نسخه پی دی اف را از این بستر دانلود کنید
https://asoroj.blogspot.com/2026/08/blog-post.html
شاید مهمترین شکست چپ این باشد که بسیاری از انقلابهایی که به نام آن و با عنوان «انقلاب سوسیالیستی» شکل گرفتند، نتوانستند جامعهای مرفه، برابر، آزاد و دموکراتیک بسازند. اما شاید بزرگترین پیروزی چپ نیز همین باشد که بسیاری از ایدههای چپ، بیآنکه جهان سوسیالیستی شود، به زندگی روزمرهٔ میلیونها انسان در سراسر جهان راه یافتند. این تناقض، نقطهٔ آغاز این گفتوگوست.
آیا سوسیالیسم شکست خورد؟
اگر منظورمان اتحاد جماهیر شوروی، اروپای شرقی یا کامبوج باشد، پاسخ روشن است: بخش بزرگی از پروژههای سیاسی قرن بیستم که خود را مارکسیستی مینامیدند، سرانجام به تمرکز قدرت، حکومت تکحزبی، سانسور و اقتصادی ناکارآمد انجامیدند. این واقعیتی است که نمیتوان انکار کرد.
اما از زاویهای دیگر، تصویر پیچیدهتر میشود. امروز تقریباً هیچ کشوری را نمییابید که سرمایهداری قرن نوزدهمی را همانگونه که مارکس توصیف میکرد، حفظ کرده باشد. چرا؟ زیرا خود سرمایهداری نیز دگرگون شد؛ و بخشی از این دگرگونی، حاصل مبارزهٔ کارگران، اتحادیهها، کمونیستها، احزاب سوسیالدموکرات، سوسیالیستها، آنارشیستها، فمینیستها و روشنفکران بود — و حتی حاصل ترس دولتهای سرمایهداری از گسترش انقلابهای سوسیالیستی.
به بیان دیگر: انقلابهای سوسیالیستی شکست خوردند، اما بسیاری از مطالبات چپ باقی ماند و بهنوعی پیروز شد.
هشت ساعت کار روزانه زمانی رؤیایی بیش نبود. در قرن نوزدهم، کار دوازده، چهارده یا حتی شانزدهساعته امری عادی بود؛ کودکان در کارخانهها کار میکردند؛ مرخصی و تعطیلات آخر هفته وجود نداشت؛ و حق اعتصاب به رسمیت شناخته نمیشد. مبارزهٔ کارگران و اتحادیهها — که بیشترشان از اندیشههای چپ تأثیر گرفته بودند — بهتدریج این وضعیت را دگرگون کرد. هشت ساعت کار، لطف سرمایهداران نبود؛ نتیجهٔ صدها اعتصاب، زندان، سرکوب و مبارزهٔ خونین بود.
حق رأی نیز هدیهای نبود. در بسیاری از کشورها، کارگران و زنان از این حق محروم بودند. امروز دموکراسی را بدیهی میپنداریم، اما این حق نیز با مبارزه به دست آمد؛ مبارزهای که بخش بزرگی از آن را چپها و تشکلهای مردمی پیش بردند.
دولت رفاه نیز از آسمان نازل نشد. بازنشستگی، بیمهٔ بیکاری، بیمهٔ درمانی، آموزش عمومی، حداقل دستمزد، حق اعتصاب، ایمنی محیط کار و مرخصی زایمان، امروز بخشی از زندگی عادی میلیونها انساناند؛ اما هیچکدام هدیهٔ بازار و سرمایهداری نبودند، بلکه محصول بیش از یک قرن کشمکش میان سرمایه، دولت و جنبشهای کارگری بودند. حتی بسیاری از تاریخنگاران محافظهکار نیز میپذیرند که بدون فشار جنبشهای سوسیالیستی و اتحادیههای کارگری، سرمایهداری هرگز چنین اصلاحاتی را نمیپذیرفت.
پس چرا انقلابهای سوسیالیستی شکست خوردند؟
شاید چون تصور کردند حزب بهتر از جامعه تصمیم میگیرد. شاید چون دولت را چندان بزرگ کردند که دیگر کسی نتوانست آن را مهار کند. شاید چون نقد را دشمن انقلاب پنداشتند. و شاید چون فراموش کردند که قدرت، حتی به نام مردم، باز هم قدرت است.
آیا سرمایهداری پیروز شد؟
اگر منظورمان تولید ثروت باشد، بیتردید سرمایهداری موفقتر از هر نظام اقتصادی پیشین بوده است. اما اگر منظورمان پایان نابرابری باشد، پاسخ منفی است. امروز جهان ثروتمندتر از هر زمان دیگری است، اما همزمان قدرت اقتصادی نیز بیش از هر زمان دیگری در دست شمار اندکی شرکت و صندوق سرمایهگذاری جهانی متمرکز شده است. از سوی دیگر، پلتفرمهای دیجیتال و اقتصاد داده، شکل تازهای از قدرت پدید آوردهاند که مارکس هرگز نمیتوانست پیشبینی کند.
شاید بزرگترین اشتباه، انتخاب میان دو اردوگاه باشد
قرن بیستم ما را عادت داد که همهچیز را به دو اردوگاه تقسیم کنیم: یا سرمایهداری، یا سوسیالیسم. اما قرن بیستویکم پرسش دیگری پیش مینهد: چگونه میتوان اقتصادی داشت که ثروت تولید کند، اما قدرت را پاسخگو نگاه دارد؟ چگونه میتوان بازاری داشت بدون آنکه انحصار شکل گیرد؟ چگونه میتوان عدالت اجتماعی را گسترش داد بدون آنکه آزادی قربانی شود؟
سوسیالیسم، شکست یا پیروزی؟
امروز کمتر کسی از کار کودکان دفاع میکند؛ کمتر کسی با بیمهٔ درمانی مخالف است؛ کمتر کسی میگوید کارگران نباید اتحادیه داشته باشند؛ و کمتر کسی خواهان روز کاری شانزدهساعته است. این تغییرات، بخشی از میراث دو قرن مبارزهٔ چپ — بهویژه مارکسیستها — است؛ حتی اگر بسیاری از دولتهایی که به نام سوسیالیسم و مارکسیسم شکل گرفتند، خود به آرمانهای خویش وفادار نماندند.
شاید اشتباه بزرگتر این باشد که تاریخ را مسابقهای میان «پیروزی» و «شکست» ببینیم. سرمایهداری از نقدها و مبارزات چپ آموخت که باید عقبنشینی کند؛ چپ از شکستهای خود آموخت که جزماندیشی را کنار بگذارد؛ و دموکراسی از هر دو آموخت.
شاید بزرگترین میراث چپ، همین پرسش باشد: چگونه میتوان جامعهای ساخت که هم آزاد باشد و هم عادلانه؟
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.