در سالهای اخیر از سوی بخشی از جریان سلطنت طلب، حملات بسیاری به نیروهای چپ و ملی صورت می‌گیرد و انقلاب ۵۷ بیش از هر چیز به عملکرد این نیروها نسبت داده می‌شود. شعارهایی نظیر «مرگ بر سه فاسد، ملا، چپی، مجاهد» نیز که بار دیگر و به نحو گسترده تری در تجمعات هواداران رضا پهلوی در فرانکفورت داده شد، بازتاب همین نگاه است.
در این روایت، گویی چپها و مجاهدین از عوامل اصلی انقلاب بودند و اگر آنها نبودند، مسیر تاریخ ایران به شکل دیگری رقم می‌خورد. البته این روایت تحت تاثیر حملاتی که امروزه از سوی جریانهای راست و پوپولیست در سطح جهان از آمریکای لاتین تا اروپا صورت می گیرد و دو قطبی که در این رابطه شکل گرفته است، نیز می باشد.
اما ورای این تاثیرات جهانی و رشد راست گرایی و پوپولیسم، آیا چنین روایتی با واقعیت تاریخی و ساختار اجتماعی و سیاسی ایران سازگار است؟ به باور من خیر، و به نظرم بهتر است برای تحلیل و دواری درست تر و واقع بینانه تر به ساختار تاریخی نهاد قدرت در ایران بازگشت
بسیار از نظریه پردازان تاریخ تحولات سیاسیِ بیش از یک قرن اخیر در ایران، معتقدند که دو نهاد ریشه دار سلطنت و روحانیت همواره نقش بسیار مهمی در معادلات قدرت داشته اند. این دو نهاد، هر یک با منابع متفاوتی از اقتدار و مشروعیت، در طول تاریخ معاصر از مراکز اصلی تولید و اعمال قدرت سیاسی بوده‌اند. سلطنت از اقتدار تاریخی و شاهنشاهی، ارتش و دستگاه متمرکز دولت برخوردار بوده و روحانیت نیز با اتکا به اقتدار دینی، شبکه مساجد، منابر، حوزه‌های علمیه، بازار و پیوندهای اجتماعی و فرهنگی، ظرفیت قابل توجهی برای بسیج جامعه داشته است.
البته رابطه این دو نهاد همواره یکسان نبوده است؛ گاهی در تقابل با یکدیگر قرار گرفته اند، گاهی با یکدیگر همکاری کرده اند و گاهی رقابت و کشمکش میان آنها مسیر تحولات سیاسی را تعیین کرده است. اما آنچه که مهم است این واقعیت است که نوع رابطه بین این دو نهاد تاثیر بسیار تعیین کننده ای بر تحولات سیاسی ایران داشته است.
در انقلاب مشروطه، همراهی بخشی از روحانیت و مراجع با نیروهای مشروطه‌خواه، به جنبش مشروعیت و قدرت اجتماعی و بسیج کننده ای بالایی بخشید. نقش نهاد روحانیت آن اندازه بود که حتی مخالفت بخشی از روحانیت به رهبری شیخ فضل الله نوری با مشروطه نوپا موجب سرکوب موج اول جنبش مشروطه توسط محمدعلی شاه قاجار و بازگشت استبداد گردید، و حتی پیروزی مشروطه خواهان بر محمدعلی شاه بدون حمایت روحانیت مشروطه خواه امکان پذیر نبود و حکم اعدام شیخ فضل الله را نیز شیخ ابراهیم زنجانی دادستان دادگاه نوری صادر کرد. بنابراین، آنچه اهمیت داشت نقش مهم و تعیین کننده این نهاد چه در موافقت و چه در مخالفت با مشروطه بود.
در نهضت ملی‌شدن نفت نیز همراهی آیت‌الله کاشانی با مصدق و جبهه ملی، به گسترش ظرفیت اجتماعی و سیاسی نهضت کمک کرد؛ و با فاصله گرفتن کاشانی از مصدق و شکلگیری شکاف در ائتلاف نیروهای حامی نهضت، یکی از پشتوانه های مهم اجتماعی و سیاسی آن تضعیف شد. و در نهایت حمایت کاشانی از کودتای ۲۸ مرداد سال ۳۲ و همراهی او با محمدرضا شاه پهلوی نقش بسیار مهمی در سقوط دولت مصدق و سرکوب ملیون و نیروهای چپ در آن زمان داشت.
اما شاید مهمترین نمونه، انقلاب ۵۷ باشد. برای فهم این انقلاب باید به یک ویژگی دیگر تاریخ اجتماعی ایران نیز توجه کنیم. مسیر شکلگیری طبقات اجتماعی در ایران با الگوی کلاسیک جوامع اروپای غربی تفاوت داشته است. در ایران، دولت متمرکز پیش از آنکه طبقات اجتماعی جدید فرصت کافی برای استقلال نهادی و سازمان‌یابی سیاسی پیدا کنند، شکل گرفت و توسعه یافت. و به همین علت بخش مهمی از طبقات و لایه‌های اجتماعی جدید نیز در ارتباط با دولت و در اثر سیاست‌های آن رشد کردند. برای مثال رشد حاشیه نشینی در شهرها و کوچ روستاییان به شهرها در اثر اصلاحات ارضی محمدرضا شاه که از بالا هدایت می شد، صورت گرفت و یا طبقه متوسط شهری که از کارمندان دولت و بوروکراسی نظام پادشاهی را تشکیل شده بود.
در واقع در اثر رشد ناموزون و اقتدارگرایانه و هدایت شده از بالا، طبقات اجتماعی در ایران به اشکالی وابسته به این دو نهاد بودند. بازار و روستاییان حاشیه نشین وصل به نهاد روحانیت بودند و روابط اقتصادی خاص خود از طریق خمس و زکات داشتند و ارتش و نهادهای دولتی و کارمندان به نهاد سلطنت و دربار. حتی اعتصاب کارگران نفت در ماههای منتهی به انقلاب بهمن در درجه نخست در اثر پیروی کارگران از پیامهای خمینی بود و نیروهای چپ اساسا در آن نقشی نداشتند و اگر هم نقشی داشتند فقط پیروی و دنباله روی بود.
بنابراین طبیعی است که در چنین ساختاری، نیروهایی که از شبکه‌های اجتماعی و نهادی ریشه دار برخوردار بودند، قدرت هژمون بیشتر و امکانات بهتری برای بسیج جامعه و تبدیل نفوذ اجتماعی به قدرت سیاسی داشتند. و روحانیت از چنین مزیتی برخوردار بود؛ در حالی که نیروهای چپ و ملی، با وجود نفوذ فکری، سیاسی و تشکیلاتی در بخش‌هایی از جامعه، اساسا فاقد شبکه ای هم سنگ آن بودند.
البته که دانشجویان، روشنفکران، نیروهای ملی و سازمان‌های چپ نیز در مبارزه علیه شاه مشارکت کردند. اما رهبری سیاسی و ظرفیت بسیج گسترده اجتماعی و هژمونی مطلقا در اختیار خمینی و شبکه روحانیت بود. حتی بخشی از نیروهای ملی و چپ نیز به دلایل و محاسبات سیاسی خود در زمان وقوع انقلاب و پس از آن در چارچوب این رهبری حرکت کردند. بنابراین، حضور چپها و ملیون در انقلاب را نباید با نقش تعیین‌کننده آنها در رهبری و شکل دادن به نتیجه انقلاب یکسان گرفت.
از این منظر، نسبت دادن انقلاب ۵۷ به چپها، نه تنها ساده‌سازی تاریخ، بلکه نادیده‌گرفتن ساختار واقعی قدرت در جامعه ایران است. همان طور که نمی‌توان شکست نهضت ملی شدن نفت را صرفاً به عملکرد نیروهای ملی نسبت داد، نمی‌توان انقلاب ۵۷ را نیز صرفاً محصول عملکرد چپها دانست.
حتی خواسته‌های آزادی خواهانه، عدالت طلبانه و استقلال طلبانه مردم را نیز نمی‌توان صرفاً ناشی از تأثیر اندیشه چپ یا دلیلی بر ماهیت چپ‌گرایانه انقلاب ۵۷ دانست. چنین برداشتی تا اندازه ای حاصل خواندن انقلاب با عینک سیاسی امروز است. در آن زمان، آنچه بیش از هر چیز به حرکت اعتراضی بخش بزرگی از جامعه جهت می‌داد، هژمونی خمینی به عنوان یک رهبر دینی در برابر سلطنت بود.
حکومت پهلوی در نگاه بخش مهمی از اقشار سنتی و مذهبی جامعه، نماد غرب گرایی، سکولاریزاسیون از بالا و فاصله‌گرفتن از ارزش‌های دینی تلقی می‌شد. خمینی توانست با اتکا به اعتبار مذهبی، نمادهای تشیع و شبکه‌های اجتماعی روحانیت، این نارضایتی را به نیرویی سیاسی تبدیل کند و گروه هایی با مطالبات و گرایش‌های متفاوت را زیر چتر رهبری خود گرد آورد.
از این منظر، اگر بخواهیم از چارچوب نظری اریک فروم کمک بگیریم، می‌توان رابطه بخشی از جامعه با رهبری خمینی را از زاویه نیاز به اقتدار و پناه بردن به یک مرجع نیرومند در شرایط احساس ناامنی و ناتوانی نیز بررسی کرد و می دانیم که بخشهای نابرخوردار جامعه بدنه اصلی حامیان خمینی را تشکیل می دادند و دیگر بخشها آگاهانه یا ناآگاه خود را با این هژمونی تطبیق داده بودند.
بنابراین، باید میان پایگاه اجتماعی خمینی و منشأ مشروعیت و هژمونی او تمایز قائل شد؛ پایگاه او از گروه‌های اجتماعی متنوعی تشکیل می‌شد، اما اعتبار دینی و جایگاه مذهبی‌اش مهمترین عامل تبدیل‌شدن او به محور رهبری انقلاب بود.
به عنوان نتیجه گیری می توانم صراحتا بگویم که حملات امروز به چپها، بیش از آنکه تلاشی برای فهم تاریخ باشد، بازخوانی سیاسی گذشته از منظر رقابتهای امروز و فضای جهانی است. این نوع نگاه، با ساختن یک مقصر تاریخی، پیچیدگی تحولات اجتماعی و سیاسی را به حاشیه می‌راند.
به عبارت دیگر تاریخ ایران را نمی‌توان با حذف نقش نهادهای قدرت، شبکه های اجتماعی و ساختارهای تاریخی جامعه فهمید. شاید پرسش مهم‌تر از اینکه چه کسی انقلاب ۵۷ را کرد، این باشد که چرا در تاریخ معاصر ایران، نیروهای اجتماعی و سیاسی مستقل نتوانسته اند قدرتی هم سنگ مراکز تاریخی قدرت ایجاد کنند؛ و چرا هر بار که توازن میان این مراکز تغییر کرده، سرنوشت سیاسی کشور نیز باز هم در چارچوب این دو نهاد قدرت تاریخی رقم خورده است.
https://t.me/politicalphilosphy/929
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.