نقی محمودی، مجله حقوق ما: حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط جنگی بر پایه مجموعه‌ای از قواعد حقوق بین‌الملل، کنوانسیون‌ها و اقدامات عملی انجام می‌شود. هدف این قواعد، جلوگیری از تخریب آثار تاریخی، موزه‌ها، بناهای مذهبی، آرشیوها و اشیای فرهنگی در زمان درگیری مسلحانه است.
مهم‌ترین اصول و شرایط عبارت‌اند از:
۱. ممنوعیت حمله به اماکن فرهنگی
طبق کنوانسیون حفاظت از اموال فرهنگی در صورت وقوع مخاصمه مسلحانه (Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict) و پروتکل‌های آن، طرف‌های درگیر جنگ نباید:
بناهای تاریخی و فرهنگی را هدف نظامی قرار دهند.
از آثار فرهنگی برای مقاصد نظامی استفاده کنند.
دست به غارت، تخریب یا قاچاق اشیای فرهنگی بزنند.
این کنوانسیون پس از خسارت‌های گسترده در دوران جنگ جهانی دوم تصویب شد.
این مطلب در شماره ۲۵۸ مجله حقوق ما منتشر شده است
۲. علامت‌گذاری و ثبت آثار فرهنگی
بسیاری از بناها و مراکز فرهنگی با «نشان سپر آبی» مشخص می‌شوند تا نیروهای نظامی آن‌ها را به‌عنوان مکان حفاظت‌شده بشناسند.
همچنین، برخی آثار در فهرست یونسکو (UNESCO) ثبت می‌شوند تا حمایت بین‌المللی بیشتری دریافت کنند.
۳. تعهد دولت‌ها در زمان صلح
کشورها باید پیش از وقوع جنگ:
فهرست آثار مهم را تهیه کنند.
نقشه و مستندات دیجیتال ایجاد کنند.
مکان امن برای انتقال اشیای موزه‌ای آماده کنند.
نیروهای نظامی را درباره قوانین حفاظت فرهنگی آموزش دهند.
۴. تخلیه و انتقال آثار
در صورت وجود شرایط خطر، آثار قابل‌انتقال ممکن است:
به مخازن امن منتقل شوند؛
در پناهگاه‌های ضدحریق و ضدانفجار نگهداری شوند؛
یا تحت نظارت بین‌المللی جابه‌جا شوند.
۵. مسئولیت کیفری بین‌المللی
تخریب عمدی میراث فرهنگی می‌تواند «جنایت جنگی» محسوب شود.
۶. نقش سازمان‌های بین‌المللی
نهادهایی مانند:
UNESCO
(Blue Shield International) سپر آبی بین‌المللی
(International Council of Museums) شورای بین‌المللی موزه‌ها
در مستندسازی خسارت‌ها، آموزش، امداد فرهنگی و جلوگیری از قاچاق آثار فعالیت می‌کنند.
۷. چالش‌های امروز
در جنگ‌های جدید، حفاظت از میراث فرهنگی دشوارتر شده است، به‌ویژه به دلیل:
بمباران شهری؛
گروه‌های افراطی؛
قاچاق سازمان‌یافته آثار؛
حملات سایبری به آرشیوهای دیجیتال؛
و استفاده تبلیغاتی از تخریب آثار تاریخی.
نمونه‌های شناخته‌شده شامل آسیب به آثار باستانی و میراث فرهنگی در سال‌های اخیر در کشورهای مختلف: حلب، پالمیرا، اوکراین و عراق است.
ضرورت حفظ و حمایت از میراث فرهنگی در قوانین داخلی ایران:
یک- قانون اساسنامه سازمان میراث فرهنگی
قانون اساسنامه سازمان میراث فرهنگی کشور، مصوب ۱۳۶۷/۰۲/۱۱ مجلس شورای اسلامی، مبنای قانونی تشکیل و فعالیت سازمان میراث فرهنگی، که بعدها با گردشگری ادغام شد، است. این قانون شامل تعاریف میراث فرهنگی، اهداف، وظایف پژوهشی، نظارتی، حفاظتی و معرفی آثار تاریخی و فرهنگی کشور است.
نکات کلیدی قانون اساسنامه سازمان میراث فرهنگی:
تعریف میراث فرهنگی (ماده ۱): آثار باقی‌مانده از گذشتگان که نشانگر حرکت انسان در طول تاریخ است و شناخت هویت و خط حرکت فرهنگی او را میسر می‌سازد.
هدف (ماده ۲): بقا و ارتقای هویت و شخصیت فرهنگی جامعه.
وظایف سازمان (ماده ۳): پژوهش، نظارت، حفظ و احیا و معرفی آثار میراث فرهنگی.
ادغام‌ها: سازمان میراث فرهنگی کشور در سال ۱۳۶۴ تشکیل شد و بعدها با سازمان ایران‌گردی و جهان‌گردی ادغام گردید.
دو- قانون حفظ آثار ملی، مصوب سال ۱۳۰۹:
این قانون از اولین قوانین مهم در خصوص ضرورت حفاظت از بناها و اشیای فرهنگی و تاریخی است.
مطابق این قانون، آثار تاریخی و فرهنگی ارزشمند «آثار ملی» شناخته می‌شوند. تخریب، خرید و فروش غیرقانونی و خارج کردن این آثار از کشور ممنوع است. دولت حق ثبت و حفاظت از بناهای تاریخی را دارد.
کنوانسیون‌های بین‌المللی در خصوص حفاظت از آثار و میراث فرهنگی و تاریخی
یک- کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه:
این کنوانسیون اولین معاهده بین‌المللی است که اختصاصا به حفاظت از اموال فرهنگی، بناها، موزه‌ها و آرشیوها، در زمان درگیری‌های مسلحانه و جنگ می‌پردازد. این کنوانسیون که در ۱۴ مه ۱۹۵۴ در هلند تصویب شد، طرفین درگیر جنگ را ملزم به محافظت و احترام به میراث فرهنگی کرده و از نماد «سپر آبی» برای شناسایی این مکان‌ها استفاده می‌کند.
نکات کلیدی کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه:
هدف: حفاظت از میراث فرهنگی بشریت در برابر آسیب‌های ناشی از جنگ.
پروتکل‌ها: علاوه بر کنوانسیون اصلی، دو پروتکل، ۱۹۵۴ و ۱۹۹۹، نیز وجود دارد که پروتکل دوم، اجرای دقیق‌تر و جنایت جنگی دانستن تخریب‌ها را بر عهده دارد.
تعهدات: کشورهای عضو متعهد می‌شوند که از هدف قرار دادن اموال فرهنگی خودداری کنند.
ایران: ایران به پروتکل دوم این کنوانسیون، ۱۹۹۹، ملحق شده است.
این کنوانسیون پس از ویرانی‌های عظیم جنگ جهانی دوم شکل گرفت تا از تکرار فجایع فرهنگی جلوگیری کند.
دو- کنوانسیون ۱۹۷۲ میراث جهانی یونسکو، معاهده‌ای بین‌المللی است که در ۱۶ نوامبر ۱۹۷۲ برای شناسایی، حفاظت و نگهداری از آثار فرهنگی و طبیعی با ارزش استثنایی جهانی تصویب شد. این کنوانسیون که هدف آن حفظ میراث مشترک بشریت است، کشورهای عضو را به ثبت آثار و همکاری در حراست از آن‌ها ملزم می‌کند.
نکات کلیدی کنوانسیون ۱۹۷۲:
هدف: حفاظت از مکان‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی ارزشمند در برابر تهدیدات و تخریب.
ثبت آثار: آثار ثبت‌شده شامل جنگل‌ها، کوه‌ها، ساختمان‌ها و شهرها هستند.
اصول حاکم بر این کنوانسیون: حفظ حاکمیت ملی کشورها بر آثار، ضمن پذیرش مسئولیت جمعی بین‌المللی برای حفاظت از آن‌ها.
فهرست میراث جهانی: آثار ثبت‌شده در این فهرست، کمک‌های فنی و حفاظتی بین‌المللی دریافت می‌کنند.
تعهدات: کشورهای عضو متعهد به حفاظت و معرفی میراث خود و کمک به حفاظت جهانی هستند.
تاسیس کمیته میراث جهانی: مدیریت و تصمیم‌گیری برای ثبت آثار بر عهده این کمیته است.
عضویت ایران: ایران در ۲۶ فوریه ۱۹۷۵، اسفند ۱۳۵۳، به این کنوانسیون پیوسته است.
مجازات کیفری تخریب‌کنندگان میراث فرهنگی و آثار و بناهای تاریخی:
محو، تخریب یا آسیب‌رساندن به میراث فرهنگی و آثار تاریخی در زمان جنگ، علاوه بر قوانین داخلی، مشمول مجازات‌های سنگین در حقوق بین‌الملل می‌شود. این اقدامات عمدی، «جنایت جنگی» محسوب می‌شوند.
بر اساس گزارش‌ها و قوانین، مجازات عاملان تخریب میراث فرهنگی در جنگ به شرح زیر است:
۱. حقوق بین‌الملل (جنایت جنگی)
کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه: طبق این کنوانسیون و پروتکل‌های آن، حمله، تخریب، غارت یا سرقت اموال فرهنگی در جریان مخاصمات مسلحانه ممنوع است.
مسئولیت کیفری: افرادی که به‌طور مستقیم اقدام به تخریب کنند یا دستور آن را بدهند، مسئول شناخته‌شده و جنایتکار جنگی محسوب می‌شوند.
دیوان کیفری بین‌المللی (ICC): محو آثار تاریخی می‌تواند به‌عنوان جنایت جنگی و، در مواردی، جنایت علیه بشریت در این دادگاه پیگیری شود.
۲. قوانین داخلی ایران:
در صورت دسترسی به عاملان تخریب، قوانین ایران نیز بسیار شدید هستند:
حبس و جزای نقدی
طبق مواد ۵۵۸ تا ۵۶۹ قانون مجازات اسلامی، تعزیرات، تخریب آثار تاریخی و فرهنگی می‌تواند منجر به حبس از ۱ تا ۱۰ سال شود.
طبق ماده ۵۵۸ قانون مجازات اسلامی، تعزیرات: هر کس به تمام یا قسمتی از ابنیه، اماکن، محوطه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی-تاریخی یا مذهبی که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، یا تزیینات، ملحقات، تاسیسات، اشیا و لوازم و خطوط و نقوش منصوب یا موجود در اماکن مذکور، که مستقلا نیز واجد حیثیت فرهنگی-تاریخی یا مذهبی باشد، خرابی وارد آورد، علاوه بر جبران خسارات وارده، به حبس از یک الی ده سال محکوم می‌شود.
حفاری غیرمجاز در زمان جنگ: استفاده از فضای جنگی برای حفاری و تاراج آثار ممنوع بوده و مرتکبان، علاوه بر ضبط ابزار، به مجازات‌های حبس محکوم می‌شوند.
تخریب توسط مقامات: اگر تخریب با دستور مقامات، حتی نظامی، صورت گیرد، عاملان مشمول یک تا ده سال حبس می‌شوند.
نکات مهم:
عدم وجود ضرورت نظامی: تخریب آثار تاریخی تنها زمانی کمتر مجرمانه تلقی می‌شود که ضرورت نظامی اجتناب‌ناپذیری وجود داشته باشد؛ در غیر این صورت، این اقدام جنایت جنگی است.
نقش یونسکو: سازمان یونسکو و نهادهای بین‌المللی مسئول حفاظت از میراث بشری هستند و چنین تخریب‌هایی را پیگیری می‌کنند.
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.