نسخه پی دی اف را از این بستر دانلود کنید
https://asoroj.blogspot.com/2026/08/blog-post_27.html
برخلاف باور رایج، شورش ملا مصطفی بارزانی نه یک جنبش رهاییبخش ملی، بلکه شورشی علیه اصلاحات ارضی عبدالکریم قاسم در سال ۱۹۶۱ بود.
خاطرات فعالان سیاسی و شاهدان عینی رویدادها از منابع مهم تاریخنگاری بهشمار میروند. در ادامه، پنج مورد از خاطرات شخصیتهای فعال آن دوره را مرور میکنیم.
۱- ملا رسول پیشنماز:
پس از روی کار آمدن عبدالکریم قاسم و بازگشت بارزانی، بهدلیل قدرتیابی حزب کمونیست و پشتیبانی آن از کشاورزان، اربابها در تنگنا قرار گرفتند. کار به جایی رسید که املاک اربابان را با طناب میان کشاورزان تقسیم میکردند؛ بهویژه در مناطق پشدَر، رانیه، دوکان و بیتوین.
چند تن از اربابان (میراودلیها، شیخ حسین بوسکین، کاک عباس مامند آقای سرکپکان و مام کویخا اسماعیل تلان) تصمیم گرفتند به بغداد بروند و با قاسم دیدار کنند.
تلاشهایشان برای دیدار با قاسم بینتیجه ماند. سپس عباس آقا ــ که دوستی دیرینه با بارزانی داشت ــ پیشنهاد کرد به دیدار او بروند.
آغاها به دیدار بارزانی رفتند و از او خواستند بیش از این نظارهگر نماند و برای «حقوق ملی کُردها» به کوهستان روی آورد.
۲- جلال طالبانی در کتاب «دیداری تهمهن»:
سران عشایر کُرد ــ همه کسانی که از اصلاحات ارضی زیان دیده بودند ــ پیش ملا مصطفی میآمدند و شکایت میکردند. متأسفانه ملا اهمیت زیادی به سران عشایر، اربابها و شیوخ میداد.
یادم هست وقتی سران عشایر جمع شده بودند ــ از شیخ تحسین ایزدی تا شیخها و آغاهای خوشناوتی، دزهیی، پشدَر و دیگران ــ همگی به ملا پناه برده و میگفتند: «شما بزرگ ما هستید و از ما حمایت کنید.» ملا اینها را دور خود جمع کرد و از آنان دفاع نمود.
آغاها هیئتی به بغداد فرستادند تا با قاسم دیدار کنند، در حالی که قاسم تحت فشار کمپانیهای نفتی غربی برای ملیکردن نفت بود.
جلال طالبانی میگوید: «در حقیقت این آغاها علیه اصلاحات ارضی قیام کرده بودند. اکثریت سیاسی حزب موافق اصلاحات بود، اما ملا مصطفی دشمن قانون اصلاحات ارضی بود و از اربابها پشتیبانی میکرد. ملا اصلاحات زراعی را خلاف شرع میدانست.»
او همچنین میافزاید: «مدتی پیش از شروع شورش ایلول ۱۹۶۱، بسیاری از عشایر و زمینداران کُرد به تحریک ملا مصطفی علیه دولتِ اصلاحاتطلب یاغیگری کردند. پیشاهنگان شورش ضد اصلاحات ارضی عبارت بودند از حاجی قادر اسماعیل عوزیری، حاجی ابراهیم چرمهگا، شیخ طیفور سرگلو، کوخا اسماعیل تلان، شیخ محمود کاریزه و رؤسای عشایر جاف، سورداش، بازیان، ههمهوند، شارباژیر، خوشناوتی و صفین.»
۳- عیسی پژمان در کتاب «تندباد حوادث»:
ایران و انگلیس در سال ۱۹۶۱ از طریق سفارتخانههایشان در بغداد با ملا مصطفی ارتباط برقرار کردند و او را برای رهبری شورش سران عشایر و اربابهای ناراضی از اصلاحات قاسم به منطقه بارزان فرستادند. آنان به ملا قول حمایت دادند.
۴- عبدالله حسنزاده و دکتر عبدالرحمان قاسملو در کتاب «خیانتهای قیاده موقت به ملت کرد»:
در سال ۱۹۶۱ برخی از فئودالهای کردستان عراق که از برنامه اصلاحات ارضی رژیم عبدالکریم قاسم ناراضی بودند، دست به اسلحه بردند و به کوهها رفتند. پس از مدتی، حزب دموکرات کردستان رهبری این جنبش مسلحانه را به دست گرفت و شعار ملی خودمختاری برای کردستان را مطرح کرد. از آن تاریخ، یعنی از سپتامبر ۱۹۶۱، این جنبش رنگی ملی به خود گرفت و بهتدریج اقشار و اقوام مختلف مردم کُرد در کردستان عراق را حول خود گرد آورد.
۵- حازم علی کوتک در کتاب «۵۷ سال خولانهوه له ژیر وههمی شورش دا»:
کشورهای همسایه از جمله عربستان سعودی، اردن و ایران، به رهبری انگلیس که خود را حافظ نظام فئودالی میدانست، برای سرنگونی شورش علیه قاسم تلاش کردند.
آغاهای کردستان پس از چند ماه از آغاز شورش توانستند از تجربه نظامی ملا مصطفی بارزانی بهرهمند شوند. ملا مصطفی پذیرفت که رهبری آنان را بر عهده گیرد.
شاه ایران با اشاره انگلیس، آمریکا و امپریالیسم جهانی از این جنبش مسلحانه پشتیبانی کرد؛ جنبشی که از ابتدا علیه اصلاحات ارضی شکل گرفته بود.
خواننده عزیز، شاید شما تکمیل کننده این مقاله ناتمام باشید…
منابع
۱- بهشێک لە بیرهوهریهکانی بهڕێز مەلا ڕەسوڵی پێشنهماز سهبارهت به چۆنیهتی ههڵگیرسانی شۆڕشی ئهیلولی ۱۹۶۱ی باشووری کوردستان (کتاب «سهربردهی ژیانم»).
۲- دیداری تهمهن – جلال طالبانی – جلد اول – ص ۱۵۸
۳- دیداری تهمهن – جلال طالبانی – جلد اول – ص ۱۵۸
۴- دیداری تهمهن – جلال طالبانی – جلد اول – ص ۱۷۶
۵- کتاب تندباد حوادث – گفتوگو با سرهنگ ستاد «عیسی پژمان»، نماینده شاه و مأمور ساواک در کردستان عراق (ص ۱۶۰ از دیداری تهمهن – جلال طالبانی).
۶- کتاب «خیانهتهکانی قیادهی مووقهت به نهتهوهی کورد»: عهبدوڵڵا حهسهنزاده – دوکتور قاسملو – صفحه ۷ – انتشارات و تبلیغاتی کمیتهی ناوهندی حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران – ۱۳۶۰/۶/۲۵ – ۱۹۸۱/۹/۱۶
۷- حازم علی کوتک – «۵۷ سال خولانهوه له ژیر وههمی شورش دا» یادداشت و خاطرات – چاپ اول ۲۰۲۰ – نسخه پیدیاف – صفحه ۳۵
هنوز نظری ثبت نشده است. شما اولین نظر را بنویسید.