شکست مغروران، فرصت خردمندان: از افول سیاست جنگ و توسعه‌طلبی تا ضرورت درس‌آموزی همه‌ی بازیگران محلی و منظقه‌ای و جهانی
متن کامل
موسی اکرمی
انتشار متن کوتاه‌تر در روزنامه‌ی شرق، دوشنبه، ۱۸ آبان ماه ۱۴۰۵
درآمد. شکست در صندوق رأی، نشانه‌ای از بحران مشروعیت
دو رویداد انتخاباتی در اسرائیل و ایالات متحده حامل پیامی مهم برای دولت‌هایی است که قدرت را با برتری‌جویی، تهدید، تحقیر دیگران و توسل به زور یکسان می‌انگارند: هیچ قدرتی، هر اندازه نیز به ابزارهای نظامی، اقتصادی و تبلیغاتی مجهز باشد، نمی‌تواند برای همیشه از داوری شهروندان و پیامدهای سیاست‌های خود مصون بماند. برای فهم دقیق این پیام، نخست باید دو رویداد انتخاباتی و زمینه‌های آن‌ها را بررسی کرد.
یکم. شکست نتانیاهو و لیکود: فرسایش اکثریت و بحران مشروعیت داخلی
در انتخابات اخیر اسرائیل (دوشنبه چهارم آبان ۱۴۰۵)، بنیامین نتانیاهو و حزب لیکود، با وجود حفظ جایگاه بزرگ‌ترین حزب، نتوانستند اکثریت پارلمانی پیشین را برای بلوک خود حفظ کنند. کاهش کرسی‌های این بلوک از ۶۸ به ۵۳، در کنار ناتوانی ائتلاف این حزب از دستیابی به اکثریت لازم برای تشکیل دولت، نشانه‌ای از فرسایش موقعیت سیاسی نتانیاهو است. این نتیجه را نباید تنها یک جابه‌جایی چند کرسی یا پیامد معمول رقابت حزبی دانست؛ بلکه باید آن را در پرتو سال‌ها بحران داخلی، جنگ‌های پی‌درپی، هزینه‌های انسانی و اقتصادی، نگرانی‌ها درباره‌ی آینده‌ی امنیت، جایگاه بین‌المللی اسرائیل، و بی‌توجهی به نقدهای داخلی و خارجی نسبت به رویکرد نتانیاهو و متحدانش در برابر فلسطینیان، غزه، و جنگ با ایران ارزیابی کرد.
این شکست را باید در یک زنجیره‌ی علّی روشن فهمید، نه صرفاً در جابه‌جایی کرسی‌ها. سیاستی که اقتدار را در برتری‌جویی نظامی، تحقیر طرف مقابل و ادامه‌ی جنگ می‌جست، سه هزینه‌ی بزرگ به اسرائیل تحمیل کرد: الف) تلفات انسانی و خستگی عمومی از جنگ‌های پیوسته؛ ب) فشار اقتصادی و کاهش رشد؛ و پ) انزوای بین‌المللی همراه با تردید فزاینده درباره‌ی توان این سیاست در تأمین امنیت پایدار. این هزینه‌ها از میدان نبرد به صحنه‌ی داخلی منتقل شد و در قالب از دست رفتن پانزده کرسی، ناتوانی ائتلاف حاکم در تشکیل دولت، و فرسایش اعتماد عمومی به نخست‌وزیر بازتاب یافت. به دیگر سخن، آنچه در صندوق رأی رقم خورد، صورت انتخاباتیِ همان هزینه‌هایی بود که سیاست جنگ در سال‌های پیشین انباشته بود.
کاهش پانزده‌کرسی در بلوک نتانیاهو، حتی با حفظ موقعیت بزرگ‌ترین حزب، نشان می‌دهد که ائتلاف حاکم توان لازم برای بازتولید اکثریت را از دست داده و در معرض فرسایش تدریجی مشروعیت قرار گرفته است. این فرسایش، هم‌زمان سه لایه دارد: یکم، لایه‌ی سیاسی؛ ناتوانی در تشکیل دولت و افزایش بهای سیاسی ائتلاف‌سازی.
دوم، لایه‌ی اجتماعی؛ خستگی عمومی از جنگ‌های پی‌درپی و نگرانی از هزینه‌های انسانی و اقتصادی.
سوم، لایه‌ی راهبردی؛ تردید فزاینده درباره‌ی توان سیاست جنگ در تأمین امنیت پایدار و حفظ جایگاه بین‌المللی اسرائیل.
در چنین وضعیتی، نتانیاهو حتی اگر در کوتاه‌مدت در صحنه‌ی سیاسی باقی بماند، با بحران مشروعیت و پاسخگویی روبه‌رو است، زیرا وعده‌ی امنیت از طریق جنگ، به جای تحقق، به افزایش بی‌اعتمادی و انزوای سیاسی انجامیده است. اهمیت این رویداد، بیش از شکست یک شخص یا حزب، در نشان دادن محدودیت‌های راهبردی سیاستی است که پیروزی نظامی را به جای مشروعیت داخلی و ترتیبات سیاسی پایدار می‌نشاند.
دوم. ضربه انتخاباتی به ترامپ و جمهوری‌خواهان: بازگشت هزینه‌ی جنگ به صحنه‌ی داخلی آمریکا
در ایالات متحده نیز انتخابات میان‌دوره‌ای سه‌شنبه ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶)، با پیروزی گسترده‌ی دموکرات‌ها و بازگشت آنان به اکثریت در کنگره و سنا، ضربه‌ای سنگین به دونالد ترامپ و جمهوری‌خواهان وارد کرد. نارضایتی اقتصادی، نگرانی از شیوه‌ی زمامداری ترامپ، مخالفت با سیاست‌های جنگ‌طلبانه، پیامدهای تجاوز نظامی به ایران و اعتراض جدی به حمایت نامعقول دولت آمریکا از اسرائیل، از عوامل مؤثر در این واکنش انتخاباتی بوده‌اند.
این نتیجه را باید در چارچوب بازگشت هزینه‌ی جنگ به صحنه‌ی داخلی آمریکا فهمید: جنگی که با اهداف بزرگ آغاز شد، اما نه به تغییر محاسبات راهبردی در ایران انجامید و نه توانست امنیت اقتصادی و سیاسی شهروندان آمریکایی را تأمین کند، به یک بار سنگین و نقطه‌ی ضعف انتخاباتی برای حامیانش تبدیل شد.
عمق این ضربه در آن است که مرز میان سیاست خارجی و سیاست داخلی را برداشته است. رأی‌دهندگان آمریکایی، برخلاف تصور رایج، جنگ را صرفاً یک موضوع دور و نظامی نمی‌بینند؛ آن را در قیمت بنزین، هزینه‌ی زندگی، اعتبار بین‌المللی کشور و کیفیت زمامداری بازمی‌یابند. ازاین‌رو، پیروزی دموکرات‌ها و بازگشت آنان به اکثریت در کنگره و سنا را نباید تنها پیروزی یک حزب بر حزب دیگر دانست، بلکه باید آن را نشانه‌ای از بی‌اعتمادی فزاینده به سیاستی فهمید که امنیت را در جنگ بی‌پایان، اقتدار را در تحقیر دیگران و مشروعیت را در غلبه بر مخالفان جست‌وجو می‌کند.
این شکست همچنین نشان داد که حمایت نامعقول و بی‌قید از اسرائیل، حتی در داخل آمریکا، دیگر یک سرمایه‌ی سیاسی بی‌هزینه نیست و می‌تواند به هزینه‌ی انتخاباتی تبدیل شود. اهمیت این تحولات، بیش از آنکه در شکست رقیبان باشد، در فرصتی است که برای بازاندیشی درباره‌ی سیاست‌هایی فراهم می‌کنند که امنیت را در جنگ بی‌پایان، اقتدار را در تحقیر دیگران و مشروعیت را در غلبه بر مخالفان جست‌وجو می‌کنند. پیش از پرداختن به درس‌های این تحولات، باید علل این شکست‌ها و نقش مقاومت ایران را در یک زنجیره‌ی علّی بررسی کرد.
سوم. علل شکست و نقش مقاومت ایران: زنجیره‌ای که در صندوق رأی گسست
تحلیل دقیق‌تر این شکست‌ها مستلزم توجه به یک زنجیره‌ی علّی است که نقطه‌ی آغاز آن نه در صندوق رأی، بلکه در میدان سیاست و توازن قدرت بر پایه‌ی توجه به شکست‌های نتانیاهو و ترامپ در عرصه‌های سیاست و نظامی‌گری و توسعه‌طلبی و مقاومت ایران شکل گرفت. در زیر به چند حلقه‌ی این زنجیره اشاره می‌شود.
حلقه‌ی یکم: شکست راهبرد نظامی «تغییر رژیم». ایالات متحده و اسرائیل در فوریه ۲۰۲۶ حملات گسترده‌ای را با اهدافی روشن آغاز کردند: نابودی برنامه هسته‌ای، از میان بردن توان موشکی و زمینه‌سازی یا فرود آوردن ضربات مرگبار برای فروپاشی حکومت ایران. اما این اهداف، به اعتراف تحلیلگران خودِ اسرائیلی، «هیچ‌کدام محقق نشد». بمباران هوایی و بهره‌گیری از موشک و پهپاد، هر چند به ترور مسئولان برجسته‌ی کشور و کشتن هزاران غیرنظامی، و ویرانی مراکز بهداشتی و آموزشی و مسکونی و صنعتی و اقتصادی منجر شد، ولی نتوانست ساختار تصمیم‌گیری ایران را از کار بیندازد یا اراده‌ی سیاسی آن را بشکند.
حلقه‌ی دوم: مقاومت فعال ایران چونان تعیین‌کننده‌ترین حلقه. بر همگان آشکار است که مقاومت ایران ـ با هر کم و کیف و هر نقدی که به حکومت ایران وارد باشد یا نباشد – برتری مادی دشمن را به یک شکست بزرگ استراتژیک تبدیل کرد. ایران به جای پذیرش یک جنگ فرسایشی متعارف، از اهرم ژئواستراتژیک خود بهره گرفت: بستن تنگه‌ی هرمز، گلوگاه یک‌پنجم عرضه‌ی نفت جهان. این اقدام، که پاسخی به تجاوز بود، برتری نظامی آمریکا و اسرائیل را در عرصه‌ای که برای شهروندان غربی مستقیماً ملموس است – یعنی قیمت بنزین و هزینه‌ی زندگی – بی‌اثر کرد. مقاومت ایران نشان داد که در جهان به‌هم‌پیوسته، قدرت نظامی برتر اگر نتواند امنیت اقتصادی شهروندان دشمن را تضمین کند، به یک نقطه‌ی ضعف تبدیل می‌شود. نتیجه این بود که واشینگتن، به رغم برتری هوایی مطلق، ناچار شد برای بازگشایی تنگه و توقف افزایش قیمت‌ها، به میز مذاکره بازگردد و در عمل به وضعیت پیش از جنگ تن دهد.
حلقه‌ی سوم: بازگشت این هزینه‌ها به عرصه‌ی سیاست داخلی. نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند حدود ۶۰ درصد رأی‌دهندگان آمریکایی تصمیم به جنگ با ایران را «اشتباه» خواندند و ۶۸ درصد گفتند جنگ «ارزش هزینه‌هایش را نداشت». دونالد ترامپ شخصاً اذعان کرد که «نفرت از اسرائیل»، مخالفت با جنگ و افزایش قیمت بنزین دلایل اصلی شکست جمهوری‌خواهان بوده‌اند. در اسرائیل نیز، بلوک نتانیاهو که پس از یک جنگ ناموفق و بدون دستاورد، با خستگی عمومی و بحران مشروعیت روبه‌رو شده بود، ۱۵ کرسی خود را از دست داد. به بیان دیگر، مقاومت ایران نه یک «پیروزی نظامی» به معنای سنتی، بلکه یک پیروزی سیاسی بود: توانایی تحمیل هزینه‌های غیرقابل‌قبول به مهاجم و تبدیل کردن آن هزینه‌ها به بحران مشروعیت برای رهبران مهاجم.
این نکته را باید به‌عنوان یک درس تاریخی ثبت کرد: در موازنه‌ی قدرت سده‌ی بیست‌ویکم، توانایی مقاومت و تحمیل هزینه، حتی در برابر برتری مادی چشمگیر، می‌تواند اراده‌ی سیاسی طرف قوی‌تر را فرسوده کند و در نهادهای سیاسی او – از پارلمان تا صندوق رأی – بازتاب یابد. شکست نتانیاهو و ترامپ، پیش از آنکه در سالن‌های رأی‌گیری رقم بخورد، در تنگه‌ی هرمز و در اراده‌ی ملتی شکل گرفت که حاضر نشد تسلیم شود.
حلقه‌ی چهارم: بازتاب مقاومت ایران در محاسبات کشورهای عربی، اروپا و دیگر بازیگران. حلقه‌ی چهارم، گسترش دامنه‌ی این زنجیره از دو بازیگر اصلی به کل نظام منطقه‌ای و بین‌المللی است. مقاومت ایران و ناکامی راهبرد تغییر رژیم، محاسبات کشورهای عربی منطقه را دستخوش تغییر کرد. کشورهای حاشیه‌ی خلیج فارس که با نگرانی تحولات را دنبال می‌کردند، ناگهان با واقعیتی تازه روبه‌رو شدند: کشوری که تصور می‌شد با یک حمله‌ی گسترده از پای درمی‌آید، نه تنها تسلیم نشد، بلکه با بستن تنگه‌ی هرمز و گشود آتش سنگین بر پایگاههای نطامی آمریکا در آن کشورها توانست از یک سو امنیت اقتصادی کل منطقه را به گروگان بگیرد، و از سوی دیگر ناتوانی آمریکا در حفظ پایگاههای خود و حمایت از کشورهای منطقه را نشان دهد. این تجربه، برای کشورهایی که امنیت خود را به حمایت آمریکا و بازارهای انرژی گره زده بودند، یک هشدار جدی بود: وابستگی امنیتی به قدرت‌های بیرونی، امنیت پایدار نمی‌آورد. در عمل، بخشی از این کشورها به جای تشدید تقابل، به سمت کاهش تنش، گفت‌وگوی امنیتی و تنوع‌بخشی به روابط خود با ایران حرکت کردند؛ زیرا دریافتند که در جهان به‌هم‌پیوسته، ناامنی در یک نقطه به سرعت به ناامنی همه‌جانبه تبدیل می‌شود.
برای اروپا نیز این تحولات به گونه‌ای دیگر درس‌آموز بودند. اروپایی‌ها که طی سال‌ها بیشتر دنباله‌رو سیاست‌های واشینگتن و تل‌آویو بودند، اکنون با پیامدهای مستقیم آن روبه‌رو شدند: افزایش قیمت انرژی، فشار بر اقتصاد و نگرانی عمومی از گسترش جنگ.
بستن تنگه‌ی هرمز به اروپایی‌ها نشان داد که امنیت انرژی و اقتصادی آن‌ها به تحولات خلیج فارس گره خورده است و نمی‌توانند نسبت به آن بی‌تفاوت بمانند. از سوی دیگر، ناکامی راهبرد تغییر رژیم، اعتبار سیاست خارجی اروپا را که بر همراهی با آمریکا استوار بود، خدشه‌دار کرد و صداهای منتقد در اروپا را تقویت کرد که خواستار دیپلماسی مستقل، کاهش تنش و ترتیبات امنیتی فراگیر در منطقه شدند. در واقع، مقاومت ایران اروپا را با این پرسش بنیادین روبه‌رو کرد که آیا می‌توان امنیت خود را به دنباله‌روی از سیاست‌های جنگی قدرت‌های دیگر گره زد، یا باید به سمت نقش‌آفرینی مستقل و میانجی‌گری حرکت کرد. بحث تأثیر سیاسی و حقوقی پیرامون مواضع اروپا بر فضای روشنفکری آن نیاز به مجالی دیگری دارد.
در سطح جهانی نیز، این تحولات برای بسیاری از کشورهای در حال توسعه و بازیگران مستقل، یک درس روشن داشت: برتری نظامی مطلق، حتی با حمایت گسترده‌ی تبلیغاتی و اقتصادی، تضمینی برای پیروزی سیاسی نیست. ناکامی راهبرد تغییر رژیم در ایران، الگوی «تغییر رژیم با زور» را در نظر بسیاری از پایتخت‌ها بی‌اعتبار کرد و نشان داد که اراده‌ی سیاسی یک ملت و توان مقاومت آن، می‌تواند معادلات قدرت مادی را به چالش بکشد. این تجربه، موقعیت ایران را به‌عنوان بازیگری که توانسته در برابر فشار حداکثری مقاومت کند، در افکار عمومی بسیاری از کشورها تقویت کرده و زمینه را برای بازتعریف روابط منطقه‌ای و بین‌المللی فراهم ساخته است. به بیان دقیق‌تر، مقاومت ایران نه تنها در صندوق رأی مهاجمان، بلکه در محاسبات کشورهای عربی، در سیاست انرژی اروپا و در نگاه بازیگران مستقل جهانی نیز بازتاب یافته و نشان داده است که در سده‌ی بیست‌ویکم، قدرت پایدار از ترکیب بازدارندگی، دیپلماسی و مشروعیت شکل می‌گیرد، نه از جنگ و تحقیر دیگران.
با این زمینه، می‌توان بازخوانی کرد.
رخداد خجسته‌ی باخت انتخاباتی نتانیاهو-حزب لیکود و ترامپ-جمهوری‌خواه درس‌هائی برای همه‌ی بازیگران ملی و منطقه‌ای و جهانی دارد که می‌توان به برخی از آن‌ها اشاره کرد.
چهارم. قدرت ملی از اتحاد شهروندان آغاز می‌شود
نخستین درس این رویدادها برای حاکمیت ایران، ضرورت بازنگری بنیادین در سیاست داخلی است. ضمن ستودن کوشش‌های افتخارآمیز حافظان کشور در عرصه‌های نظامی و دیپلماتیک، باید پذیرفت که هیچ کشوری صرفاً با اتکا به قدرت نظامی و کوشش دیپلماتیک، بدون برخورداری از پشتوانه اجتماعی نیرومند، نمی‌تواند امنیتی پایدار داشته باشد. یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت ملی، اعتماد عمومی و همبستگی داوطلبانه‌ی شهروندان است.
ایران با تمدنی دیرپا و هویت تاریخی مشترک، و برخورداری از پیشینه‌ی مبارزاتی دیرین در راه آزادی‌خواهی و عدالت‌طلبی ظرفیت عظیمی برای همبستگی ملی دارد؛ اما این ظرفیت را نمی‌توان با فرمان و شعار فعال کرد. وحدت ملی محصول به‌رسمیت‌شناختن همه‌ی ایرانیان، احترام به تفاوت‌های فکری و فرهنگی، تضمین حقوق شهروندی و مشارکت واقعی مردم در تعیین سرنوشت خویش است.
ازاین‌رو، مسئولان کشور باید شرایط کنونی را نه فرصتی برای تشدید محدودیت‌ها، بلکه فرصتی تاریخی برای بازسازی رابطه ملت و دولت بدانند. این بازسازی مستلزم تضمین آزادی‌های اساسی، به‌رسمیت‌شناختن حق نقد و اعتراض مسالمت‌آمیز، پایان دادن به تبعیض، شفافیت و پاسخگویی نهادهای قدرت، مبارزه‌ی راستین با فساد و فراهم کردن زمینه‌ی مشارکت همه‌ی گرایش‌های سیاسی و اجتماعی است.
دولت باید از این تصور فاصله بگیرد که وفاداری به میهن الزاماً به معنای موافقت با سیاست‌های حاکمان است. ایرانیان، با هر عقیده و گرایش سیاسی، چه موافق و چه منتقد حکومت، در برخورداری از حقوق شهروندی برابرند.
دفاع از ایران وظیفه‌ای ملی است، اما نباید به مطالبه‌ی چشم‌پوشی مردم از حقوق و آزادی‌هایشان تبدیل شود. برعکس، هر اندازه مردم خود را صاحب کشور و سهیم در سرنوشت آن بدانند، آمادگی بیشتری برای دفاع از استقلال و تمامیت ارضی آن خواهند داشت. اتحاد ملی نه به معنای یکسان‌اندیشی، بلکه به معنای سهیم دانستن همگان در سرنوشت مشترک کشور است.
پنجم. سیاست خارجی: از تنهایی استراتژیک به دیپلماسی فعال و کرامت‌محور
دومین درس این تحولات، ضرورت بازنگری در سیاست خارجی ایران است.
ایران حق دارد و باید در برابر هرگونه تجاوز خارجی از استقلال، حاکمیت ملی و تمامیت ارضی خود دفاع کند. تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، با هر توجیه سیاسی و امنیتی، نمی‌تواند اصول منشور ملل متحد و قواعد بنیادین حقوق بین‌الملل را بی‌اعتبار کند. حق دفاع مشروع نیز حقی شناخته‌شده در حقوق بین‌الملل است. دفاع از میهن در برابر تجاوز، وظیفه‌ای ملی است و نباید با اختلاف‌نظرهای سیاسی داخلی خلط شود.
اما دفاع مشروع به معنای دائمی کردن وضعیت جنگی نیست، و مقاومت در برابر تجاوز نیز جایگزین دیپلماسی نمی‌شود. قدرت دفاعی و دیپلماسی دو ابزار مکمل پاسداری از منافع ملی‌اند: اولی مانع تحمیل اراده‌ی دیگران می‌شود و دومی از تبدیل اختلاف‌ها و تهدیدها به جنگ‌های فرسایشی جلوگیری می‌کند.
ایران باید از فرصت کنونی برای بازنگری در روابط خارجی و خروج از انزوای استراتژیک بهره گیرد. این امر مستلزم گسترش روابط متوازن، کاهش تنش‌های غیرضروری و ایجاد مناسبات سازنده با کشورهای منطقه و جهان است.
سیاست خارجی موفق باید بر حفظ استقلال و عزت ملی، تأمین منافع واقعی مردم و پایبندی به حقوق بین‌الملل و صلح عادلانه استوار باشد. دیپلماسی هوشمندانه می‌تواند زمینه‌ی پایان دادن به وضعیت نه جنگ و نه صلح، رفع تحریم‌های زیان‌بار، بازسازی روابط اقتصادی و علمی و فراهم کردن شرایط توسعه پایدار را مهیا کند. مذاکره نشانه‌ی ضعف نیست، همان‌گونه که تأمین توان دفاعی نشان توسعه‌طلبی نیست؛ این دو در کنار هم می‌توانند موفقیت در دفاع را تأمین دفاع کنند.
ایران همچنین نباید اجازه دهد رقابت قدرت‌های جهانی آن را به عرصه‌ی تقابل‌های نیابتی یا وابستگی‌های راهبردی تبدیل کند. همکاری بین‌المللی هنگامی ارزشمند است که بر احترام متقابل و منافع مشترک استوار باشد.
ششم. پیوند سیاست داخلی و خارجی: بنیاد تاب‌آوری ملی
سیاست داخلی و خارجی دو عرصه‌ی مستقل از یکدیگر نیستند. موفقیت دیپلماسی به پشتوانه‌ی اجتماعی نیرومند نیاز دارد و اقتدار دفاعی نیز بدون اعتماد عمومی فرسوده می‌شود.
تاب‌آوری ملی صرفاً به معنای تحمل دشواری‌ها و مقاومت در برابر فشار خارجی نیست، بلکه توان جامعه برای حفظ همبستگی، بازسازی ظرفیت‌های اقتصادی و نهادی، اصلاح خطاها و عبور خلاقانه از بحران‌هاست. چنین تاب‌آوری‌ای هنگامی پدید می‌آید که شهروندان به آینده امیدوار باشند، عدالت را در زندگی خود احساس کنند، از آزادی و امنیت برخوردار باشند و بدانند صدایشان شنیده می‌شود.
بنابراین، اصلاح شیوه‌ی زمامداری و بازسازی اعتماد عمومی، امتیازی سیاسی به یک جناح یا گروه اجتماعی نیست، بلکه ضرورتی ملی و پیش‌شرط امنیت پایدار کشور است. ایران همواره به قرارداد اجتماعی فراگیر نیاز داشته است که در آن میهن از آن همه‌ی ایرانیان باشد و حقوق، آزادی‌ها، مسئولیت‌ها و فرصت‌ها بر مبنای شهروندی برابر تعریف شوند.
هفتم. درس‌های این باخت برای اسرائیل، آمریکا، اروپا و منطقه
این شکست‌ها تنها برای ایران درس ندارد. برای اسرائیل، درس اصلی این است که برتری نظامی و اطلاعاتی، هرچند مهم، جایگزین راه‌حل سیاسی و مشروعیت داخلی نیست. جنگی که با هدف کلان براندازی حکومت ایران و هدف خُردتر نابودی توان هسته‌ای و موشکی ایران آغاز شد، نه این اهداف را محقق کرد و نه امنیت اسرائیل را پایدارتر ساخت، بلکه هزینه‌ی اقتصادی، انسانی و بین‌المللی آن به بحران مشروعیت داخلی و فرسایش موقعیت نتانیاهو انجامید. اسرائیل نمی‌تواند در بلندمدت امنیت خود را تنها با بازدارندگی نظامی، تحقیر طرف مقابل و نفی حقوق فلسطینیان تأمین کند؛ بدون پذیرش محدودیت‌های قدرت، رویکرد واقع‌بینانه به فلسطین، دوری‌گزینی از توسعه‌طلبی و حرکت به سوی ترتیبات امنیتی منطقه‌ای، پیروزی‌های تاکتیکی به بن‌بست استراتژیک تبدیل می‌شوند.
برای ایالات متحده، درس اصلی دوری‌گزینی هر چه بیشتر از سیاست‌های متفرعنانه‌ی امیریالیستی و مهار کردن هر چه بیشتر قدرت لابی‌های سرمایه‌داری نظامی و صهیونیست، و عدمت دخالت در کشورهای دیگر است. واشینگتن با برتری نظامی مطلق وارد جنگ شد، اما مقاومت ایران – هم در عرصه‌ی نظامی و هم در کارزار دیپلماسی، و به‌ویژه از طریق بستن تنگه‌ی هرمز و تحمیل هزینه‌ی اقتصادی به جهان و شهروندان آمریکایی – نشان داد که در جهان به‌هم‌پیوسته، برتری نظامی بدون ملحوظ داشتن قوانین بین‌الملل، توجه به حق تعیین سرنوشت هر کشور به دست شهروندان آن، و تأمین امنیت اقتصادی و رضایت داخلی کافی نیست. اذعان ترامپ به نقش «نفرت از اسرائیل»، مخالفت با جنگ و افزایش قیمت بنزین در شکست جمهوری‌خواهان، و رأی حدود ۶۰ درصدی آمریکایی‌ها به اشتباه بودن جنگ علیه ایران، نشان می‌دهند که سیاست تغییر حکومت در ایران و جنگ بی‌پایان در خاورمیانه نه یک سرمایه‌ی سیاسی، بلکه یک بار سنگین انتخاباتی است. درس برای آمریکا بازگشت به دیپلماسی، احترام به حقوق بین‌الملل و پذیرش این واقعیت است که ثبات منطقه بدون نقش و امنیت ایران و و سپردن امنیت منطقه به دست خود کشورهای منطقه ممکن نیست.
برای اروپا، این تحولات هشداردهنده است. همراهی یا سکوت در برابر جنگی که اهداف آن محقق نشد و به بحران انرژی و افزایش قیمت‌ها انجامید، نشان داد که اروپا نمی‌تواند امنیت انرژی و اقتصادی خود را به دنباله‌روی از سیاست‌های واشینگتن و تل‌آویو گره بزند. درس اروپا این است که به دیپلماسی مستقل، کاهش تنش و ترتیبات امنیتی فراگیر در منطقه اولویت بدهد؛ زیرا ناامنی در خلیج فارس و تنگه‌ی هرمز مستقیماً به امنیت اقتصادی اروپا تبدیل می‌شود.
برای کشورهای منطقه نیز درس اصلی «ناامنی تقسیم‌ناپذیر» است. اتکای بیش‌ازحد به قدرت‌های بیرونی، همراهی با جنگ‌های توسعه‌طلبانه‌ی امپریالیستی و مسابقه‌ی تسلیحات، نه امنیت پایدار می‌آورد و نه توسعه. مقاومت ایران نشان داد که قدرت تحمیل هزینه و اراده‌ی سیاسی می‌تواند معادلات را تغییر دهد، اما این درس نباید به معنای تشویق به تقابل دائمی باشد؛ بلکه باید زمینه‌ساز گفت‌وگوی امنیتی فراگیر، کاهش تنش و پذیرش اصل امنیت متقابل در منطقه شود. منطقه‌ای که امنیت هیچ‌یک از بازیگرانش تأمین نشود، نمی‌تواند از جنگ‌های فرسایشی و بحران‌های اقتصادی در امان بماند.
هشتم. درس مشترک: هیچ قدرتی از داوری تاریخ مصون نیست
شکست سیاسی نتانیاهو و ضربه‌ی انتخاباتی به ترامپ، به‌خودی‌خود به معنای پایان جنگ‌طلبی، تجاوز یا سیاست‌های سلطه‌جویانه نیست. اما این تحولات، و درس‌هایی که برای اسرائیل، آمریکا، اروپا و کشورهای منطقه دارند، یک واقعیت مشترک را آشکار می‌کند: هیچ قدرتی، هر اندازه به ابزارهای نظامی، اقتصادی و تبلیغاتی مجهز باشد، از داوری جامعه و تاریخ مصون نیست و هیچ سیاستی نمی‌تواند برای همیشه از پاسخگویی در برابر پیامدهای خود بگریزد.
نکته‌ی دقیقی که باید در تاریخ ثبت شود این است که این باخت‌ها تنها در صندوق رأی شکل نگرفتند، بلکه زنجیره‌ی آن‌ها از شکست راهبرد تغییر حکومت و نابودی توان دفاعی ایران آغاز شد و با مقاومت ایران – به‌ویژه توان تحمیل شکست نظامی و هزینه‌ی اقتصادی و سیاسی به مهاجم – به بحران مشروعیت برای رهبران اسرائیل و آمریکا انجامید. البته هنوز نمی‌توان مقاومت ایران در این جنگ را «پیروزی نظامی مطلق» دانست؛ بلکه باید آن را بیشتر توانایی وادار کردن طرف برتر مادی و نظامی به بازنگری در محاسبات، پذیرش هزینه‌های غیرقابل‌قبول و بازگشت به مسیر دیپلماسی تلقی کرد. همین نکته است که برتری نظامی را به یک نقطه‌ی ضعف سیاسی تبدیل کرد و هزینه‌ی جنگ را به عرصه‌ی داخلی مهاجمان کشاند.
درس مشترک این تحولات برای همه این است که امنیت پایدار از ترکیب بازدارندگی، دیپلماسی، مشروعیت داخلی و احترام به کرامت انسانی شکل می‌گیرد، نه از جنگ بی‌پایان، تحقیر دیگران و اتکای صرف به برتری مادی. امنیت در منطقه‌ی ما تقسیم‌ناپذیر است؛ هیچ بازیگری نمی‌تواند امنیت خود را به قیمت ناامنی دیگران پایدار کند. ازاین‌رو، فرصت تاریخی پیش‌آمده نباید با سرمستی سیاسی، تندروی یا خودبزرگ‌بینی از دست برود، بلکه باید از شکست مغروران برای بازنگری در سیاست داخلی و خارجی درس گرفت.
نهم. واپسین سخن: ایران شکست‌ناپذیر، از اعتماد مردم تا کرامت انسانی
نقش ایران در این باخت‌های سهمگین راستگرایان افراطی اسرائیل و آمریکا، تا حد زیادی از راه قدرت تحمیل هزینه و وادار کردن مهاجم به بازنگری از سوی رأی‌دهندگان و شماری از بازیگران و نهادهای تأثیرگذار در قدرت بود. درس مشترک همه این است که درسده‌ی بیست‌ویکم، امنیت پایدار از ترکیب بازدارندگی، دیپلماسی، مشروعیت داخلی و احترام به کرامت انسانی شکل می‌گیرد، نه از جنگ بی‌پایان و تحقیر دیگران.
ایران نه به جنگ‌طلبی نیاز دارد و نه تسلیم را می‌پذیرد؛ نه به انزوای خودخواسته روی می‌آورد و نه به وابستگی تن می‌دهد. ایران به قدرت دفاعی بازدارنده، دیپلماسی خردمندانه، توسعه‌ی علمی و اقتصادی، عدالت اجتماعی، آزادی شهروندان و همبستگی ملی نیاز دارد. دفاع از میهن و دفاع از کرامت انسان دو وظیفه‌ی متعارض نیستند، همان‌گونه که مخالفت با تجاوز خارجی مستلزم چشم‌پوشی از نقد قدرت داخلی نیست. می‌توان و باید هم‌زمان در برابر تجاوز ایستاد، از استقلال ایران دفاع کرد، آزادی و حقوق مردم را مطالبه کرد و برای صلحی عادلانه در منطقه و جهان کوشید.
ایران هنگامی شکست‌ناپذیرتر خواهد بود که همه‌ی ایرانیان، با هر عقیده و سلیقه‌ای، خود را صاحب این سرزمین و سهیم در آینده‌ی آن بدانند. شاید مهم‌ترین درس شکست مغروران همین باشد: قدرت پایدار از غلبه بر دیگران برنمی‌خیزد؛ از اعتماد مردم، خرد سیاسی، عدالت و احترام به کرامت انسانی سرچشمه می‌گیرد.
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.