌شد، تناسب وجود داشت؟ آیا وجود و حضور نیروهای سازمان یافته گارد جاویدان برای حمایت از مردم، یک توهم بود و یا یک دروغ؟
مسئله دیگر پیوند زدن مبارزه داخلی به امید مداخله و حمایت تعیین کننده قدرتهای خارجی بود. حمایت از حمله نظامی و بمباران کشور، با توجیه «کمکهای بشردوستانه در راه است»، حتی حملات آمریکا و اسرائیل را نتیجه سفر خود و مذاکره با نتانیاهو معرفی کردن، و همچنین محکوم نکردن بمباران مدرسه میناب و تسلیت نگفتن به والدین کودکان جان باخته و در عوض ابراز ناراحتی و تاسف از مرگ سه سرباز آمریکایی و پیام دلسوزانه به ترامپ، همه و همه، تعارض های جدی میان اهداف ظاهرا دموکراتیک و نجات بخش و حقوق بشری اعلام شده توسط او و ابزارهای مورد استفاده ایجاد کردند. تجربه نیز نشان داد که تضعیف نظامی حکومت نه لزوماً به معنای فروپاشی و سرنگونی حکومت است و نه الزاما موجب تقویت جامعه مدنی یا افزایش قدرت سیاسی مردم می شود.
مقایسه این چهار تجربه نشان می‌دهد که علاوه بر مشکلات ساختاری و فرهنگی و تصلب سیاسی و سرکوب، مقوله رهبری نیز مهم و تعیین کننده بوده است.
جنبش اصلاحات دارای رهبری مشخص و حتی کاریزماتیک در نزد اصلاح طلبان بود اما فاقد رهبری قاطع و شجاع بود، رهبری که عمدتا در سطح الیت آن زمان باقی ماند، قادر نشد از ساختار استبدادی ولایت فقیه عبور کند و نتوانست رابطه ای نزدیک با مردم و به ویژه اقشار کمتر برخوردار جامعه برقرار نماید.
در جنبش سبز نیز با رهبری نمادین و محدودیتهای فردی آن در تبدیل رهبری نمادین به یک به قدرت سازمان‌یافته، در «زن، زندگی، آزادی» با رهبری افقی و فقدان سازوکار سیاسی هماهنگ کننده و رهبری کننده و در اعتراضات دی ۱۴۰۴ با برجسته شدن یک رهبری فرد محور و مسئله تناسب میان فراخوانها، امکانات و توازن واقعی قوا و استفاده از کمکهای نظامی قدرتهای خارجی روبه‌رو بوده‌ایم.
وجه مشترک این تجربه‌ها را شاید بتوان در این جمع بندی خلاصه کرد: رهبران جنبشهای سیاسی ایران صرفاً قربانی ضعف ساختاری و فقر فرهنگ سیاسی، سرکوب حکومت و موازنه نامناسب قدرت نبوده‌اند، و تنها به این دلایل جنبشهای اعتراضی شکست نخورده اند، بلکه خود این رهبران نیز در برخی مقاطع با تصمیمات و انتخابهای راهبردیشان در تولید و تشدید این ضعف‌ها و سرانجام شکستها نقش موثری داشته‌اند؟ و تاریخ همانطور که در گذشته نشان داده شده است سرانجام آنها را نیز پاسخگو خواهد کرد.
https://t.me/politicalphilosphy/933
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.