توضیح مهم : کلمه ایران در اواخر سلطنت قاجار و به طور رسمی پس از به قدرت رسیدن سلسله پهلوی به جغرافیای سیاسی فعلی ایران اطلاق شده است . قبل از آن این مجموعه از ممالک که گاهی به صورت متمرکز و در اکثر مواقع به صورت غیر متمرکز اداره میشد به نام سلسله هایی که بر آن حکم می راندند شناخته میشده است. مثلاً پرس قبل از اسلام و صفویه یا خوارزم پس از اسلام . ایران در شاهنامه فردوسی به کرات تکرار شده و نام سرزمینی بوده در
استان فارس و قسمتی از استان های همجوار و در کتب تاریخی معتبر و در زبان اصلی این کتب هیچگاه نامی از ایران برده نشده است . بنابراین هرجا در مقاله زیر از نام ایران استفاده شده است فقط به جهت اختصار و جلوگیری از طولانی شدن بحث می باشد و سندیت تاریخی ندارد و مقصود نام سلسله یا حکومت حاکم بر این جغرافیا در زمان خویش می باشد.
فلات ایران و کشورهای همجوار فعلی هزارها سال پیش از این مامن بشر بوده است. تمدن های درخشان بین النهرین ، سومری ها (به باور ما پرو تورک هستند) ، ایلامیها ، بابلی ها ، آشوریها ، هیت هیت ها ، ماننا ها و دیگران هرکدام در رقابت با یکدیگر گاهی به جنگ و گاهی به صلح پایه های تمدن بشری را ریخته اند. با دسیسه یهود و راهنمایی آنان کمی بیش از ۲۵۰۰سال قبل هخامنشی ها از استپ های روسیه به جنوب آمده و تمدن کهن و درخشان بابل را در عراق کنونی نابود کردند. سپس در زمان شاهان بعدی این سلسله ودر زمان اردشیر پسر خشایار شاه با دسیسه استر ملکه وی و در واقعه ای که ما اکنون آن را به نام پوریم می شناسیم قریب به سی ملت که در فلات ایران و مناطق همجوار زندگی می کردند قتل عام شدند و آثار تمدن آنان بر باد رفت . آثار این واقعه وحشتناک هرچه به حاشیه می رود کمتر شده است . به طوریکه سغد و آزربایجان فعلی تا حدودی از آثار آن برکنار مانده بودند. هخامنشیان پس از تسخیر نقاط مختلف و تشکیل حکومت خود ، کشور پهناوری را به وجود آورند . حدود کشور در آن دوره از طرف شرق و شمال ، رود سیحون , دریای خزر ، دریای سیاه و کوههای قفقاز و از سمت جنوب دریای عمان و خلیج‌فارس بود . مرز غربی به علت کشمکش‌های بین ایران و یونان در تغییر بود . ولی می‌توان دریای اژه را حد غربی مملکت تصور نمود . داریوش کشور را به سی‌خشتره یا شتره که همان کشور یا شهر می‌باشد , تقسیم کرده و برای هر یک از آنها مامورانی را گماشت که آنها را خشتربان یا شهربان و به یونانی ، ساتراپ می‌نامیدند . رود فرات سرزمین‌های هخامنشیان را به دو بخش خشتره‌های غرب و شرق رود فرات تقسیم می‌کرد.
پس از هخامنشینیان جانشینان اسکندر بر ایران حکومت راندند . در دوران حکومت سلوکوس ، سردار و جانشین اسکندر مقدونی با تغییر مرزهای جغرافیایی و کاسته‌شدن از وسعت ایران تقسیمات دوران هخامنشی از بین رفت . این بار کشور به ۷۲ بخش تقسیم شد . اشکانیان که سرزمین اصلی آنها ایالت پارت ، که از جنوب شرقی دریای خزر به سوی شرق, از شرق به هریرود در هرات و از جنوب تا کویر ادامه داشت , به حکومت می‌رسند . سرزمین اصلی پارت را می‌توان خراسان و قسمتی از خاک افغانستان تا هرات دانست . به غیر از نواحی اصلی پارت بسیاری از مناطق ایران تابع دولت اشکانی بوده است. سنت‌های حکومت هخامنشی در دولت پارت‌ها ادامه داشته و بخشی از سرزمین‌های تحت قلمرو آنها به ساتراپی‌هایی تقسیم می‌شده است . اداره‌کنندگان ساتراپی‌ها از سوی شاه انتخاب می‌شدند . در دوره مذکور کوچکترین واحد اداری دیز و یا به یونانی استاتم نامیده می‌شد . این واحد از تجمیع چند روستا تشکیل شده و به وسیله یک مقام دولتی اداره می‌گردید . ایزودورخاراکسی ( قرن اول میلادی ) از هیجده ساتراپی اشکانی نام برده است . تقسیمات کشوری در ابتدای دوره ساسانیان به روال گذشته بود ولی در طول زمان تغییر کرد . مؤلف تاریخ تمدن ایران ساسانی می‌نویسد : ایران در دوره ساسانی از نوعی دولت متحد یا کنفدراسیون تشکیل شده بود . هر یک از کنفدراسیون‌ها حکمران مستقلی داشته که اغلب موروثی و مربوط به خانواده معینی بوده‌اند . حکمرانان بیشتر در کار خود مستقل و خودمختار بودند . لیکن در هر سال مبلغ معینی به خزانه شاهی و مقداری هدایا به مناسبت جشنهای نوروز و مهرگان به دربار فرستاده و در موقع جنگ هم تعدادی سوار و پیاده مسلح به جنگ روانه می‌کردند .
براساس بررسی‌های محققان ، تقسیمات کشوری در دوره ساسانیان چندبار دچار تحول شده است . قبل از انوشیروان بخش‌های مختلف کشور به دست کسانی اداره می‌شد که عنوان مرزبان داشتند . مؤلف کتاب ایران در عهد باستان به این موضوع اشاره کرده و می‌نویسد : “ قبل از انوشیروان ایران را مرزبانان اداره می‌کردند و از میان ایشان چهار مرزبان بیشتر اهمیت داشتند : ۱ـ مرزبان ارمنستان (توجه داشته باشید ارمنستان قسمتی از جنوب ترکیه و سوریه بوده و به نام ارمنستان بزرگ خوانده میشده است و ارمنستان فعلی یا ارمنستان صغیر هزاران سال بعد و پس از استیلای روس بر آزربایجان بوجود آمده است) ۲ـ مرزبان خوارزم ۳ـ مرزبان حدود روم ۴ـ مرزبان خزر و آرانیها .
به مرزبانان تخت نقره می‌دادند به استثنای مرزبان حدود خزر که تختی از زر داشت ”.در زمان انوشیروان تقسیم کشور به ۴ قسمت یا به اصطلاح آن زمان به ۴ پاذگس شرقی ، غربی ، شمال و جنوب ظاهراً صورتی منطقی‌تر داشته و بر ضابطه حدود جغرافیایی جهات چهارگانه متکی بوده است .
چهار پاذگس یا استان بدین قرار مشخص شده بودند :
۱ـ استان شرقی شامل خراسان و کرمان ؛
۲ـ استان غربی شامل عراق و بین‌النهرین ؛
۳ـ استان شمالی آذربایجان ؛
۴ـ استان جنوبی شامل فارس و خوزستان ؛
بعد از ورود اسلام ، تا مدتها تقسیم کشور به چند بخش یا استان مفهومی نداشت . برخی از نقاط مانند طبرستان و دیلمان یا گیلان از خلفا اطلاعت نمی‌کردند . امرای محلی در این مناطق حکومتهای مستقلی تشکیل داده بودند .
پس از آن که نفوذ خلفای بغداد کاهش یافت ، دولتهای نیمه‌مستقل و مستقل نظیر طاهریان ، صفاریان ، سامانیان ، آل‌زیار ، آل‌بویه و غیره یکی بعد از دیگری بر روی کار آمدند . ایران به صورت یک پارچه نبود و حوزه‌های قدرت در نقاط مختلف وجود داشت . از این دوره‌ها و پس از آن تا دوره ایلخانیان اطلاعات کافی در ارتباط با وضعیت تقسیمات کشوری وجود ندارد . اصولاً‌ به علت وجود قدرتهای متعدد و حکومت‌های منطقه ای تقسیمات استانی نمی‌توانست مفهومی داشته باشد . طبق اطلاعاتی که حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده می‌دهد ایران در دوره شاهان مغول شامل ۲۰ بخش بوده که عبارتند از ، عراق عرب ، عراق عجم ، آذربایجان شامل آران و مغان ، شیروان ، گرجستان ، ملک‌روم ، ولایت ارمن(توجه داشته باشید این قسمت در سوریه فعلی واقع شده نه ارمنستان فعلی که در دوران استیلای روس ها از آزربایجان منفک شده است) ، دیار بکرو ربیعه ، کردستان ، خوزستان ، فارس ، شبانکاره ، کرمان ، مکران و هرمز ، مفازه میان کرمان و سیستان ، قهستان و نمیروز و زاولستان ، خراسان ، مازندران ، قومس و جرجان ، گیلان . این تقسیمات پس از مغول اندک اندک فراموش شده و بالاخره در دوران صفویه تقسیمات جدیدی شکل گرفت . براساس برخی از مدارک در زمان شاه اسماعیل اول ، ایران ۱۹ ایالت داشته است که در اداره این مناطق از عناوین مختلفی مانند خان ، سلطان و بیگ استفاده می‌شد . حکام ایالت بزرگ را خان و حکام کم‌ اهمیت‌تر را سلطان می‌خواندند . در دوره جانشینان شاه اسماعیل ترتیب دیگری داده شده که برطبق آن ایران به ۴ والی‌نشین و ۱۳ بیگلربیگی‌نشین تقسیم گردید . والی‌نشین مربوط به ولایات بزرگ و بیگلربیگی نشین‌ها مربوط به ولایات کوچک بود.

نخستین قانون تقسیمات کشوری

پس از انقلاب مشروطیت در اولین دوره قانون‌گذاری به سال ۱۲۸۵ هجری شمسی قانونی تحت عنوان قانون تشکیلات ایالات و ولایات به تصویب رسید .
ماده ۲ قانون مزبور واژه‌های ایالت و ولایت را تعریف و اسامی ۴ ایالت را که عبارت‌ بودند از آزربایجان ، کرمان و بلوچستان ، فارس و بنادر و نیز خراسان و سیستان مشخص نمود .
در تعریف ایالت و ولایت چنین آمده است « ایالت قسمتی از مملکت است که دارای حکومت مرکزی و ولایت حاکم‌نشین جزء است » و « ولایت قسمتی از مملکت است که دارای یک شهر حاکم‌نشین و توابع باشد ، اعم از اینکه حکومت آن تابع پایتخت یا تابع مرکز ولایتی باشد » . واحدهای دیگر تقسیماتی مشخص شده در قانون ؛ بلوکات و ناحیه بوده است .
گرچه اسامی ولایات در قانون نیامده بود , ولی در عمل ۱۲ ولایت وجود داشت که عبارت‌ بودند از : استرآباد ، مازندران ، گیلان ، زنجان ، کردستان ، لرستان ، کرمانشاهان ، همدان ، اصفهان ، یزد ، خوزستان و عراق ( اراک ) .
در سال ۱۳۴۱ هجری قمری ایران به ۸ ایالت بزرگ تقسیم شد که اسامی آنها عبارتند بودند از : آزربایجان(کردستان ولایتی تحت امر آذربایجان بود) ، گیلان ، مازندران ، استرآباد , خراسان ( ولایت شرقی قائنات و قهستان و سیستان جزو آن محسوب می‌شدند ) . ایالت کرمان مشتمل بود بر بلوچستان و مکران و بنادر دریای عمان , فارس که لارستان و کهگیلویه و بنادر خلیج فارس از مضافات آن بود. و خوزستان حدود ایالات ، ولایات و بلوکات به موجب اصل سوم متمم قانونی اساسی ( ۱۴ ذیقعده ۱۲۸۵ هـ . ش ) ثابت و تغییر در آنها به حکم قانون بوده است .

دومین تقسیمات کشوری (دوران رضا شاه و شروع آزربایجان زدایی)

تا ۱۶ آبانماه سال ۱۳۱۶ هجری شمسی که قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران به تصویب می‌رسد ، تغییرات عمده‌ای در محدوده تقسیمات کشوری به عمل نمی‌آید . الحاق ابرقو به یزد و خلجستان(خلج ها ترک هستند) به قم از موارد معدود تغییرات تقسیماتی است . البته طی سالهای مذکور تغییرات متعددی در تغییر نام عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری به وجود می‌آید که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد :
تغییرنام علی آباد به شاهی , ترشیز به کاشمر , منصورآباد به مهران , ناصری به اهواز , مشهد سر به بابلسر , اشرف به بهشهر و … .
همزمان با تصویب قانون مذکور ، اسامی واحدهای تقسیماتی و همچنین مسئولان واحدها تغییر می‌یابد . براساس مصوبه‌ای نامهای استان ، شهرستان ، بخش و دهستان ، اسامی جدید واحدهای تقسیماتی گردیده و در ماده یک قانون تقسیمات کشوری و وظایف فرمانداران و بخشداران ، کشور ایران مطابق نقشه و صورت ضمیمه به ۶ استان و ۵۰ شهرستان تقسیم می‌‌شود . هر استان مرکب از چند شهرستان و هر شهرستان مرکب از چند بخش و هر بخش مرکب از چند دهستان و هر دهستان مرکب از چند قصبه .
استان‌های کشور با توجه به موقعیت جغرافیایی استقرار آنها و جهات اربعه ، نامگذاری ‌گردید.
استان‌های شمال غرب ، غرب ، شمال ، جنوب ، شمال شرق و استان ششم ( مکران ) . هر یک از استانها با در نظر داشتن وسعت ، دارای شهرستان‌ها و بخش‌های متعددی بوده‌اند .
در نوزدهم دیماه سال ۱۳۱۶ ، با اصلاح قانون تقسیمات کشوری و براساس ماده یک آن ، کشور ایران مطابق نقشه و صورت ضمیمه به ده استان و ۴۹ شهرستان تقسیم شد . در این اصلاحیه نیز ، هر استان مرکب از چند بخش و هر بخش مرکب از چند دهستان و هر دهستان مرکب از چند قصبه و ده است .
در ماده دوم ، استان‌های کشور و شهرستان‌های تابعه استان یکم شامل زیر بوده است .
استان یکم شامل شهرستان‌های :
۱ـ زنجان ۲ـ قزوین ۳ـ ساوه ۴ـ سلطان‌آباد ۵ ـ رشت ۶ ـ شهسوار
استان دوم شامل شهرستان‌های :
۱ـ قم ۲ـ کاشان ۳ـ تهران ۴ـ سمنان ۵ ـ ساری ۶ ـ گرگان
استان سوم شامل شهرستان‌های :
۱ـ اردبیل ۲ـ تبریز
استان چهارم شامل شهرستان‌های :
۱ـ خوی ۲ـ رضائیه(اورمیه) ۳ـ مهاباد(سویوق بولاق) ۴ـ مراغه ۵ ـ بیجار
استان پنجم شامل شهرستان‌های :
۱ـ ایلام ۲- شاه آباد ۳- کرمانشاه ۴- سنندج ۵- ملایر ۶- همدان
استان ششم شامل شهرستان‌های :
۱ـ خرم‌آباد ۲ـ گلپایگان ۳ــ اهواز ۴ـ خرمشهر
استان هفتم شامل شهرستان‌های :
۱ـ بهبهان ۲ـ شیراز ۳ـ بوشهر ۴ـ فسا ۵ ـ آباده ۶ ـ لار
استان هشتم شامل شهرستان‌های :
۱ـ کرمان ۲ـ بم ۳ـ بندرعباس ۴ـ خاش ۵ ـ زابل
استان نهم شامل شهرستان‌های :
۱ـ بیرجند ۲ـ تربت‌حیدریه ۳ـ مشهد ۴ـ قوچان ۵ ـ بجنورد ۶ ـ گناباد ۷ ـ سبزوار
استان دهم شامل شهرستان‌های :
۱ـ اصفهان ۲ـ یزد
طی تبصره مندرج در ماده ۲ قانون ، جزایر مجاور هر یک از شهرستان‌ها ، تابع آن شهرستان می‌باشد . در صورت ضمیمه قانون اصلاح قانون در تقسیمات کشوری نام ۴۹ شهرستان و ۲۹۰ بخش قید شده است .
از سال ۱۳۱۶ به بعد تغییراتی در تقسیمات کشوری به استناد تبصره ماده ۲ قانون سال ۱۳۱۶ به وجود می آید . در سال ۱۳۲۵ استان سوم و چهارم تبدیل به یک استان به نام استان آذربایجان گردیده و سال ۱۳۲۶ حوزه بلوچستان به مرکزیت زاهدان و ۳ فرمانداری تابعه تحت نظر یک نفر مأمور عالی‌رتبه به نام فرماندار کل که هم‌ردیف با استاندار است اداره ، و در سال ۱۳۲۶ علاوه بر تأسیس فرمانداری کل بلوچستان ، استان تهران نیز در تاریخ ۲۳/۷/۱۳۲۶ با ترکیب شهرستان‌های قزوین ، ساوه ، قم و دماوند و محلات ایجاد شد .
در سال ۱۳۳۳ ، فرمانداری‌های کل بنادر و جزایر خلیج‌فارس و بنادر و جزایر دریای عمان و در سال ۱۳۳۶ فرمانداری کل خرم‌آباد و همچنین استان سیستان و بلوچستان ایجاد و فرمانداری کل بختیاری و چهارمحال و همچنین استان کردستان و استان‌های سوم و چهارم در سال ۱۳۳۷ تأسیس شدند .
در سال ۱۳۴۰ فرمانداری های کل سمنان , همدان و لرستان ایجاد و فرمانداری کل بویراحمدی و کهگیلویه به مرکزیت یاسوج در سال ۱۳۴۲ تاسیس شد . فرمانداری‌های کل ایلام ، لرستان و پشتکوه در سال ۱۳۴۳ و فرمانداری‌های کل بنادر و جزایر بحر عمان و خلیج‌فارس منحل و استان ساحلی بنادر و جزایر خلیج‌فارس و دریای عمان به مرکزیت بندرعباس تأسیس می‌شود.
در سال ۱۳۴۸ فرمانداری‌های کل زنجان ، یزد و بوشهر ایجاد گردیده و در سال ۱۳۵۲ ، استانهای یزد و چهارمحال و بختیاری ، لرستان ، زنجان ، همدان و بوشهر تأسیس می یابد . در سال ۱۳۵۵ ، فرمانداری‌های شمیرانات و ری منحل و در محدوده شهرستان تهران ، شمیرانات و ری شهرستان‌های جدیدی به مرکزیت شهر تهران از ترکیب بخش‌های حومه ، ری ، فشاپویه ، لواسانات و رودبار قصران تأسیس شد . در همان سال استان‌های بویراحمد و کهگیلویه و سمنان تأسیس یافته و نام استان ساحلی و بنادر و جزایر خلیج‌فارس و دریای عمان به استان هرمزگان تغییر می‌یابد . در سال ۱۳۵۶ ، مرکز استان مرکزی به اراک انتقال یافته ، شهرستان قزوین به استان زنجان الحاق , و فرمانداری‌های تهران و کرج در محدوده شهرستان‌های مربوطه مستقیماً زیر نظر وزارت کشور قرار گرفت . در سال ۱۳۵۷ ، در محدوده شهرستان تهران و کرج و ورامین ، استان تهران به مرکزیت شهر تهران ایجاد شده و شهرستان‌های شمیران و ری بار دیگر تاسیس گردید .

پس از انقلاب اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ،اسامی برخی شهر ها مانند سلماس و اورمیه عودت داده شد ولی سایر تغییرات مانند تغییر نام شهرهای توفارقان ، خیاو ، مغان ، بین ائو و غیره همچنان به روش پهلوی باقی ماند. در سال ۱۳۵۸ عمده تغییرات ، در تغییر نام عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری بود . در همان سال علاوه بر تغییر نام‌ها و انتزاع و الحاق‌ها ، شهرستان‌های مهریز ، خوانسار ، شادگان ، قائنات ، ترکمن ، رامسر ، دلیجان ، مشیز ، علی‌آباد ، فریدون‌شهر و آستانه اشرفیه تأسیس و در سال ۱۳۵۹ شهرستان های کهنوج ، فلاورجان ، دیر ، تاکستان ، لردگان فارسان ، شیروان و چرداول ، سوادکوه ، کردکوی ، سربند ، کنگاور ، سرپل ذهاب ، گیلان‌غرب و اندیمشک ایجاد و شهرستان کیش به بخش تبدیل شد . در سال ۱۳۶۱ , شهرستان ابوموسی ایجاد شده و از سال مذکور به بعد به علت انجام مطالعات مربوط به تهیه و تدوین قانون جدید تقسیمات کشوری ، کلیه تغییرات تقسیماتی متوقف گردید .

سومین تقسیمات کشوری(مرحله نوین آزربایجان زدایی)
قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری در سال ۱۳۶۲ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید . چارچوب این قانون همان چارچوب قانون مصوب ۱۹/۱۰/۱۳۱۶ بوده بدین‌گونه که واحدهای تقسیماتی و سطوح موجود در هر دو قانون ، عبارت‌ بودند از استان ، شهرستان ، بخش و دهستان . در قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری برای هر یک از سطوح تقسیماتی تعاریف ، معیارها و ضوابط معینی برای شناسایی و ایجاد و تأسیس آنها در نظر گرفته شد . این معیارها شامل پارامتر های جمعیت با در نظر گرفتن تراکم ، و شاخص‌های اجتماعی ، اقتصادی ، فرهنگی ، سیاسی و … مناطق است.
در اجرای مراحل اولیه قانون ، نزدیک به ۲۳۲۰ دهستان و ۸۱۰ بخش تأسیس شده ولی , ایجاد و تأسیس شهرستان تا سال ۱۳۶۶ متوقف بود . شهرستان جاسک به عنوان اولین شهرستان پس از تصویب قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری در ۱۲/۱۰/۶۶ به تصویب رسیده , و از آن پس و در سال ۱۳۶۷ با ایجاد شهرستان‌های دلفان و کوه‌دشت در استان لرستان بار دیگر تاسیس شهرستان ها آغاز شد . در سال ۱۳۶۸ شهرستان‌های دورود در لرستان هریس و کلیبر و بناب و شبستر در آزربایجان شرقی ، ساوجبلاغ و شهریار در تهران ، جوانرود در باختران ، مینودشت و بابلسر در مازندران ، شوش در خوزستان ، کبودرآهنگ در استان همدان ، برخوار و میمه در اصفهان سرخس ، نهبندان ، خواف و چناران در استان خراسان ، لامرد در استان فارس ، نیک‌شهر در سیستان و بلوچستان ، رودان در هرمزگان و بوکان در آذربایجان غربی ایجاد و تأسیس شد . همچنین در سال ۱۳۶۹ شهرستان‌های اردل در چهارمحال و بختیاری ، اسدآباد در همدان ، مبارکه در اصفهان ، میبد در یزد ، باغ‌ملک در خوزستان ، شاهین‌دژ و تکاب در استان آزربایجان غربی ایجاد و تأسیس گردید .
در سال ۱۳۷۰ شهرستان‌های بیله‌سوار و پارس‌آباد در آزربایجان شرقی و همچنین فریمان در خراسان ، بهار و رزن در همدان ، صحنه در باختران و حاجی‌‎آباد در هرمزگان به تصویب رسیدند .
در همان سال ( ۱۳۷۲ ) طی یک ماده واحده , قانون تأسیس استان اردبیل تصویب ، و طی آن به دولت اجازه داده می دهد نسبت به تأسیس استانی تحت عنوان اردبیل به مرکزیت شهر اردبیل در محدوده شهرستان‌های پارس‌آباد ، بیله‌سوار ، گرمی ، اردبیل ، مشگین‌شهر و خلخال‌ اقدام نماید .
این روند در سال ۱۳۷۳ نیز ادامه یافته و شهرستان‌های دیواندره و کامیاران در استان کردستان ، اسلامشهر در تهران ، سلسله ، ازنا و پلدختر در لرستان و ابرکوه در استان فارس بوجود آمد . در سال ۱۳۷۴ شهرستان‌های بردسکن در خراسان ، جلفا در آذربایجان شرقی ، محمودآباد ، نکا و چالوس در مازندران ، ملکان در آذربایجان شرقی ، آبدانان در ایلام ، بوانات در فارس ، دیلم در بوشهر و تفت در یزد و نیز آران و بیدگل در اصفهان ، نمین و کوثر در اردبیل ، ماه‌نشان در زنجان ، امیدیه در خوزستان ، رباط‌کریم ، فیروز‌کوه و بوئین‌زهرا در تهران ، راور در کرمان و چالدران در آزربایجان غربی ایجاد و تأسیس گردید.
درسال ۱۳۷۵ قانون ایجاد استان قم به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید . استان قم به مرکزیت شهر قم و متشکل از بخش‌های مرکزی جعفرآباد ، خلجستان ، سلفچگان و نوفل لوشاتو . علاوه بر آن در سال مذکور شهرستان‌های جاجرم در خراسان ، رضوانشهر ، املش و سیاهکل در گیلان ، ایجرود و طارم در زنجان ، خرم‌بید در فارس ، جویبار در مازندران ، تیران و کرون در اصفهان ، ارسنجان در فارس ، اسکو و آذرشهر در آزربایجان شرقی ، پاکدشت در تهران ، صدوق‌ در یزد و بندرگز در مازندران به تصویب رسید .
در سال ۱۳۷۶ دو استان گلستان و قزوین به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید . استان گلستان مشتمل بر شهرستان‌های گرگان ، گنبدکاووس ، مینودشت ، بندرترکمن ، کردکوی ، علی‌آباد ، بندرگز و استان قزوین متشکل از شهرستان‌های قزوین ، بوئین‌زهرا و تاکستان .
در سال ۱۳۷۸ , شهرستان‌های زرین‌دشت و خاتم‌ در استان یزد و کلاله و آق‌قلا در گلستان , سرباز در سیستان و بلوچستان ، چاراویماق در آذربایجان شرقی بستک در هرمزگان ، دنا در کهگیلویه و بویراحمد ، مانه و سملقان ، در خراسان ایجاد و تأسیس شد . در سال ۱۳۸۰ شهرستان‌های آزادشهر و ارسباران و عجب‌شیر در استان آزربایجان شرقی ، رامیان در گلستان ، کوهرنگ در چهارمحال و بختیاری ، آبیک در قزوین ، مهر ، قیر و کارزین در استان فارس به تصویب رسیدند . در سال ۱۳۸۱ شهرستان‌های ثلاث باباجانی در استان کرمانشاه ، سروآباد در کردستان ، منوجان در کرمان ، چادگان در اصفهان ، زرندیه و کمیجان در استان مرکزی ، جم در بوشهر ، نظرآباد در تهران ، فراشبند در استان فارس و رشتخوار در خراسان به تصویب رسیده و ایجاد گردیدند . در سال ۱۳۸۲ شهرستان‌های کلات ، سربیشه و خلیل‌آباد در خراسان ، عنبرآباد در کرمان ، لالی و هندیجان در خوزستان و سمیرم سفلی در اصفهان به تصویب رسیدند . در سال ۱۳۸۳ شهرستان‌های فاروج ، گاوبندی ، روانسر ، لیکک‌ ، خمیر ، کوهبنان ، الوند و خنج تاسیس و استان‌های خراسان‌ شمالی و خراسان جنوبی به تصویب مجلس شورای اسلامی ‌رسیده است . (دولت و مجلس شورای اسلامی به برداشته شدن نام ازربایجان از زنجان ، قزوین و همدان و نیز اردبیل قبلا رای داده بودند ولی در یک اقدام کاملا مشخص نام خراسان را حفظ کردنددر حالیکه خراسان شمالی در حقیقت افشار یورد می باشد و اکثریت ساکنان آن را ترک های افشار آزربایجانی الاصل تشکیل می دهند)در سال ۱۳۸۴ نیز شهرستانهای اسدیه ، فیض‌آباد، کرندغرب ،‌ سعادت شهر، گتوند، رامشیر، کنارک، گلوگاه ، سرایان ، زهک ، رودبار و قلعه گنج به تصویب رسیدند. در سال ۱۳۸۴ کشور ایران دارای ۳۳۶ شهرستان ، ۸۸۹ بخش ، ۲۴۰۰ دهستان و ۱۰۱۶ شهر می‌باشد . با توجه به تغییرات ایجاد شده ، تعداد عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری تا ۲۷ مهرماه ۱۳۸۷ بدین گونه می باشد . ۳۶۳ شهرستان ، ۹۲۰ بخش ، ۲۴۳۰ دهستان و ۱۰۶۸ شهر .
در سال ۱۳۸۸ نیز استان البرز به مرکزیت کرج از استان تهران جدا شده است و پیشنهاد دادن نام آزربایجان جنوبی از طرف نماینده کرج در مجلس به جایی نرسید.

نظرات

نظر (به‌وسیله فیس‌بوک)